Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.91

तेनैतद् वच्मि भगवन् यथाजातं मनो मुने । अनिग्राह्यम् अभेद्यं च शापैर् अपि दुरासदैः

tenaitad vacmi bhagavan yathājātaṃ mano mune / anigrāhyam abhedyaṃ ca śāpair api durāsadaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐन्दवानाम् अतस् सृष्टिक्रमाणां प्रविनाशनम् । युज्यते न न च ब्रह्मन् युक्तम् एतन् महात्मनः

aindavānām atas sṛṣṭikramāṇāṃ pravināśanam / yujyate na na ca brahman yuktam etan mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् विविधेषु जगत्सु वा । तवापि नाथ नाथस्य यद् दैन्याय महात्मनः

kiṃ tad asti jagaty asmin vividheṣu jagatsu vā / tavāpi nātha nāthasya yad dainyāya mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो हि जगतां कर्तृ मनो हि पुरुषस् स्मृतः । मनःकृतं कृतं लोके न शरीरकृतं कृतम्

mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣas smṛtaḥ / manaḥkṛtaṃ kṛtaṃ loke na śarīrakṛtaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् मनोनिश्चयकृतं तद् द्रव्यौषधिदण्डनैः । हन्तुं न शक्यते जन्तोः प्रतिबिम्बं मणेर् इव

yan manoniścayakṛtaṃ tad dravyauṣadhidaṇḍanaiḥ / hantuṃ na śakyate jantoḥ pratibimbaṃ maṇer iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् एते ऽत्र तिष्ठन्तु भासुरैस् सर्गसम्भ्रमैः । त्वं सृष्ट्वेह प्रजास् तिष्ठ बुद्ध्याकाशे ऽप्य् अनन्तकः

tasmād ete 'tra tiṣṭhantu bhāsurais sargasambhramaiḥ / tvaṃ sṛṣṭveha prajās tiṣṭha buddhyākāśe 'py anantakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ताकाशश् चिदाकाश आकाशश् च तृतीयकः । अनन्तास् त्रय एवैते चिदाकाशप्रकाशिताः

cittākāśaś cidākāśa ākāśaś ca tṛtīyakaḥ / anantās traya evaite cidākāśaprakāśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं द्वौ वा बहून् वापि कुरु सर्गान् प्रजापते । स्वेच्छयात्मनि तिष्ठ त्वं किं गृहीतं तवैन्दवैः

ekaṃ dvau vā bahūn vāpi kuru sargān prajāpate / svecchayātmani tiṣṭha tvaṃ kiṃ gṛhītaṃ tavaindavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैन्दवे जगज्जाले भानुनेत्थम् उदाहृते । मया सञ्चिन्त्य सुचिरम् इदम् उक्तं महामुने

athaindave jagajjāle bhānunettham udāhṛte / mayā sañcintya suciram idam uktaṃ mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तम् उक्तं त्वया भानो विततं हि किलाम्बरम् । मनश् च विततं चापि चिदाकाशश् च विस्तृतः

yuktam uktaṃ tvayā bhāno vitataṃ hi kilāmbaram / manaś ca vitataṃ cāpi cidākāśaś ca vistṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथाभिमतं सर्गं नित्यं कर्म करोम्य् अहम् । कल्पयामि बहून्य् आशु भूतजालानि भास्कर

tad yathābhimataṃ sargaṃ nityaṃ karma karomy aham / kalpayāmi bahūny āśu bhūtajālāni bhāskara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्वम् एवाशु भगवन् प्रथमो ऽत्र मनुर् भव । कुरु सर्गं यथाकामं मया समभिचोदितः

tat tvam evāśu bhagavan prathamo 'tra manur bhava / kuru sargaṃ yathākāmaṃ mayā samabhicoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतत् स महातेजा मम वाक्यं प्रभाकरः । अङ्गीकृत्य द्विधात्मानं चकार तपतां वरः

athaitat sa mahātejā mama vākyaṃ prabhākaraḥ / aṅgīkṛtya dvidhātmānaṃ cakāra tapatāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेन प्राक्तने तस्मिन् वपुषा सूर्यतां गतः । व्योमाध्वगतया सर्गे ततान दिवसावलीम्

