इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे एकविंशः सर्गः ॥२१॥ पूर्वोक्तम् एवार्थं स्थितिप्रकरणवाच्यतया स्थितत्वात् पुनर् अपि कथयति जन्तोः कृतविचारस्य विगलद्वृत्तिचेतसः । मननं त्यजतो ज्ञत्वात् किञ्चित् परिगतात्मनः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ekaviṃśaḥ sargaḥ ||21|| pūrvoktam evārthaṃ sthitiprakaraṇavācyatayā sthitatvāt punar api kathayati jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ / mananaṃ tyajato jñatvāt kiñcit parigatātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यं सन्त्यजतो हेयम् उपादेयम् उपेयुषः । द्रष्टारम् पश्यतो दृश्यम् अद्रष्टारम् अपश्यतः
dṛśyaṃ santyajato heyam upādeyam upeyuṣaḥ / draṣṭāram paśyato dṛśyam adraṣṭāram apaśyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुप्तस्य परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः । सुप्तस्य घनसम्मोहमये संसारवर्त्मनि
asuptasya pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ / suptasya ghanasammohamaye saṃsāravartmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यन्तात्यन्तवैरस्याद् अरसेषु रसेष्व् अपि । भोगेष्व् आभोगरम्येषु नीरसस्य निराशिषः
paryantātyantavairasyād araseṣu raseṣv api / bhogeṣv ābhogaramyeṣu nīrasasya nirāśiṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रजत्य् आत्माम्भसैकत्वं जीर्णजाड्ये मनस्य् अलम् । गलत्य् अपगतासङ्गे हिमपूर इवातपे
vrajaty ātmāmbhasaikatvaṃ jīrṇajāḍye manasy alam / galaty apagatāsaṅge himapūra ivātape
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गितासु कल्लोलजाललोलान्तरासु च । शाम्यन्तीष्व् अथ तृष्णासु नदीष्व् इव घनात्यये
taraṅgitāsu kallolajālalolāntarāsu ca / śāmyantīṣv atha tṛṣṇāsu nadīṣv iva ghanātyaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारवासनाजाले खगजाल इवाखुना । त्रोटिते चादृढग्रन्थिश्लेषे वैरस्यरंहसा
saṃsāravāsanājāle khagajāla ivākhunā / troṭite cādṛḍhagranthiśleṣe vairasyaraṃhasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतकम् फलम् आसाद्य यथा वारि प्रसीदति । तथा विज्ञानवशतः स्वभावः सम्प्रसीदति
katakam phalam āsādya yathā vāri prasīdati / tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ samprasīdati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत् किं तस्य सम्पत्स्यते इत्य् । अत्राह नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् । विनिर्याति मनो मोहाद् विहगः पञ्जराद् इव
anyat kiṃ tasya sampatsyate ity | atrāha nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam / viniryāti mano mohād vihagaḥ pañjarād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्तसन्देहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् । परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुर् इव राजते
śāntasandehadaurātmyaṃ gatakautukavibhramam / paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇendur iva rājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनितोत्तमसौन्दर्या दूरोदस्तनतोन्नता । समतोदेति सर्वत्र शान्तवात इवार्णवे
janitottamasaundaryā dūrodastanatonnatā / samatodeti sarvatra śāntavāta ivārṇave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धकारमयी मूढा जाड्यजर्जरितान्तरा । तनुताम् एति संसारवासनेव प्रगे क्षपा
andhakāramayī mūḍhā jāḍyajarjaritāntarā / tanutām eti saṃsāravāsaneva prage kṣapā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टचिद्भास्करा प्रज्ञापद्मिनी पुण्यपल्लवा । विकसत्य् अमलोद्द्योता प्रातर् द्यौर् इव रूपिणी
