Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.9

तच्चित्तास् तद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश् च तन् नित्यं तुष्यन्ति रमयन्ति ये

taccittās tadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam / kathayantaś ca tan nityaṃ tuṣyanti ramayanti ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे ऽष्टमः सर्गः ॥ ३,८ ॥ ॐ पूर्वसर्गान्तश्लोकार्थम् एव स्फुटं कथयति तच्चित्तास् तद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश् च तं नित्यं तुष्यन्ति रमयन्ति ये ॥मु ३,९।१॥ तेषां ज्ञानैकनिष्ठानाम् आत्मज्ञानविचारणात् । सा जीवन्मुक्ततोदेति विदेहोन्मुक्ततैव या

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe 'ṣṭamaḥ sargaḥ || 3,8 || oṃ pūrvasargāntaślokārtham eva sphuṭaṃ kathayati taccittās tadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam / kathayantaś ca taṃ nityaṃ tuṣyanti ramayanti ye //MU 3,9.1// teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānām ātmajñānavicāraṇāt / sā jīvanmuktatodeti videhonmuktataiva yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः पृच्छति ब्रह्मन् विदेहमुक्तस्य जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । ब्रूहि येन तथैवाहं यते शास्त्रदृशा धिया

śrīrāmaḥ pṛcchati brahman videhamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam / brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति यथास्थितम् इदं यस्य व्यवहारवतो ऽपि च । अस्तं गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते

śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati yathāsthitam idaṃ yasya vyavahāravato 'pi ca / astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधैकनिष्ठतां यातो जाग्रत्य् एव सुषुप्तवत् । य आस्ते व्यवहर्तैव स जीवन्मुक्त उच्यते

bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgraty eva suṣuptavat / ya āste vyavahartaiva sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोदेति नास्तम् आयाति सुखे दुःखे मुखप्रभा । यथाप्राप्तस्थितेर् यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते

nodeti nāstam āyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā / yathāprāptasthiter yasya sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो जागर्ति सुषुप्तस्थो यस्य जाग्रन् न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते

yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgran na vidyate / yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागद्वेषभयादीनाम् अनुरूपं चरन्न् अपि । यो ऽन्तर् व्योमवद् अत्यच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते

rāgadveṣabhayādīnām anurūpaṃ carann api / yo 'ntar vyomavad atyacchaḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर् यस्य न लिप्यते । । कुर्वतो ऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते

yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate | / kurvato 'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् चोन्मेषनिमेषाभ्यां विधेः प्रलयसम्भवौ । पश्येत् त्रिलोक्याः खसमः स जीवन्मुक्त उच्यते

yaś conmeṣanimeṣābhyāṃ vidheḥ pralayasambhavau / paśyet trilokyāḥ khasamaḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोक्तैव यो न भोक्तेव शुद्धबोधैकतां गतः । बुद्धः सुप्त इवास्ते ऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते

bhoktaiva yo na bhokteva śuddhabodhaikatāṃ gataḥ / buddhaḥ supta ivāste 'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं द्रष्टैव चाद्रष्टा जीवन्न् एव मृतोपमः । व्यवहर्तैव शैलाभः स जीवन्मुक्त उच्यते

nityaṃ draṣṭaiva cādraṣṭā jīvann eva mṛtopamaḥ / vyavahartaiva śailābhaḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते

yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ / harṣāmarṣabhayonmuktas sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तसंसारकलनः कलावान् अपि निष्कलः । यः सचित्तो ऽपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvān api niṣkalaḥ / yaḥ sacitto 'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः समस्तार्थजातेषु व्यवहार्य् अपि शीतलः । परार्थेष्व् इव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते

yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāry api śītalaḥ / parārtheṣv iva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्मुक्तिम् उक्त्वा क्रमप्राप्तां विदेहमुक्तिं कथयति जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा देहे कालवशात् क्षते । चिद् यात्य् अदेहमुक्तत्वं पवनः स्पन्दनाम् इव

jīvanmuktim uktvā kramaprāptāṃ videhamuktiṃ kathayati jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe kālavaśāt kṣate / cid yāty adehamuktatvaṃ pavanaḥ spandanām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्मुक्तवत् तस्यापि लक्षणानि लेशतः कथयति विदेहमुक्तो नोदेति नास्तम् एति न शाम्यति । न सन् नासन् न दूरस्थं न चाहं न च वेतरत्