ekena prāktane tasmin vapuṣā sūryatāṃ gataḥ / vyomādhvagatayā sarge tatāna divasāvalīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्मनुत्वं द्वितीयेन कृत्वा स्ववपुषा क्षणात् । ससर्ज सकलां सृष्टिं तताम् अभिमतां मम

manmanutvaṃ dvitīyena kṛtvā svavapuṣā kṣaṇāt / sasarja sakalāṃ sṛṣṭiṃ tatām abhimatāṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिभासम् उपायाति यद् यद् अस्य हि चेतसः । तत् तत् प्रकटताम् एति स्थैर्यं सफलताम् अपि

pratibhāsam upāyāti yad yad asya hi cetasaḥ / tat tat prakaṭatām eti sthairyaṃ saphalatām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यब्राह्मणा भूत्वा प्रतिभासवशात् किल । ऐन्दवा ब्रह्मतां याता मनसः पश्य शक्तताम्

sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā pratibhāsavaśāt kila / aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवैन्दवजीवास् ते चित्तत्वाद् ब्रह्मतां गताः । वयं तथैव चिद्भावाच् चित्तत्वाद् ब्रह्मतां गताः

yathaivaindavajīvās te cittatvād brahmatāṃ gatāḥ / vayaṃ tathaiva cidbhāvāc cittatvād brahmatāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं हि प्रतिभासात्म यच् च तत्प्रतिभासनम् । तद् इदं भाति देहादिखाभं नातो ऽस्ति देहदृक्

cittaṃ hi pratibhāsātma yac ca tatpratibhāsanam / tad idaṃ bhāti dehādikhābhaṃ nāto 'sti dehadṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त्वम् आत्मचमत्कारस् तच् चमत्कुरुते स्वतः । यद् यावत्सम्भवं स्वात्मन्य् एवान्तर् मरिचात्मवत्

cittvam ātmacamatkāras tac camatkurute svataḥ / yad yāvatsambhavaṃ svātmany evāntar maricātmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतच् चित्तवद् भातम् आतिवाहिकनामकम् । तद् एवोदाहरन्त्य् एतद् देहनाम्ना घनं भ्रमि

tad etac cittavad bhātam ātivāhikanāmakam / tad evodāharanty etad dehanāmnā ghanaṃ bhrami

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथ्यते जीवनाम्नैतच् चेतः प्रतनुवासनम् । शान्तं देहचमत्कारं जीवं विद्धि क्रमात् परम्

kathyate jīvanāmnaitac cetaḥ pratanuvāsanam / śāntaṃ dehacamatkāraṃ jīvaṃ viddhi kramāt param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं न चान्यद् अस्तीह चित्त्वं चित्तम् इदं स्थितम् । वसिष्ठैन्दवसंविद्वद् असत् सत्ताम् इवागतम्

nāhaṃ na cānyad astīha cittvaṃ cittam idaṃ sthitam / vasiṣṭhaindavasaṃvidvad asat sattām ivāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैन्दवमनो ब्रह्मा तथैवायम् अहं स्थितः । मत्कृतं चाहम् एवेदं सङ्कल्पात्मैव भासते

yathaindavamano brahmā tathaivāyam ahaṃ sthitaḥ / matkṛtaṃ cāham evedaṃ saṅkalpātmaiva bhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चिच् चित्तविलासो ऽयं ब्रह्माहम् इति संस्थितः । स्वभाव एव देहादि विद्धि शून्यतरात्मखात्

kaścic cittavilāso 'yaṃ brahmāham iti saṃsthitaḥ / svabhāva eva dehādi viddhi śūnyatarātmakhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धा चित् परमात्मैकरूपिणीत्य् एव भावनात् । जीवीभूय मनो भूत्वा वेत्तीत्थं देहतां मुधा

śuddhā cit paramātmaikarūpiṇīty eva bhāvanāt / jīvībhūya mano bhūtvā vettītthaṃ dehatāṃ mudhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् ऐन्दवसंसारवद् इदं भाति चिद्वपुः । सम्पन्नम् अप्रबोधात्म दीर्घस्वप्नस् स्वशक्तिजः

sarvam aindavasaṃsāravad idaṃ bhāti cidvapuḥ / sampannam aprabodhātma dīrghasvapnas svaśaktijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विचन्द्रविभ्रमाकारं तन्मात्राकारविभ्रमम् । ऐन्दवाब्जजवद् रूढं चितश् चित्त्वं मनो भवेत्

