इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्सोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे ःष्टादशः सर्गः ॥१८॥ अतिदुर्बोधत्वेन पुनर् अपि पूर्वोक्तम् एवार्थं कथयति जीवबीजम् परम् ब्रह्म सर्वत्र खम् इव स्थितम् । तेन जीवोदरजगत्य् अपि जीवो ःस्त्य् अनेकधा
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmoksopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ḥṣṭādaśaḥ sargaḥ ||18|| atidurbodhatvena punar api pūrvoktam evārthaṃ kathayati jīvabījam param brahma sarvatra kham iva sthitam / tena jīvodarajagaty api jīvo ḥsty anekadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः किम् इत्य् अपेक्षायाम् आह चिद्घनैकघनात्मत्वाज् जीवान्तर् जीवजातयः । कदलीदलवत् सन्ति कीटा इव नरोदरे
tataḥ kim ity apekṣāyām āha cidghanaikaghanātmatvāj jīvāntar jīvajātayaḥ / kadalīdalavat santi kīṭā iva narodare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु जीवः कुत उत्पद्यते इत्य् । अत्राह यो यो राम यथा ग्रीष्मे कल्कस्वेदाद् भवेत् क्रिमिः । तत्तन्नाम तथा चित्त्वात् खं जीवीभवति स्वतः
nanu jīvaḥ kuta utpadyate ity | atrāha yo yo rāma yathā grīṣme kalkasvedād bhavet krimiḥ / tattannāma tathā cittvāt khaṃ jīvībhavati svataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा यतन्ते ते जीवकाः स्वात्मसिद्धये । तथा तथा भवन्त्य् आशु विचित्रोपासनक्रमैः
yathā yathā yatante te jīvakāḥ svātmasiddhaye / tathā tathā bhavanty āśu vicitropāsanakramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्येनोक्त्वा विशेषेण कथयति देवान् देवयजो यक्षयजो यक्षान् व्रजन्ति हि । ब्रह्म ब्रह्मयजो यान्ति यद् अतुच्छं तद् आश्रयेत्
sāmānyenoktvā viśeṣeṇa kathayati devān devayajo yakṣayajo yakṣān vrajanti hi / brahma brahmayajo yānti yad atucchaṃ tad āśrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तर्हि शुक्रः कथं स्वयतनं विना नानारूपतां गत इत्य् । अत्राह स शुक्रो भृगुपुत्रो हि निर्मलत्वात् स्वसंविदः । बद्धः प्रथमदृष्टेन दृश्येनाशु स्वभावतः
nanu tarhi śukraḥ kathaṃ svayatanaṃ vinā nānārūpatāṃ gata ity | atrāha sa śukro bhṛguputro hi nirmalatvāt svasaṃvidaḥ / baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजातापरिम्लाना बाला यत् प्रथमम् पुरः । संवित् प्राप्नोति तद्रूपा भवत्य् अन्या न काचन
abhijātāparimlānā bālā yat prathamam puraḥ / saṃvit prāpnoti tadrūpā bhavaty anyā na kācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं स्फुरितम् प्रश्नं श्रीरामः अस्मिन् समये पृच्छति जाग्रत्स्वप्नदशाभेदम् भगवन् वक्तुम् अर्हसि । कथं च जाग्रज् जाग्रत् स्यात् स्वप्नो ःजाग्रत् कथम् भवेत्
pūrvaṃ sphuritam praśnaṃ śrīrāmaḥ asmin samaye pṛcchati jāgratsvapnadaśābhedam bhagavan vaktum arhasi / kathaṃ ca jāgraj jāgrat syāt svapno ḥjāgrat katham bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति स्थिरप्रत्यययुक्तं यत् तज् जाग्रद् इति कथ्यते । अस्थिरप्रत्ययं यत् स्यात् स स्वप्नः समुदाहृतः
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati sthirapratyayayuktaṃ yat taj jāgrad iti kathyate / asthirapratyayaṃ yat syāt sa svapnaḥ samudāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रत्स्वप्नयोः कदाचित्सम्भवयुक्तं स्वप्नजाग्रत्त्वं कथयति जाग्रच् चेत् क्षणदृष्टः स्यात् स्वप्नः कालान्तरस्थितः । तज् जाग्रत् स्वप्नताम् एति स्वप्नो जाग्रत्त्वम् ऋच्छति
jāgratsvapnayoḥ kadācitsambhavayuktaṃ svapnajāgrattvaṃ kathayati jāgrac cet kṣaṇadṛṣṭaḥ syāt svapnaḥ kālāntarasthitaḥ / taj jāgrat svapnatām eti svapno jāgrattvam ṛcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् एतद् इत्य् । अत्राह जाग्रत्स्वप्नदशाभेदो न स्थिरास्थिरतां विना । समः सदैव सर्वत्र समस्तानुभवो ःनयोः