jīvanmuktavat tasyāpi lakṣaṇāni leśataḥ kathayati videhamukto nodeti nāstam eti na śāmyati / na san nāsan na dūrasthaṃ na cāhaṃ na ca vetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वोत्तीर्णताम् उक्त्वा विश्वमयतां लेशतः कथयति सूर्यो भूत्वा प्रतपति विष्णुः पाति जगत्त्रयम् । रुद्रः सर्वान् संहरति सर्वान् सृजति पद्मजः

viśvottīrṇatām uktvā viśvamayatāṃ leśataḥ kathayati sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam / rudraḥ sarvān saṃharati sarvān sṛjati padmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खं भूत्वा पवनस्कन्धान् धत्ते सर्क्षसुरासुरान् । कुलाचलगणो भूत्वा लोकपालपुरास्पदम्

khaṃ bhūtvā pavanaskandhān dhatte sarkṣasurāsurān / kulācalagaṇo bhūtvā lokapālapurāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिर् भूत्वा बिभर्तीमां लोकस्थितिम् अखण्डिताम् । तृणगुल्मलता भूत्वा ददाति फलसन्ततिम्

bhūmir bhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitim akhaṇḍitām / tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasantatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभ्रज् जलानलाकारं ज्वलति भवति द्रुतः । चन्द्रो ऽमृतं प्रस्रवति मृतिं हालाहलं विषम्

bibhraj jalānalākāraṃ jvalati bhavati drutaḥ / candro 'mṛtaṃ prasravati mṛtiṃ hālāhalaṃ viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजः प्रकटयत्य् आशास् तनोत्य् आन्ध्यं तमो भवत् । शून्यं सद् व्योमताम् एति गिरिः सन् रोधयत्य् अलम्

tejaḥ prakaṭayaty āśās tanoty āndhyaṃ tamo bhavat / śūnyaṃ sad vyomatām eti giriḥ san rodhayaty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोति जङ्गमं चित्त्वे स्थावरं स्थावराकृतिः । भूत्वार्णवो वलयति भूस्त्रियं वलयो यथा

karoti jaṅgamaṃ cittve sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ / bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमार्कवपुर् भूत्वा प्रकाशे ऽन्तर् विसारयन् । त्रिजगत्त्रसरेण्वोघं शान्तम् एवावतिष्ठति

paramārkavapur bhūtvā prakāśe 'ntar visārayan / trijagattrasareṇvoghaṃ śāntam evāvatiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषकलनाम् अशक्यां ज्ञात्वा सामान्येन कथयति यत् किञ्चिद् इदम् आभाति भातं वा भाम् उपैष्यति । कालत्रयगतं दृश्यं तद् असौ सर्वम् एव वा

viśeṣakalanām aśakyāṃ jñātvā sāmānyena kathayati yat kiñcid idam ābhāti bhātaṃ vā bhām upaiṣyati / kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tad asau sarvam eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्रीरामः पृच्छति कथम् एवं वद ब्रह्मन् भूयते विषमा हि मे । दृष्टिर् एषा तु दुष्प्रापा दुराक्रम्येति निश्चयः

atra śrīrāmaḥ pṛcchati katham evaṃ vada brahman bhūyate viṣamā hi me / dṛṣṭir eṣā tu duṣprāpā durākramyeti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति मुक्तिर् एषोच्यते राम ब्रह्मैतत् समुदाहृतम् । निर्वाणम् एतत् कथितं शृणु सम्प्राप्यते कथम्

śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati muktir eṣocyate rāma brahmaitat samudāhṛtam / nirvāṇam etat kathitaṃ śṛṇu samprāpyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् इदं दृश्यते दृश्यम् अहंत्वत्तादिसंयुतम् । सतो ऽप्य् अस्याप्य् अनुत्पत्त्या बुद्ध्या वैतद् अवाप्यते

yad idaṃ dṛśyate dṛśyam ahaṃtvattādisaṃyutam / sato 'py asyāpy anutpattyā buddhyā vaitad avāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः पुनः पृच्छति विदेहमुक्तास् त्रैलोक्यं सम्पद्यन्ते यदा तदा । मन्ये ते सर्गताम् एव गता वेद्यविदां वर

