Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·4·4.27
इति भास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे षड्विंशः सर्गः ॥२६॥ ततः किं सम्पन्नम् इत्य् । अत्राह तस्मिंस् तदा वर्तमाने घोरे समरसम्भ्रमे । देवासुरशरीरेषु पतत्स्व् अद्रिदलेष्व् इव
iti bhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ ||26|| tataḥ kiṃ sampannam ity | atrāha tasmiṃs tadā vartamāne ghore samarasambhrame / devāsuraśarīreṣu patatsv adridaleṣv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वहत्स्व् अभ्रप्रवाहेषु गङ्गापूरेष्व् इवाम्बरात् । दाम्नि वेष्टितदेवौघे मुक्तक्ष्वेडाघनारवे
vahatsv abhrapravāheṣu gaṅgāpūreṣv ivāmbarāt / dāmni veṣṭitadevaughe muktakṣveḍāghanārave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याले निजकराकृष्टिपिष्टसर्वसुरालये । कटे कठिनसंरम्भसङ्गराच्छादितामरे
vyāle nijakarākṛṣṭipiṣṭasarvasurālaye / kaṭe kaṭhinasaṃrambhasaṅgarācchāditāmare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐरावणे क्षीणमदे पलायनपरायणे । प्रवृद्धे दानवानीके मध्याह्न इव भास्करे
airāvaṇe kṣīṇamade palāyanaparāyaṇe / pravṛddhe dānavānīke madhyāhna iva bhāskare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पातिताङ्गायुधार्धानि प्रस्रवद्रुधिराणि च । पयांसीव विसेतूनि देवसैन्यानि दुद्रुवुः
pātitāṅgāyudhārdhāni prasravadrudhirāṇi ca / payāṃsīva visetūni devasainyāni dudruvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दामव्यालकटास् तानि चिरम् अन्तर्हितान्य् अपि । अनुजग्मुर् लसन्नादम् इन्धनानीव पावकाः
dāmavyālakaṭās tāni ciram antarhitāny api / anujagmur lasannādam indhanānīva pāvakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्विष्टान् अपि यत्नेन नालभन्तासुराः सुरान् । घनजालवनोड्डीनान् सिंहा हरिणकान् इव
anviṣṭān api yatnena nālabhantāsurāḥ surān / ghanajālavanoḍḍīnān siṃhā hariṇakān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलब्धेष्व् अमरौघेषु दामव्यालकटास् तदा । जग्मुः पातालकोशस्थं प्रभुम् प्रमुदिताशयाः
alabdheṣv amaraugheṣu dāmavyālakaṭās tadā / jagmuḥ pātālakośasthaṃ prabhum pramuditāśayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ देवा विषण्णास् ते क्षणम् आश्वस्य वै ययुः । जयोपायाय विजिता ब्रह्माणम् अमितौजसम्
atha devā viṣaṇṇās te kṣaṇam āśvasya vai yayuḥ / jayopāyāya vijitā brahmāṇam amitaujasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् आविरभूद् ब्रह्मा रक्तरक्ताननश्रियाम् । सायं रक्तीकृताम्बूनाम् अब्धीनाम् इव चन्द्रमाः
teṣām āvirabhūd brahmā raktaraktānanaśriyām / sāyaṃ raktīkṛtāmbūnām abdhīnām iva candramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणम्य ते सुरास् तस्मै तम् अर्थं शम्बरेरितम् । सम्यक् प्रकथयाम् आसुर् दामव्यालकटक्रमम्
praṇamya te surās tasmai tam arthaṃ śambareritam / samyak prakathayām āsur dāmavyālakaṭakramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् आकर्ण्याखिलम् ब्रह्मा विचार्य च विचारवित् । उवाचेदं सुरानीकम् आश्वासनकरं वचः
tam ākarṇyākhilam brahmā vicārya ca vicāravit / uvācedaṃ surānīkam āśvāsanakaraṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा कथयति हन्त वर्षसहस्रान्ते शम्बरेण हरेः क्रमात् । मर्तव्यम् अमरेशस्य तावत् कालम् प्रतीक्ष्यताम्