dṛṣṭacidbhāskarā prajñāpadminī puṇyapallavā / vikasaty amaloddyotā prātar dyaur iva rūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञा हृदयहारिण्यो भुवनाह्लादनक्षमाः । सत्त्वलक्ष्म्यः प्रवर्तन्ते सकलेन्दोर् इवांशवः
prajñā hṛdayahāriṇyo bhuvanāhlādanakṣamāḥ / sattvalakṣmyaḥ pravartante sakalendor ivāṃśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसंहारं करोति बहुनात्र किम् उक्तेन ज्ञातज्ञेयो महामतिः । नोदेति नैव यात्य् अस्तम् अभूताकाशकोशवत्
upasaṃhāraṃ karoti bahunātra kim uktena jñātajñeyo mahāmatiḥ / nodeti naiva yāty astam abhūtākāśakośavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणापरिज्ञातस्वभावस्योदितात्मनः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः
vicāraṇāparijñātasvabhāvasyoditātmanaḥ / anukampyā bhavanty ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकटाकारम् अप्य् अन्तर् निरहङ्कारचेतसम् । नाप्नुवन्ति विकल्पास् तम् मृगतृष्णाम्ब्व् इवैणकाः
prakaṭākāram apy antar nirahaṅkāracetasam / nāpnuvanti vikalpās tam mṛgatṛṣṇāmbv ivaiṇakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गवद् अमी लोकाः प्रयान्त्य् आयान्ति चाभितः । क्रोडीकुरुत आत्मोत्थे न ज्ञम् मरणजन्मनी
taraṅgavad amī lokāḥ prayānty āyānti cābhitaḥ / kroḍīkuruta ātmotthe na jñam maraṇajanmanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावौ संसारो नेतरः क्रमः । इति ताभ्यां समालोके रमते न स खिद्यते
āvirbhāvatirobhāvau saṃsāro netaraḥ kramaḥ / iti tābhyāṃ samāloke ramate na sa khidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जायते न म्रियते कुम्भे कुम्भनभो यथा । भूषिते दूषिते वापि देहे तद्वद् इहात्मवान्
na jāyate na mriyate kumbhe kumbhanabho yathā / bhūṣite dūṣite vāpi dehe tadvad ihātmavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेक उदिते शीते मिथ्याभ्रमभरोदिता । क्षीयते वासना साभ्रे मृगतृष्णा मराव् इव
viveka udite śīte mithyābhramabharoditā / kṣīyate vāsanā sābhre mṛgatṛṣṇā marāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को ःहं कथम् इदं वेति यावन् न प्रविचारितम् । संसाराडम्बरं तावद् अन्धकारोपमं स्थितम्
ko ḥhaṃ katham idaṃ veti yāvan na pravicāritam / saṃsārāḍambaraṃ tāvad andhakāropamaṃ sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्याभ्रमभरोद्भूतं शरीरम् पदम् आपदाम् । आत्मभावनया नेदं यः पश्यति स पश्यति
mithyābhramabharodbhūtaṃ śarīram padam āpadām / ātmabhāvanayā nedaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालवशोत्थानि न ममेति गतभ्रमम् । शरीरसुखदुःखानि यः पश्यति स पश्यति
deśakālavaśotthāni na mameti gatabhramam / śarīrasukhaduḥkhāni yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानम् इतरच् चैव दृशा नित्याविभिन्नया । सर्वं चिज्ज्योतिर् एवेति यः पश्यति स पश्यति
ātmānam itarac caiva dṛśā nityāvibhinnayā / sarvaṃ cijjyotir eveti yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपारपर्यन्तनभोदिक्कालादि क्रियान्वितम् । अहम् एवेति सर्वत्र यः पश्यति स पश्यति
apāraparyantanabhodikkālādi kriyānvitam / aham eveti sarvatra yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वालाग्रलक्षभागात् तु कोटिशः परिकल्पितः । अहं सूक्ष्म इति व्यापी यः पश्यति स पश्यति
vālāgralakṣabhāgāt tu koṭiśaḥ parikalpitaḥ / ahaṃ sūkṣma iti vyāpī yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वशक्तिर् अनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्थितः । अद्वितीयश् चिद् इत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति
sarvaśaktir anantātmā sarvabhāvāntarasthitaḥ / advitīyaś cid ity antar yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिव्याधिभयोद्विग्नो जरामरणजन्मवान् । देहो नाहम् इति प्राज्ञो यः पश्यति स पश्यति
ādhivyādhibhayodvigno jarāmaraṇajanmavān / deho nāham iti prājño yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च व्यापको महिमा मम । न द्वितीयो ममास्तीति यः पश्यति स पश्यति
tiryag ūrdhvam adhastāc ca vyāpako mahimā mama / na dvitīyo mamāstīti yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयि सर्वम् इदम् प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । चित्तन्तुर् अहम् एवेति यः पश्यति स पश्यति
mayi sarvam idam protaṃ sūtre maṇigaṇā iva / cittantur aham eveti yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं न चान्यद् अस्तीह ब्रह्मैवास्ति न चास्ति तत् । इत्थं सदसतोर् मध्यं यः पश्यति स पश्यति
nāhaṃ na cānyad astīha brahmaivāsti na cāsti tat / itthaṃ sadasator madhyaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् नाम किञ्चित् त्रैलोक्यं स एको ःवयवो मम । तरङ्गो ःब्धाव् इवेत्य् अन्तर् यः पश्यति स पश्यति
yan nāma kiñcit trailokyaṃ sa eko ḥvayavo mama / taraṅgo ḥbdhāv ivety antar yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोच्या पाल्या मयैवेयं स्वसेयम् मे कनीयसी । त्रिलोकी पेलवेत्य् उच्चैर् यः पश्यति स पश्यति
śocyā pālyā mayaiveyaṃ svaseyam me kanīyasī / trilokī pelavety uccair yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मतापरते त्वत्तामत्ते यस्य महात्मनः । भावाद् उपरते नूनं स पश्यति सुलोचनः
ātmatāparate tvattāmatte yasya mahātmanaḥ / bhāvād uparate nūnaṃ sa paśyati sulocanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेत्यानुपातरहितं चिद्भैरवमयं वपुः । आपूरितजगज्जालं यः पश्यति स पश्यति
cetyānupātarahitaṃ cidbhairavamayaṃ vapuḥ / āpūritajagajjālaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं दुःखम् भवो ःभावो विवेककलनाश् च याः । अहं न वेति नूनं वा पश्यन् न परिहीयते
sukhaṃ duḥkham bhavo ḥbhāvo vivekakalanāś ca yāḥ / ahaṃ na veti nūnaṃ vā paśyan na parihīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वात्मसत्तापरापूर्णे जगत्य् अन्येन वर्जिते । किम् मे हेयं किम् आदेयम् इति पश्यन् सदृग् नरः
svātmasattāparāpūrṇe jagaty anyena varjite / kim me heyaṃ kim ādeyam iti paśyan sadṛg naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतर्क्यम् अनाभासं सन्मात्रम् इदम् इत्य् अलम् । हेयोपादेयकलना यस्य क्षीणा नमामि तम्
apratarkyam anābhāsaṃ sanmātram idam ity alam / heyopādeyakalanā yasya kṣīṇā namāmi tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य आकाशवद् एकात्मा सर्वभावगतो ःपि सन् । न भावरञ्जनाम् एति स महात्मा महेश्वरः
ya ākāśavad ekātmā sarvabhāvagato ḥpi san / na bhāvarañjanām eti sa mahātmā maheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमःप्रकाशकलनामुक्तः कालात्मतां गतः । यः सोम्यः सुसमः स्वस्थस् तं नौमि पदम् आगतम्
tamaḥprakāśakalanāmuktaḥ kālātmatāṃ gataḥ / yaḥ somyaḥ susamaḥ svasthas taṃ naumi padam āgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनाप्य् एतद् एव कथयति यस्योदयास्तमयसङ्कलनाकलासु चित्रासु चारुविभवासु जगद्गतासु । वृत्तिः समैव सकलैकगतेर् अनन्ता तस्मै नमः परमबोधवते शिवाय
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati yasyodayāstamayasaṅkalanākalāsu citrāsu cāruvibhavāsu jagadgatāsu / vṛttiḥ samaiva sakalaikagater anantā tasmai namaḥ paramabodhavate śivāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.