Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·4·4.24
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे त्रयोविंशः सर्गः ॥२३॥ ननु तर्हीन्द्रियजये कः क्लेश इत्य् । अत्राह महानरकसम्राजो मत्तदुष्कृतवारणाः । आशाशरशलाकाढ्या दुर्जया हीन्द्रियारयः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe trayoviṃśaḥ sargaḥ ||23|| nanu tarhīndriyajaye kaḥ kleśa ity | atrāha mahānarakasamrājo mattaduṣkṛtavāraṇāḥ / āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाश्रयम् प्रथमं देहं कृतघ्ना नाशयन्ति ये । ते कुकार्यमहाकोशा दुर्जयाः स्वेन्द्रियारयः
svāśrayam prathamaṃ dehaṃ kṛtaghnā nāśayanti ye / te kukāryamahākośā durjayāḥ svendriyārayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलेवरालयम् प्राप्य विषयामिषगर्धतः । अक्षगृध्रा विवल्गन्ति कार्याकार्योग्रपक्षिणः
kalevarālayam prāpya viṣayāmiṣagardhataḥ / akṣagṛdhrā vivalganti kāryākāryograpakṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकतन्तुजालेन गृहीता येन ते शठाः । तस्याङ्गानि न लुम्पन्ति पाषाणकवलं यथा
vivekatantujālena gṛhītā yena te śaṭhāḥ / tasyāṅgāni na lumpanti pāṣāṇakavalaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपातरमणीयेषु रमन्ते विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति नरकेषु ते
āpātaramaṇīyeṣu ramante viṣayeṣu ye / atyantavirasānteṣu patanti narakeṣu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकधनवान् अस्मिन् कुकलेवरपत्तने । इन्द्रियारिभिर् अन्तःस्थैर् अवशो नाभिभूयते
vivekadhanavān asmin kukalevarapattane / indriyāribhir antaḥsthair avaśo nābhibhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तथा सुखिता भूयो मृण्मयोग्रपुरीजुषः । यथा स्वाधीनमनसः स्वशरीरपुरीश्वराः
na tathā sukhitā bhūyo mṛṇmayograpurījuṣaḥ / yathā svādhīnamanasaḥ svaśarīrapurīśvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाक्रान्तेन्द्रियभृत्यस्य सुगृहीतमनोरिपोः । वसन्त इव मञ्जर्यो वर्धन्ते बुद्धबुद्धयः
svākrāntendriyabhṛtyasya sugṛhītamanoripoḥ / vasanta iva mañjaryo vardhante buddhabuddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः । पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः
prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ / padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावन् निशीव वेताल्यो वल्गन्ति हृदि वासनाः । एकतत्त्वदृढाभ्यासाद् यावन् न विजितम् मनः
tāvan niśīva vetālyo valganti hṛdi vāsanāḥ / ekatattvadṛḍhābhyāsād yāvan na vijitam manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृत्यो ःभिमतकर्तृत्वान् मन्त्री सत्कार्यकारणात् । सामन्तः स्वेन्द्रियाक्रान्तेर् मनो मन्ये विवेकिनः
bhṛtyo ḥbhimatakartṛtvān mantrī satkāryakāraṇāt / sāmantaḥ svendriyākrānter mano manye vivekinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लालनात् स्निग्धललना पालनात् पावनः पिता । सुहृद् उत्तमविश्वासान् मनो मन्ये मनीषिणाम्
lālanāt snigdhalalanā pālanāt pāvanaḥ pitā / suhṛd uttamaviśvāsān mano manye manīṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वालोकितं शास्त्रदृशा सुध्यातं स्वनुनाथितम् । प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानम् मनःपिता
svālokitaṃ śāstradṛśā sudhyātaṃ svanunāthitam / prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānam manaḥpitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुघृष्टः सुपरामृष्टः सुधृतः स्वनुबोधितः । सुगुणायोजितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः
sughṛṣṭaḥ suparāmṛṣṭaḥ sudhṛtaḥ svanubodhitaḥ / suguṇāyojito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्मवृक्षकुठाराणि तथोदर्कोदयानि च । दिशत्य् एष मनोमन्त्री कर्माणि शुभकर्मणः
janmavṛkṣakuṭhārāṇi tathodarkodayāni ca / diśaty eṣa manomantrī karmāṇi śubhakarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितम् आह एवम् मनोमणिं राम बहुपङ्ककलङ्कितम् । विवेकवारिणा सिद्ध्यै प्रक्षाल्यालोकवान् भव
phalitam āha evam manomaṇiṃ rāma bahupaṅkakalaṅkitam / vivekavāriṇā siddhyai prakṣālyālokavān bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवभूमिषु भीमासु विवेकविततो ःपि सन् । मा पतोत्पातपूर्णासु विवशः प्राकृतो यथा