brahmā kathayati hanta varṣasahasrānte śambareṇa hareḥ kramāt / martavyam amareśasya tāvat kālam pratīkṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तर्हि तावत् कालम् बाधां कुर्वतः दामादीन् किं कुर्म इत्य् । अत्राह दामव्यालकटान् एतान् अद्य त्व् अमरसत्तमाः । योधयन्तः पलायध्वम् मायायुद्धेन दानवान्
nanu tarhi tāvat kālam bādhāṃ kurvataḥ dāmādīn kiṃ kurma ity | atrāha dāmavyālakaṭān etān adya tv amarasattamāḥ / yodhayantaḥ palāyadhvam māyāyuddhena dānavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु अस्मत्पलायनेन किम् एषां सेत्स्यतीत्य् । अत्राह युद्धाभ्यासवशाद् एषाम् मकुराणाम् इवाशये । अहङ्कारचमत्कारः प्रतिबिम्बम् उपैष्यति
nanu asmatpalāyanena kim eṣāṃ setsyatīty | atrāha yuddhābhyāsavaśād eṣām makurāṇām ivāśaye / ahaṅkāracamatkāraḥ pratibimbam upaiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततो ःपि किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह गृहीतवासनास् त्व् एते दामव्यालकटाः सुराः । सुजया वो भविष्यन्ति जाललग्नाः खगा इव
nanu tato ḥpi kiṃ setsyatīty | atrāha gṛhītavāsanās tv ete dāmavyālakaṭāḥ surāḥ / sujayā vo bhaviṣyanti jālalagnāḥ khagā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् अद्य कथं न जेतुं शक्या एते इत्य् । अत्राह अद्य त्व् अवासना एते सुखदुःखविवर्जिताः । धैर्येणारीन् विनिघ्नन्तो देवदुर्जयतां गताः
nanv adya kathaṃ na jetuṃ śakyā ete ity | atrāha adya tv avāsanā ete sukhaduḥkhavivarjitāḥ / dhairyeṇārīn vinighnanto devadurjayatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु वासनया कथम् एते वश्या भविष्यन्तीत्य् । अत्राह वासनातन्तुबद्धा ये आशापाशवशीकृताः । वश्यतां यान्ति ते लोके रज्जुबद्धाः खगा इव
nanu vāsanayā katham ete vaśyā bhaviṣyantīty | atrāha vāsanātantubaddhā ye āśāpāśavaśīkṛtāḥ / vaśyatāṃ yānti te loke rajjubaddhāḥ khagā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु वासनारहिताः कथं दुर्जया भवन्तीत्य् । अत्राह ये हि निर्वासना धीराः सर्वत्रासक्तबुद्धयः । न हृष्यन्ति न कुप्यन्ति दुर्जयास् ते महाधियः
nanu vāsanārahitāḥ kathaṃ durjayā bhavantīty | atrāha ye hi nirvāsanā dhīrāḥ sarvatrāsaktabuddhayaḥ / na hṛṣyanti na kupyanti durjayās te mahādhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यान्तर्वासनारज्ज्वा ग्रन्थिबन्धः शरीरिणः । महान् अपि बहुज्ञो ःपि स बालेनापि जीयते
yasyāntarvāsanārajjvā granthibandhaḥ śarīriṇaḥ / mahān api bahujño ḥpi sa bālenāpi jīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं सो ःहम् इदं मे तद् इत्य् आकलितकल्पनः । आपदाम् पात्रताम् एति पयसाम् इव सागरः
ayaṃ so ḥham idaṃ me tad ity ākalitakalpanaḥ / āpadām pātratām eti payasām iva sāgaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयन्मात्रपरिच्छिन्नो येनात्मा भव्य भावितः । स सर्वज्ञो ःपि सर्वत्र परां कृपणतां गतः
iyanmātraparicchinno yenātmā bhavya bhāvitaḥ / sa sarvajño ḥpi sarvatra parāṃ kṛpaṇatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तस्याप्रमेयस्य येनेयत्ता प्रकल्पिता । आत्मतत्त्वस्य तेनात्मा स्वात्मनैवावशीकृतः
anantasyāprameyasya yeneyattā prakalpitā / ātmatattvasya tenātmā svātmanaivāvaśīkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् एतद् अस्तीत्य् । अत्राह आत्मनो व्यतिरिक्तं यत् किञ्चिद् अस्ति जगत्त्रये । तत्रोपादेयभावेन बद्धा भवति भावना