dvicandravibhramākāraṃ tanmātrākāravibhramam / aindavābjajavad rūḍhaṃ citaś cittvaṃ mano bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सन् नासद् अहंरूपं सत्त्वासत्त्वे तथैव च । उपलम्भेन सद्रूपम् असत्यं तद्विरोधतः

na san nāsad ahaṃrūpaṃ sattvāsattve tathaiva ca / upalambhena sadrūpam asatyaṃ tadvirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडाजडं मनो विद्धि सङ्कल्पात्म बृहद्वपुः । अजडं ब्रह्मरूपत्वाज् जडं दृश्यात्मतागमात्

jaḍājaḍaṃ mano viddhi saṅkalpātma bṛhadvapuḥ / ajaḍaṃ brahmarūpatvāj jaḍaṃ dṛśyātmatāgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यानुभवसत्यात्म तदभावे विलायि तत् । कटकत्वं यथा हेम्नि तथा ब्रह्मणि संस्थितम्

dṛśyānubhavasatyātma tadabhāve vilāyi tat / kaṭakatvaṃ yathā hemni tathā brahmaṇi saṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्वाद् ब्रह्मणस् सर्वं जडं चिन्मयम् एव वा । अस्मदादिशिलान्तात्म न जडं न च चेतनम्

sarvatvād brahmaṇas sarvaṃ jaḍaṃ cinmayam eva vā / asmadādiśilāntātma na jaḍaṃ na ca cetanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दार्वादीनाम् अचित्त्वेन नोपलम्भस्य सम्भवः । उपलम्भो हि सदृशसम्बन्धाद् एव जायते

dārvādīnām acittvena nopalambhasya sambhavaḥ / upalambho hi sadṛśasambandhād eva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपलब्धेर् जडं विद्धि चेतनं सर्वम् एव हि । उपलम्भो हि सम्बन्धात् सम्बन्धो हि समात्मनोः

upalabdher jaḍaṃ viddhi cetanaṃ sarvam eva hi / upalambho hi sambandhāt sambandho hi samātmanoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडचेतनशान्तादिशब्दार्थश्रीर् न विद्यते । अनिर्देश्ये पदे पत्त्रलतादीव महामरौ

jaḍacetanaśāntādiśabdārthaśrīr na vidyate / anirdeśye pade pattralatādīva mahāmarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितौ यच् चेत्यकलनं तन् मनस्त्वम् उदाहृतम् । चिद्भागो ऽत्राजडो भागो जाड्यम् अत्र तु चेत्यता

citau yac cetyakalanaṃ tan manastvam udāhṛtam / cidbhāgo 'trājaḍo bhāgo jāḍyam atra tu cetyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्भागो ऽत्रावबोधांशो जडं चेत्यं हि दृश्यता । इति जीवो जगद्भ्रान्तिं पश्यन् गच्छति लोलताम्

cidbhāgo 'trāvabodhāṃśo jaḍaṃ cetyaṃ hi dṛśyatā / iti jīvo jagadbhrāntiṃ paśyan gacchati lolatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिता स्व एव भावो ऽसौ शुद्धयैवं द्वयीकृतः । अतस् सर्वं जगत् सैव द्वैतं लब्धांशम् एव तत्

citā sva eva bhāvo 'sau śuddhayaivaṃ dvayīkṛtaḥ / atas sarvaṃ jagat saiva dvaitaṃ labdhāṃśam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वम् एवान्यतया दृष्ट्वा चितिर् दृश्यतया वपुः । निर्भागाप्य् एकभागाभं भ्रमतीव भ्रमातुरा

svam evānyatayā dṛṣṭvā citir dṛśyatayā vapuḥ / nirbhāgāpy ekabhāgābhaṃ bhramatīva bhramāturā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भ्रान्तिर् अस्ति भ्रमभाङ् नैवेतीह हि निश्चयः । परिपूर्णार्णवप्रख्या चितीत्थं संस्थिता चितिः

na bhrāntir asti bhramabhāṅ naivetīha hi niścayaḥ / paripūrṇārṇavaprakhyā citītthaṃ saṃsthitā citiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्वाज् जाड्यम् अस्त्व् अस्यां चिति चित्त्वं च वेत्सि तत् । चिद्भागो ऽत्रावबोधांशस् त्व् अहन्ताजडतोदयः