śrīrāmaḥ punaḥ pṛcchati videhamuktās trailokyaṃ sampadyante yadā tadā / manye te sargatām eva gatā vedyavidāṃ vara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति विद्यते चेत् त्रिभुवनं तत् तत्तां सम्प्रयान्तु ते । यत्र त्रैलोक्यशब्दार्थो न सम्भवति कश्चन

śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati vidyate cet tribhuvanaṃ tat tattāṃ samprayāntu te / yatra trailokyaśabdārtho na sambhavati kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र त्रिलोकतां यातं ब्रह्मेत्य् उक्त्यर्थधीः कुतः । तस्मान् नो सम्भवत्य् अन्या जगच्छब्दार्थकल्पना

tatra trilokatāṃ yātaṃ brahmety uktyarthadhīḥ kutaḥ / tasmān no sambhavaty anyā jagacchabdārthakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन प्रसङ्गेन जगद्ब्रह्मणोः ऐक्यम् एव पुनः पुनः कथयति अनन्यच् छान्तम् आभासमात्रम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जगद् इत्य् एव सत्यं सत्यावबोधिनः

anena prasaṅgena jagadbrahmaṇoḥ aikyam eva punaḥ punaḥ kathayati ananyac chāntam ābhāsamātram ākāśanirmalam / brahmaiva jagad ity eva satyaṃ satyāvabodhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दृष्टान्तं कथयति यथा हि हेमकटके विचार्यापि न दृश्यते । कटकत्वं क्वचिन् नाम ऋते निर्मलहाटकम्

atra dṛṣṭāntaṃ kathayati yathā hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛśyate / kaṭakatvaṃ kvacin nāma ṛte nirmalahāṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयं दृष्टान्तं कथयति जलाद् ऋते पयोवीचौ नाहं पश्यामि किञ्चन । वीचित्वं त्वादृशैर् दृष्टं यत् तु नास्त्य् एव तत्र हि

dvitīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati jalād ṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiñcana / vīcitvaṃ tvādṛśair dṛṣṭaṃ yat tu nāsty eva tatra hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयं दृष्टान्तं कथयति स्पन्दत्वं पवनाद् अन्यन् न कदाचन कुत्रचित् । स्पन्द एव सदा वायुर् जगत् तस्मान् न विद्यते

tṛtīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati spandatvaṃ pavanād anyan na kadācana kutracit / spanda eva sadā vāyur jagat tasmān na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अपि पूर्वोक्तम् अर्थम् एव सदृष्टान्तं कथयति यथा शून्यत्वम् आकाशस् ताप एव मरौ जलम् । तेज एव यथालोको ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा

punar api pūrvoktam artham eva sadṛṣṭāntaṃ kathayati yathā śūnyatvam ākāśas tāpa eva marau jalam / teja eva yathāloko brahmaiva trijagat tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः पृच्छति अत्यन्ताभावसम्पत्त्या जगद्दृश्यस्य मुक्तता । ययोदेति मुने युक्त्या तां ममोपदिशोत्तमाम्

śrīrāmaḥ pṛcchati atyantābhāvasampattyā jagaddṛśyasya muktatā / yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु युक्तिम् एव किं पुनः पुनः पृच्छसीत्य् अत्रोत्तरकथनपूर्वं प्रश्नान्तरं करोति मिथः सम्पन्नयोर् द्रष्टृदृश्ययोर् एकसङ्क्षये । द्वयाभावे स्थितिं याते निर्वाणम् अवशिष्यते

nanu yuktim eva kiṃ punaḥ punaḥ pṛcchasīty atrottarakathanapūrvaṃ praśnāntaraṃ karoti mithaḥ sampannayor draṣṭṛdṛśyayor ekasaṅkṣaye / dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇam avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यस्य जगतस् तस्माद् अत्यन्तानुद्भवो यथा । ब्रह्म चेत्थं स्वभावस्थं बुध्यते वद मे तथा

dṛśyasya jagatas tasmād atyantānudbhavo yathā / brahma cetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसावेशेनोन्मत्तवत् पुनर् अपि दृश्यात्यन्ताभावसिद्धियुक्तिं ब्रह्मणः इत्थंस्वभावावस्थितियुक्तिं च पृच्छति कयैतज् ज्ञायते युक्त्या कथम् एतत् प्रसिध्यति । । एतस्मिंस् तु मुने सिद्धे न साध्यम् अवशिष्यते

rasāveśenonmattavat punar api dṛśyātyantābhāvasiddhiyuktiṃ brahmaṇaḥ itthaṃsvabhāvāvasthitiyuktiṃ ca pṛcchati kayaitaj jñāyate yuktyā katham etat prasidhyati | / etasmiṃs tu mune siddhe na sādhyam avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति बहुकालम् इयं रूढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । । नूनं विचारमन्त्रेण निर्मूलम् उपशाम्यति

śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati bahukālam iyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā | / nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlam upaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्मिन् समये मया कृत एव लेशतो विचारः । तत् कथम् इदं दृश्यं न शान्तम् इत्य् । अत्राह न शक्यते झगित्य् एव समुच्छेदयितुं क्षणात् । समप्रयतने ह्य् अद्रौ समारोहावरोहणे

nanv asmin samaye mayā kṛta eva leśato vicāraḥ | tat katham idaṃ dṛśyaṃ na śāntam ity | atrāha na śakyate jhagity eva samucchedayituṃ kṣaṇāt / samaprayatane hy adrau samārohāvarohaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तिकथनं फलितत्वेन प्रतिजानीते तस्माद् अभ्यासयोगेन युक्त्या न्यायोपपत्तिभिः । जगद्भ्रान्तिर् यथा शाम्येत् तथेदं कथ्यते शृणु

yuktikathanaṃ phalitatvena pratijānīte tasmād abhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ / jagadbhrāntir yathā śāmyet tathedaṃ kathyate śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वदाम्य् आख्यायिकां राम याम् इमां बोधसिद्धये । तां चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान्

vadāmy ākhyāyikāṃ rāma yām imāṃ bodhasiddhaye / tāṃ cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समनन्तरकृतां प्रतिज्ञां सम्पादयन् प्रकरणारम्भे प्रतिज्ञातं सविस्तरकथनं प्रस्तौति अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं तव कथ्यते । । यः किलोत्पद्यते राम तेन मुक्तेन भूयते

samanantarakṛtāṃ pratijñāṃ sampādayan prakaraṇārambhe pratijñātaṃ savistarakathanaṃ prastauti athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate | / yaḥ kilotpadyate rāma tena muktena bhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तरेण कथयिष्यमाणे ऽस्मिन्न् उत्पत्तिप्रकरणे त्वं किं कथयसीत्य् । अत्राह इयम् इत्थं जगद्भ्रान्तिर् भात्य् अजातैव खात्मिका । इत्य् उत्पत्तिप्रकरणे कथ्यते ऽस्मिन् मयाधुना

vistareṇa kathayiṣyamāṇe 'sminn utpattiprakaraṇe tvaṃ kiṃ kathayasīty | atrāha iyam itthaṃ jagadbhrāntir bhāty ajātaiva khātmikā / ity utpattiprakaraṇe kathyate 'smin mayādhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तिप्रकरणम् एव कथयिष्यन् स्थूणानिखननन्यायेनोत्पत्तिमूलकारणभूतशुद्धचिन्मात्रप्रकटनार्थम् आदौ तदावरकप्रपञ्चलयं तावत् कथयति यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं ससुरासुरकिंनरम्

utpattiprakaraṇam eva kathayiṣyan sthūṇānikhanananyāyenotpattimūlakāraṇabhūtaśuddhacinmātraprakaṭanārtham ādau tadāvarakaprapañcalayaṃ tāvat kathayati yad idaṃ dṛśyate kiñcij jagat sthāvarajaṅgamam | / sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ sasurāsurakiṃnaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् महाप्रलये प्राप्ते रुद्रादिपरिणामिनि । भवत्य् असद् अदृश्यं च क्वापि याति विनश्यति

tan mahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini / bhavaty asad adṛśyaṃ ca kvāpi yāti vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं सत् किञ्चिद् अवशिष्यते

tatas stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ sat kiñcid avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवशिष्टतया प्रोक्तं वस्तु पुनर् अपि विस्तरेण विशिनष्टि न शून्यं नापि चाकाशं न दृश्यं न च दर्शनम् । न च भूतपदार्थौघो यद् अनन्ततया स्थितम्