nanu katham etad astīty | atrāha ātmano vyatiriktaṃ yat kiñcid asti jagattraye / tatropādeyabhāvena baddhā bhavati bhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावनाबन्धस्य वैवश्येति नामयुक्तताकारि दुःखकारणत्वं कथयति आस्थामात्रम् अनन्तानां दुःखानां कारणं विदुः । अनास्थामात्रम् अभितः सुखानां कारणं विदुः
bhāvanābandhasya vaivaśyeti nāmayuktatākāri duḥkhakāraṇatvaṃ kathayati āsthāmātram anantānāṃ duḥkhānāṃ kāraṇaṃ viduḥ / anāsthāmātram abhitaḥ sukhānāṃ kāraṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्येन समर्थनं कृत्वा विशेषं स्मरति दामव्यालकटा यावद् अनास्था भावसंस्थितौ । तावन् न नाम जेया वो मषकाणाम् इवानिलाः
sāmānyena samarthanaṃ kṛtvā viśeṣaṃ smarati dāmavyālakaṭā yāvad anāsthā bhāvasaṃsthitau / tāvan na nāma jeyā vo maṣakāṇām ivānilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्वासनया जन्तुर् दीनताम् अनुयातया । जितो भवत्य् अन्यथा तु मषको ःप्य् अमराचलः
antarvāsanayā jantur dīnatām anuyātayā / jito bhavaty anyathā tu maṣako ḥpy amarācalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यते वासना यत्र तत्र चायाति दीनता । गुणागुणानुविद्धत्वं सतो दृष्टं हि नासतः
vidyate vāsanā yatra tatra cāyāti dīnatā / guṇāguṇānuviddhatvaṃ sato dṛṣṭaṃ hi nāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितम् आह अयं सो ःहम् ममेदं चेत्य् एवम् अन्तः स्ववासनाम् । यथा दामादयः शक्र भावयन्ति तथा कुरु
phalitam āha ayaṃ so ḥham mamedaṃ cety evam antaḥ svavāsanām / yathā dāmādayaḥ śakra bhāvayanti tathā kuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथं न ते मम जेया भविष्यन्तीत्य् । अत्राह या या जनस्य विपदो भावाभावदशाश् च याः । तृष्णाकरञ्जवल्ल्यास् ता मञ्जर्यः कटुकोमलाः
nanu kathaṃ na te mama jeyā bhaviṣyantīty | atrāha yā yā janasya vipado bhāvābhāvadaśāś ca yāḥ / tṛṣṇākarañjavallyās tā mañjaryaḥ kaṭukomalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनातन्तुबद्धो ःयं लोको विपरिवर्तते । सा सुवृद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदम् आगता
vāsanātantubaddho ḥyaṃ loko viparivartate / sā suvṛddhātiduḥkhāya sukhāyocchedam āgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरो ःप्य् अतिबहुज्ञो ःपि कुलजो ःपि महान् अपि । तृष्णया बध्यते जन्तुः सिंहः शृङ्खलया यथा
dhīro ḥpy atibahujño ḥpi kulajo ḥpi mahān api / tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहपादपसंस्थस्य हृदयालयशायिनः । तृष्णाचित्तखगस्यास्य वागुरा परिकल्पिता
dehapādapasaṃsthasya hṛdayālayaśāyinaḥ / tṛṣṇācittakhagasyāsya vāgurā parikalpitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीनो वासनया लोकः कृतान्तेनापकृष्यते । रज्ज्वेव बालेन खगो विवशो ःनिशम् उच्छ्वसन्
dīno vāsanayā lokaḥ kṛtāntenāpakṛṣyate / rajjveva bālena khago vivaśo ḥniśam ucchvasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलम् आयुधभारेण सङ्गरभ्रमणेन च । वासनां सविपर्यासां युक्त्यैव त्वं रिपोः कुरु
alam āyudhabhāreṇa saṅgarabhramaṇena ca / vāsanāṃ saviparyāsāṃ yuktyaiva tvaṃ ripoḥ kuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर् अक्षुभिते धैर्ये रिपोर् अमरनायकाः । न शस्त्राणि न शास्त्राणि न चास्त्राणि जयन्ति वः
antar akṣubhite dhairye ripor amaranāyakāḥ / na śastrāṇi na śāstrāṇi na cāstrāṇi jayanti vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दामव्यालकटास् त्व् एते युद्धाभ्यासवशेन च । अहङ्कारमयीम् अन्तस् ते ग्रहीष्यन्ति वासनाम्