bhavabhūmiṣu bhīmāsu vivekavitato ḥpi san / mā patotpātapūrṇāsu vivaśaḥ prākṛto yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारमायाम् उदिताम् अनर्थशतसङ्कुलाम् । मा महामोहमिहिकाम् इमां त्वम् अवधीरय
saṃsāramāyām uditām anarthaśatasaṅkulām / mā mahāmohamihikām imāṃ tvam avadhīraya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकम् परम् आश्रित्य बुद्ध्या सत्यम् अवेक्ष्य च । इन्द्रियारीन् अलं जित्वा तीर्णो भव भवा[र्णवात्]
vivekam param āśritya buddhyā satyam avekṣya ca / indriyārīn alaṃ jitvā tīrṇo bhava bhavā[rṇavāt]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालपरिस्पन्दशक्तिसन्दीपिताथ चित् । सङ्कल्पम् अनुधावन्ती प्रयाति कलनापदम्
deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit / saṅkalpam anudhāvantī prayāti kalanāpadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्पकल्पिताकारं देशकालक्रियास्पदम् । चितो रूपं महाबाहो क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते
vikalpakalpitākāraṃ deśakālakriyāspadam / cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रं शरीरम् इत्य् आहुस् तद् असौ वेत्त्य् अखण्डितम् । सबाह्याभ्यन्तरं तेन क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते
kṣetraṃ śarīram ity āhus tad asau vetty akhaṇḍitam / sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनाः कल्पयन् सो ऽपि यात्य् अहङ्कारतां पुनः । अहङ्कारो विनिर्णीता कालिकी बुद्धिर् उच्यते
vāsanāḥ kalpayan so 'pi yāty ahaṅkāratāṃ punaḥ / ahaṅkāro vinirṇītā kālikī buddhir ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिस् सङ्कल्पकलिता प्रयाता मननास्पदम् । मनो घनविकल्पं तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः
buddhis saṅkalpakalitā prayātā mananāspadam / mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाणिपादमयं देहम् इन्द्रियाणि विदुर् बुधाः । देहो ऽसौ जायते लोके म्रियते ऽपि च जीवति
pāṇipādamayaṃ deham indriyāṇi vidur budhāḥ / deho 'sau jāyate loke mriyate 'pi ca jīvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं जीवो हि सङ्कल्पो वासनारज्जुवेष्टितः । दुःखजालपरीतात्मा क्रमाद् आयाति चित्तताम्
evaṃ jīvo hi saṅkalpo vāsanārajjuveṣṭitaḥ / duḥkhajālaparītātmā kramād āyāti cittatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेण पाकवशतः फलम् एति यथान्यताम् । अवस्थयैव नाकृत्या जीवो मलवशात् तथा
krameṇa pākavaśataḥ phalam eti yathānyatām / avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāt tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवो ऽहङ्कारतां प्राप्तस् त्व् अहङ्कारश् च बुद्धिताम् । सङ्कल्पजालवलिता मनस्तां बुद्धिर् आगता
jīvo 'haṅkāratāṃ prāptas tv ahaṅkāraś ca buddhitām / saṅkalpajālavalitā manastāṃ buddhir āgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो हि सङ्कल्पमयं संस्थाग्रहणतत्परम् । प्रतियोगिव्यवच्छिन्नं प्राप्तम् अन्यैर् अपीहितैः
mano hi saṅkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam / pratiyogivyavacchinnaṃ prāptam anyair apīhitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छाद्याश् शक्तयो मत्तां गावो वृषम् इवोन्मदम् । अनुधावन्ति दोषाय सरितस् सागरं यथा
icchādyāś śaktayo mattāṃ gāvo vṛṣam ivonmadam / anudhāvanti doṣāya saritas sāgaraṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिशक्तिमयं चेतो घनाहङ्कारतां गतम् । कोशकारक्रिमिकवद् इच्छया याति बन्धनम्
itiśaktimayaṃ ceto ghanāhaṅkāratāṃ gatam / kośakārakrimikavad icchayā yāti bandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसङ्कल्पानुसन्धानात् पाशैर् आवलयद् वपुः । कष्टम् अस्मि स्वयं बद्धम् इत्य् आर्त्या परितप्यते
svasaṅkalpānusandhānāt pāśair āvalayad vapuḥ / kaṣṭam asmi svayaṃ baddham ity ārtyā paritapyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धम् अस्मीति कलयद् विद्यातत्त्वं जहच् छनैः । अविद्यां जनयत्य् अन्तर् जगज्जङ्गलराक्षसीम्
baddham asmīti kalayad vidyātattvaṃ jahac chanaiḥ / avidyāṃ janayaty antar jagajjaṅgalarākṣasīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसङ्कल्पिततन्मात्रजालाभ्यन्तरवर्ति च । परां विवशताम् एति शृङ्खलाबद्धसिंहवत्
svasaṅkalpitatanmātrajālābhyantaravarti ca / parāṃ vivaśatām eti śṛṅkhalābaddhasiṃhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्रकार्यकर्तृत्वम् आहरद् वासनावशात् । स्वेच्छामात्रानुरचिता दशाश् चानुपतन् नवाः