avaśiṣṭatayā proktaṃ vastu punar api vistareṇa viśinaṣṭi na śūnyaṃ nāpi cākāśaṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam / na ca bhūtapadārthaugho yad anantatayā sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् अप्य् अव्यपदेशात्म पूर्णात् पूर्णतराकृति । न सन् नासन् न सदसन् नाभावो भवनं न च

kim apy avyapadeśātma pūrṇāt pūrṇatarākṛti / na san nāsan na sadasan nābhāvo bhavanaṃ na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्रं चेत्यरहितम् अनन्तम् अजरं शिवम् । अनादिमध्यपर्यन्तं यद् अनाधि निरामयम्

cinmātraṃ cetyarahitam anantam ajaraṃ śivam / anādimadhyaparyantaṃ yad anādhi nirāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिञ् जगत् प्रस्फुरति दृष्टिमौक्तिकहंसवत् । यश् चेदं यश् च नैवेदं देवः सदसदात्मकः

yasmiñ jagat prasphurati dṛṣṭimauktikahaṃsavat / yaś cedaṃ yaś ca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकर्णजिह्वो ऽनासात्वङ्नेत्रः सर्वत्र सर्वदा । यः शृणोत्य् आस्वादयति जिघ्रन् स्पृशति पश्यति

akarṇajihvo 'nāsātvaṅnetraḥ sarvatra sarvadā / yaḥ śṛṇoty āsvādayati jighran spṛśati paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव सदसद्रूपं येनालोकेन लक्ष्यते । सर्गचित्रम् अनाद्यन्तं खरूपं चाप्य् अरञ्जनम्

sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate / sargacitram anādyantaṃ kharūpaṃ cāpy arañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धोन्मीलितदृग्भ्रूभूमध्यतारकवज् जगत् । व्योमात्मैव सदाभासं स्वरूपं यो ऽभिपश्यति

ardhonmīlitadṛgbhrūbhūmadhyatārakavaj jagat / vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo 'bhipaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यान्यद् अस्ति न विभोः कारणं शशशृङ्गवत् । यस्येदं च जगत् कार्यं तरङ्गौघ इवाम्भसः

yasyānyad asti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat / yasyedaṃ ca jagat kāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वलतः सर्वतो ऽजस्रं चित्तस्थालीषु तिष्ठतः । यस्य चिन्मात्रदीपस्य भासा भाति जगत्त्रयम्

jvalataḥ sarvato 'jasraṃ cittasthālīṣu tiṣṭhataḥ / yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं विनार्कादयो ऽप्य् एते प्रकाशास् तिमिरोपमाः । सति यस्मिन् प्रवर्तन्ते त्रिजगन्मृगतृष्णिकाः

yaṃ vinārkādayo 'py ete prakāśās timiropamāḥ / sati yasmin pravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्पन्दे समुदेतीव निःस्पन्दे ऽन्तर्गतेव च । इयं यस्मिञ् जगल्लक्ष्मीर् अलात इव चक्रता

saspande samudetīva niḥspande 'ntargateva ca / iyaṃ yasmiñ jagallakṣmīr alāta iva cakratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगन्निर्माणविलयविलासो व्यापको महान् । स्पन्दास्पन्दात्मको यस्य स्वभावो निर्मलो ऽक्षयः

jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān / spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo 'kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्दास्पन्दमयी यस्य पवनस्येव सर्वगा । सत्ता नाम्नैव भिन्नेव व्यवहारान् न वस्तुतः

spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā / sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārān na vastutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वदैव प्रबुद्धो यः सुप्तो यः सर्वदैव च । न प्रसुप्तो न बुद्धश् च यः सर्वत्रैव सर्वदा

sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca / na prasupto na buddhaś ca yaḥ sarvatraiva sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदस्पन्दः शिवं शान्तं यत्स्पन्दस् त्रिजगत्स्थितिः । स्पन्दास्पन्दविलासात्मा य एको भरिताकृतिः

yadaspandaḥ śivaṃ śāntaṃ yatspandas trijagatsthitiḥ / spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमोद इव पुष्पेषु न नश्यति विनाशिषु । प्रत्यक्षस्थो ऽप्य् अथाग्राह्यः शौक्ल्यं शुक्लपटेष्व् इव

āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu / pratyakṣastho 'py athāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭeṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूकोपमो ऽपि यो वक्ता मन्ता यो ऽप्य् उपलोपमः । यो भोक्ता नित्यतृप्तो ऽपि कर्ता यश् चाप्य् अकिञ्चन

mūkopamo 'pi yo vaktā mantā yo 'py upalopamaḥ / yo bhoktā nityatṛpto 'pi kartā yaś cāpy akiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽनङ्गो ऽपि समस्ताङ्गः सहस्रकरलोचनः । न किञ्चित् संस्थितेनापि येन व्याप्तम् इदं जगत्

yo 'naṅgo 'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ / na kiñcit saṃsthitenāpi yena vyāptam idaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरिन्द्रियबलस्यापि यस्याशेषेन्द्रियक्रियाः । यस्य निर्मनसो ऽप्य् एता मनोनिर्माणरीतयः

nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ / yasya nirmanaso 'py etā manonirmāṇarītayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदनालोचनाद् भान्ति संसारोरगभीतयः । यस्मिन् दृष्टे पलायन्ते सर्वथा सर्वदेतयः

yadanālocanād bhānti saṃsāroragabhītayaḥ / yasmin dṛṣṭe palāyante sarvathā sarvadetayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिणि स्फार आभासे ध्रुवे दीप इव क्रियाः । सति यस्मिन् प्रवर्तन्ते चित्रेहाः स्पन्दपूर्विकाः

sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ / sati yasmin pravartante citrehāḥ spandapūrvikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् घटपटाकारपदार्थशतपङ्क्तयः । तरङ्गकणकल्लोलवीचयो वारिधेर् इव

yasmād ghaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅktayaḥ / taraṅgakaṇakallolavīcayo vāridher iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एवान्यतयोदेति यः पदार्थशतभ्रमैः । कटकाङ्गदकेयूरनूपुरैर् इव काञ्चनम्

sa evānyatayodeti yaḥ padārthaśatabhramaiḥ / kaṭakāṅgadakeyūranūpurair iva kāñcanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्वम् एकावभासात्मा यो ऽहम् एते जनाश् च ये । यश् च न त्वम् अबुद्धात्मन् नाहं नैते जनाश् च यः

yas tvam ekāvabhāsātmā yo 'ham ete janāś ca ye / yaś ca na tvam abuddhātman nāhaṃ naite janāś ca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येवाव्यतिरिक्तैव सैवासेव च भङ्गुरा । पयसीव तरङ्गाली यस्मिन् स्फुरति दृश्यभूः

anyevāvyatiriktaiva saivāseva ca bhaṅgurā / payasīva taraṅgālī yasmin sphurati dṛśyabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः कालस्य कलना यतो दृश्यस्य दृश्यता । मानसी कलना येन येन भासां विभासनम्

yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā / mānasī kalanā yena yena bhāsāṃ vibhāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियां रूपं रसं गन्धं स्पर्शं शब्दं च चेतनम् । यद् वेत्सि तद् असौ देवो येन वेत्सि तद् अप्य् असौ

kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaṃ śabdaṃ ca cetanam / yad vetsi tad asau devo yena vetsi tad apy asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विशेषणद्वारेण तत्स्वरूपम् उक्त्वा तत्प्रवेशोपायम् आह द्रष्टृदर्शनदृश्यानां मध्ये यद् दर्शनं स्थितम् । साधो तदवधानेन स्वात्मानम् अवबुध्यसे

evaṃ viśeṣaṇadvāreṇa tatsvarūpam uktvā tatpraveśopāyam āha draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yad darśanaṃ sthitam / sādho tadavadhānena svātmānam avabudhyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तं सर्गान्तश्लोकेन सङ्गृह्णाति अजम् अजरम् अजाड्यं शाश्वतं ब्रह्म नित्यं शिवम् अमलम् अनाद्यं वन्ध्यवेद्यैर् अनिन्द्यम् । सकलकलनशून्यं कारणं कारणानाम् अनुभवनम् अवेद्यं वेदनं वित्त्वम् अन्तः

pūrvoktaṃ sargāntaślokena saṅgṛhṇāti ajam ajaram ajāḍyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ śivam amalam anādyaṃ vandhyavedyair anindyam / sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānām anubhavanam avedyaṃ vedanaṃ vittvam antaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.