sarvatvāj jāḍyam astv asyāṃ citi cittvaṃ ca vetsi tat / cidbhāgo 'trāvabodhāṃśas tv ahantājaḍatodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहन्त्वादि परे तत्त्वे मनाग् अपि न विद्यते । ऊर्म्यादीव पृथक् तोये संवित्सारं हि तद् यतः

ahantvādi pare tattve manāg api na vidyate / ūrmyādīva pṛthak toye saṃvitsāraṃ hi tad yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम्प्रत्ययसन्दृश्यं चेत्यं विद्धि समुत्थितम् । मृगतृष्णास्व् इवातस् तन् नूनं विद्यत एव नो

ahampratyayasandṛśyaṃ cetyaṃ viddhi samutthitam / mṛgatṛṣṇāsv ivātas tan nūnaṃ vidyata eva no

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहन्तापदमात्रात्मपदं विद्धि निरामयम् । विदं विदुर् अहन्तादि शैत्यम् एव यथा हिमम्

ahantāpadamātrātmapadaṃ viddhi nirāmayam / vidaṃ vidur ahantādi śaityam eva yathā himam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितैव चेत्यते जाड्यं स्वप्ने स्वमरणोपमम् । सर्वात्मत्वात् सर्वशक्तीः कुर्वती नैति साम्यताम्

citaiva cetyate jāḍyaṃ svapne svamaraṇopamam / sarvātmatvāt sarvaśaktīḥ kurvatī naiti sāmyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः पदार्थादितया सर्वरूपं विजृम्भते । नानात्मा चित्तदेहो ऽयम् आकाशविषदाकृतिः

manaḥ padārthāditayā sarvarūpaṃ vijṛmbhate / nānātmā cittadeho 'yam ākāśaviṣadākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहादि देहप्रतिभारूपात्म त्यजता सदा । विचार्यं प्रतिभासात्म चित्त्वं चित्त्वेन वै स्फुटम्

dehādi dehapratibhārūpātma tyajatā sadā / vicāryaṃ pratibhāsātma cittvaṃ cittvena vai sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तताम्रे शोधिते हि परमार्थसुवर्णताम् । गते ऽकृत्रिम आनन्दः किं देहोपलखण्डकैः

cittatāmre śodhite hi paramārthasuvarṇatām / gate 'kṛtrima ānandaḥ kiṃ dehopalakhaṇḍakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् विद्यते शोध्यते तद् धौतः केन खपादपः । देहाद्यविद्या सत्या चेद् युक्त एतां प्रति ग्रहः

yad vidyate śodhyate tad dhautaḥ kena khapādapaḥ / dehādyavidyā satyā ced yukta etāṃ prati grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्याभिनिविष्टानां देहादाव् अधियाम् इह । ये नामोपदिशन्त्य् अज्ञाः केचित् ते पुरुषैडकाः

asatyābhiniviṣṭānāṃ dehādāv adhiyām iha / ye nāmopadiśanty ajñāḥ kecit te puruṣaiḍakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैतद् भावयेत् स्वान्तं तथैतद् भवति क्षणात् । दृष्टान्तो ऽत्रैन्दवाहल्याकृत्रिमेन्द्रादिनिश्चयः

yathaitad bhāvayet svāntaṃ tathaitad bhavati kṣaṇāt / dṛṣṭānto 'traindavāhalyākṛtrimendrādiniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यद् यथा स्फुरति स्वप्रतिभात्म चित्तं तत् तत् तथा भवति देहतयोदितात्म । देहो ऽयम् अस्ति न न चाहम् इति स्वरूपं विज्ञानम् एकम् अवगम्य निरिच्छम् आस्स्व

yad yad yathā sphurati svapratibhātma cittaṃ tat tat tathā bhavati dehatayoditātma / deho 'yam asti na na cāham iti svarūpaṃ vijñānam ekam avagamya niriccham āssva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहो ऽयम् एष च किलाहम् इति स्वभावाद् देहार्थम् एव यतते तत एति नाशम् । यक्षादिकल्पनवशाद् भयम् एति बालो निर्यक्षदेशगत एव कयापि युक्त्या

deho 'yam eṣa ca kilāham iti svabhāvād dehārtham eva yatate tata eti nāśam / yakṣādikalpanavaśād bhayam eti bālo niryakṣadeśagata eva kayāpi yuktyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.