dāmavyālakaṭās tv ete yuddhābhyāsavaśena ca / ahaṅkāramayīm antas te grahīṣyanti vāsanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि ते यन्त्रपुरुषाः शम्बरेण विनिर्मिताः । वासनां नाश्रयिष्यन्ति यास्यन्ति तद् अजय्यताम्
yadi te yantrapuruṣāḥ śambareṇa vinirmitāḥ / vāsanāṃ nāśrayiṣyanti yāsyanti tad ajayyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तावद् युक्तियुद्धेन तान् प्रबोधयतामराः । यावद् अभ्यासवशतो भविष्यन्ति सवासनाः
tat tāvad yuktiyuddhena tān prabodhayatāmarāḥ / yāvad abhyāsavaśato bhaviṣyanti savāsanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वध्या भविष्यन्ति भवताम् बद्धभावनाः । तृष्णाप्रोताशया लोके न केचन नपेलवाः
tato vadhyā bhaviṣyanti bhavatām baddhabhāvanāḥ / tṛṣṇāprotāśayā loke na kecana napelavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन ब्रह्मवाक्यं समापयति समविषमम् इदं जगत् समग्रं समुपगतं स्थिरतां स्ववासनातः । चलति च लहरीभरो यथाब्धाव् अत इह सैव चिकित्स्यताम् प्रयाता
sargāntaślokena brahmavākyaṃ samāpayati samaviṣamam idaṃ jagat samagraṃ samupagataṃ sthiratāṃ svavāsanātaḥ / calati ca laharībharo yathābdhāv ata iha saiva cikitsyatām prayātā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र सत्यभूते ऽस्मिन् ब्रह्मतत्त्वमये ऽपि च । किं स्यात् त्रिभुवने हेयं प्राज्ञाः परिहरन्तु यत्
sarvatra satyabhūte 'smin brahmatattvamaye 'pi ca / kiṃ syāt tribhuvane heyaṃ prājñāḥ pariharantu yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत् सद् वा जगज् ज्ञस्य तेनासौ सुखदुःखयोः । अगम्य एव मूर्खस् तु तृतीयांशेन दुःखितः
asat sad vā jagaj jñasya tenāsau sukhaduḥkhayoḥ / agamya eva mūrkhas tu tṛtīyāṃśena duḥkhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदाव् अन्ते ऽपि यन् नास्ति वर्तमाने ऽपि सन् न तत् । यो ऽभिवाञ्छत्य् असद् राम तस्यासत्तैव शिष्यते
ādāv ante 'pi yan nāsti vartamāne 'pi san na tat / yo 'bhivāñchaty asad rāma tasyāsattaiva śiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदाव् अन्ते च यत् सत्यं वर्तमाने सद् एव तत् । यस्य सर्वं सद् एव स्यात् तस्य सत्तैव शिष्यते
ādāv ante ca yat satyaṃ vartamāne sad eva tat / yasya sarvaṃ sad eva syāt tasya sattaiva śiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्यभूतं तोयान्तश् चन्द्रव्योमलतादिकम् । बाला एवाभिवाञ्छन्ति मनोमोहाय नोत्तमाः
asatyabhūtaṃ toyāntaś candravyomalatādikam / bālā evābhivāñchanti manomohāya nottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालो हि वितताकारैर् वस्तुरिक्तैः प्रयोजनैः । सन्तोषम् एत्य् अनन्ताय दुःखाय न सुखाय तु
bālo hi vitatākārair vasturiktaiḥ prayojanaiḥ / santoṣam ety anantāya duḥkhāya na sukhāya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान् मा भव बालस् त्वं राम राजीवलोचन । अनित्यताम् इहालोक्य नित्यम् आश्रय सुस्थिरम्
tasmān mā bhava bālas tvaṃ rāma rājīvalocana / anityatām ihālokya nityam āśraya susthiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असद् इदम् अखिलं मया समेतं त्व् इति विगणय्य विषादितास्तु मा ते । सद् इह हि सकलं मया समेतं त्व् इति च विलोक्य विषादितास्तु मा ते
asad idam akhilaṃ mayā sametaṃ tv iti vigaṇayya viṣāditāstu mā te / sad iha hi sakalaṃ mayā sametaṃ tv iti ca vilokya viṣāditāstu mā te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma / snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.