nanu katham etad ity | atrāha jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthiratāṃ vinā / samaḥ sadaiva sarvatra samastānubhavo ḥnayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितम् आह यद् एव स्थिरताम् एति तज् जाग्रद् इति कथ्यते । क्षणभङ्गात्मकः स्वप्नो यथा भवति तच् छृणु
phalitam āha yad eva sthiratām eti taj jāgrad iti kathyate / kṣaṇabhaṅgātmakaḥ svapno yathā bhavati tac chṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव कथयति जीवधातुः शरीरे ःन्तर् विद्यते येन जीव्यते । तेजो वीर्यं जीवधातुर् इत्याद्यभिधम् अङ्ग तत्
tad eva kathayati jīvadhātuḥ śarīre ḥntar vidyate yena jīvyate / tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham aṅga tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारी यदा कायो मनसा कर्मणा गिरा । भवेत् तदा स सम्पन्नो जीवधातुः प्रसर्पति
vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā / bhavet tadā sa sampanno jīvadhātuḥ prasarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः किम् इत्य् । आह तस्मिन् प्रसर्पत्य् अङ्गेषु स्पर्शात् संविद् उदेति हि । पुष्टत्वात् सैति चित्ताख्याम् अन्तर्लीनजगद्भ्रमा
tataḥ kim ity | āha tasmin prasarpaty aṅgeṣu sparśāt saṃvid udeti hi / puṣṭatvāt saiti cittākhyām antarlīnajagadbhramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेक्षणादिषु रन्ध्रेषु प्रसर्पन्ती बहिर्मयम् । नानाकारविकाराढ्यं रूपम् आत्मनि पश्यति
sekṣaṇādiṣu randhreṣu prasarpantī bahirmayam / nānākāravikārāḍhyaṃ rūpam ātmani paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् स्थिरत्वात् तयैवाथ जाग्रद् इत्य् अवगम्यते । जाग्रत्क्रम इति प्रोक्तः सुषुप्तादिक्रमं शृणु
tat sthiratvāt tayaivātha jāgrad ity avagamyate / jāgratkrama iti proktaḥ suṣuptādikramaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषुप्तादिक्रमम् एव कथयति मनसा कर्मणा वाचा यदा क्षुभ्यति नो वपुः । शान्त आतिष्ठति स्वच्छो जीवधातुस् तदा त्व् असौ
suṣuptādikramam eva kathayati manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati no vapuḥ / śānta ātiṣṭhati svaccho jīvadhātus tadā tv asau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा किं सम्पत्स्यते इत्य् । अत्राह समताम् आगतैर् वातैः क्षोभ्यते न हृदन्तरे । निर्वातसदने दीपो यथालोकैककारकः
tadā kiṃ sampatsyate ity | atrāha samatām āgatair vātaiḥ kṣobhyate na hṛdantare / nirvātasadane dīpo yathālokaikakārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः किं सम्पद्यत इत्य् । अत्राह ततः सरति नाङ्गेषु संवित् क्षुभ्यति तेन नो । न चेक्षणादीन्य् आयाति रन्ध्राण्य् आयाति नो बहिः
tataḥ kiṃ sampadyata ity | atrāha tataḥ sarati nāṅgeṣu saṃvit kṣubhyati tena no / na cekṣaṇādīny āyāti randhrāṇy āyāti no bahiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदासौ कुत्र तिष्ठतीत्य् अपेक्षायाम् आह जीवे ःन्तर् एव स्फुरति तैलसंविद् यथा तिले । शीतसंविद् धिम इव स्नेहसंविद् यथा घृते
tadāsau kutra tiṣṭhatīty apekṣāyām āha jīve ḥntar eva sphurati tailasaṃvid yathā tile / śītasaṃvid dhima iva snehasaṃvid yathā ghṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तदा जीवः किं करोतीत्य् । अत्राह जीवः कालकलां काञ्चित् तिष्ठन् शान्ततयात्मनि । दशाम् आयाति सौषुप्तीं सौम्यवातां विचेतनाम्