vicitrakāryakartṛtvam āharad vāsanāvaśāt / svecchāmātrānuracitā daśāś cānupatan navāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिन् मनः क्वचिद् बुद्धिः क्वचिज् ज्ञानं क्वचित् क्रिया । क्वचिद् एतद् अहङ्कारः क्वचित् पुर्यष्टकं स्मृतम्
kvacin manaḥ kvacid buddhiḥ kvacij jñānaṃ kvacit kriyā / kvacid etad ahaṅkāraḥ kvacit puryaṣṭakaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित् प्रकृतिर् इत्य् उक्तं क्वचिन् मायेति कल्पितम् । क्वचिन् मन इति प्रोक्तं क्वचित् कर्मेति संस्थितम्
kvacit prakṛtir ity uktaṃ kvacin māyeti kalpitam / kvacin mana iti proktaṃ kvacit karmeti saṃsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिद् बन्ध इति ख्यातं क्वचिच् चित्तम् इति स्फुटम् । प्रोक्तं क्वचिद् अविद्येति क्वचिद् इच्छेति सङ्गतम्
kvacid bandha iti khyātaṃ kvacic cittam iti sphuṭam / proktaṃ kvacid avidyeti kvacid iccheti saṅgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एतद् आबद्धम् इह चित्तं राघव दुःखितम् । तृष्णाशोकसमाविष्टं रोगायतनम् आतुरम्
tad etad ābaddham iha cittaṃ rāghava duḥkhitam / tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanam āturam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामरणमोहार्तं भवभावनया हतम् । ईहितानीहितैर् ग्रस्तम् अविद्यारागरञ्जितम्
jarāmaraṇamohārtaṃ bhavabhāvanayā hatam / īhitānīhitair grastam avidyārāgarañjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छासङ्कुचिताकारं कर्मवृक्षनवाङ्कुरम् । सुविस्मृतोत्पत्तिपदं कल्पितानर्थकल्पनम्
icchāsaṅkucitākāraṃ karmavṛkṣanavāṅkuram / suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशकारवद् आबद्धं कोशकारपदं गतम् । तन्मात्रवृन्दावयवम् अनन्तनरकातपम्
kośakāravad ābaddhaṃ kośakārapadaṃ gatam / tanmātravṛndāvayavam anantanarakātapam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृश्यम् अपि शैलेन्द्रसमभारभरावहम् । जरामरणशाखाढ्यं संसारविषदुर्द्रुमम्
adṛśyam api śailendrasamabhārabharāvaham / jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमं संसारम् अखिलम् आशापाशविधायकम् । दधद् अन्तः फलैर् हीनं वटधाना वटं यथा
imaṃ saṃsāram akhilam āśāpāśavidhāyakam / dadhad antaḥ phalair hīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्तानलशिखादग्धं कोपाजगरचर्वितम् । कामाब्धिकल्लोलहतं विस्मृतात्मपितामहम्
cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam / kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगं यूथाद् इव भ्रष्टं शोकोपहतचेतनम् । पतङ्गकम् इवोज्ज्वाले दग्धं विषयपावके
mṛgaṃ yūthād iva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam / pataṅgakam ivojjvāle dagdhaṃ viṣayapāvake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिन्नमूलम् इवाम्भोजं परमां म्लानिम् आगतम् । छिन्नाशम् आत्मनस् स्थानाद् विदेशासङ्गदुस्स्थितम्
chinnamūlam ivāmbhojaṃ paramāṃ mlānim āgatam / chinnāśam ātmanas sthānād videśāsaṅgadussthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयाहिषु मध्यस्थं मित्ररूपेषु शत्रुषु । दशाखदास्व् अनन्तासु लुठितं सङ्कटास्व् अति
viṣayāhiṣu madhyasthaṃ mitrarūpeṣu śatruṣu / daśākhadāsv anantāsu luṭhitaṃ saṅkaṭāsv ati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखे निपतितं घोरे विहगं वागुरे यथा । आबद्धास्थं जगज्जाले शून्ये गन्धर्वपत्तने
duḥkhe nipatitaṃ ghore vihagaṃ vāgure yathā / ābaddhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उह्यमानम् अनर्थाब्धौ मनो विषयविद्रुतम् । उद्धरामरसङ्काश मातङ्गम् इव कर्दमात्
uhyamānam anarthābdhau mano viṣayavidrutam / uddharāmarasaṅkāśa mātaṅgam iva kardamāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलीवर्दवद् आमग्नं मनो मननपल्वले । आलूनशीर्णावयवं बलाद् राम समुद्धर
balīvardavad āmagnaṃ mano mananapalvale / ālūnaśīrṇāvayavaṃ balād rāma samuddhara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभाशुभप्रसरपराहताकृतौ ज्वलज्जरामरणविषादमूर्छिते । दयेह न स्वमनसि यस्य जायते नराकृतिस् स जगति राम राक्षसः
śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrchite / dayeha na svamanasi yasya jāyate narākṛtis sa jagati rāma rākṣasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.