nanu tadā jīvaḥ kiṃ karotīty | atrāha jīvaḥ kālakalāṃ kāñcit tiṣṭhan śāntatayātmani / daśām āyāti sauṣuptīṃ saumyavātāṃ vicetanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु सुषुप्त एव जीवः क्षोभराहित्यात् कथं न तुर्यवान् अस्तीत्य् अपेक्षायाम् आह ज्ञात्वा चेतस्य् उपरते शाम्यन् व्यवहरन्न् अपि । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु प्रबुद्धस् तुर्यवान् स्मृतः
nanu suṣupta eva jīvaḥ kṣobharāhityāt kathaṃ na turyavān astīty apekṣāyām āha jñātvā cetasy uparate śāmyan vyavaharann api / jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhas turyavān smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नं निरूपयितुम् प्रस्तौति सौषुप्तात् सोम्यतां यातैः प्राणैः सञ्चाल्यते यदा । स जीवधातुस् सा संवित् ततश् चित्ततयोदिता
svapnaṃ nirūpayitum prastauti sauṣuptāt somyatāṃ yātaiḥ prāṇaiḥ sañcālyate yadā / sa jīvadhātus sā saṃvit tataś cittatayoditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्ततया उदित्य किं करोतीत्य् । अत्राह स्वान्तःसंस्थं जगज्जालम् भागभागैः क्रमभ्रमैः । पश्यति स्वान्तर् एवाशु स्फारम् बीजम् इव द्रुमम्
cittatayā uditya kiṃ karotīty | atrāha svāntaḥsaṃsthaṃ jagajjālam bhāgabhāgaiḥ kramabhramaiḥ / paśyati svāntar evāśu sphāram bījam iva drumam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव विशेषतः कथयति जीवधातुर् यदा वातैः किञ्चित् सङ्क्षोभ्यते भृशम् । तदोह्यते ःम्बर इव पश्यत्य् आत्मनि खे गतिम्
tad eva viśeṣataḥ kathayati jīvadhātur yadā vātaiḥ kiñcit saṅkṣobhyate bhṛśam / tadohyate ḥmbara iva paśyaty ātmani khe gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदाम्भसा प्लाव्यते ःसौ तदा वार्यादिसम्भ्रमम् । अन्तर् एवानुभवति स्वामोदं कुसुमं यथा
yadāmbhasā plāvyate ḥsau tadā vāryādisambhramam / antar evānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा पित्तादिनाक्रान्तस् तदाग्न्यौष्ण्यादिसम्भ्रमम् । अन्तर् एवानुभवति स्फारम् बहिर् इवाखिलम्
yadā pittādinākrāntas tadāgnyauṣṇyādisambhramam / antar evānubhavati sphāram bahir ivākhilam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तापूर्णो रक्तवर्णान् देशकालान् बहिर् यदा । पश्यत्य् अनुभवात्मत्वात् तत्रैव च निमज्जति
raktāpūrṇo raktavarṇān deśakālān bahir yadā / paśyaty anubhavātmatvāt tatraiva ca nimajjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु नानाव्यवहारान् कथम् पश्यतीत्य् । अत्राह सेवते वासनां यां तां सो ःन्तः पश्यति निद्रितः । पवनक्षोभितै रन्ध्रैर् बहिर् अक्षादिभिर् यथा
nanu nānāvyavahārān katham paśyatīty | atrāha sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so ḥntaḥ paśyati nidritaḥ / pavanakṣobhitai randhrair bahir akṣādibhir yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्गृह्य स्वप्नलक्षणं कथयति अनाक्रन्तेन्द्रियच्छिद्रो यद् अक्षुब्धो ःन्तर् एव सः । संविदानुभवत्य् आशु स स्वप्न इति कथ्यते
saṅgṛhya svapnalakṣaṇaṃ kathayati anākrantendriyacchidro yad akṣubdho ḥntar eva saḥ / saṃvidānubhavaty āśu sa svapna iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रल्लक्षणं कथयति समाक्रन्तेन्द्रियच्छिद्रो यत् क्षुब्धो बाह्यसंविदा । परिपश्यति तज् जाग्रद् इत्य् आहुर् मतिमत्तमाः
jāgrallakṣaṇaṃ kathayati samākrantendriyacchidro yat kṣubdho bāhyasaṃvidā / paripaśyati taj jāgrad ity āhur matimattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनैतद् उपसंहरति इति विदितवता त्वयाधुनान्तः प्रथितमहामतिनेह सत्यतास्था । असति जगति नैव भावनीया मृतिहृतिसंसृतिदोषभावनीया
sargāntaślokenaitad upasaṃharati iti viditavatā tvayādhunāntaḥ prathitamahāmatineha satyatāsthā / asati jagati naiva bhāvanīyā mṛtihṛtisaṃsṛtidoṣabhāvanīyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.