Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 4.41

अन्नपानाङ्गनासङ्गाद् ऋते नास्तीह किञ्चन । शुभं वस्त्व् अविसंवादि महान् किम् अभिवाञ्छतु

annapānāṅganāsaṅgād ṛte nāstīha kiñcana / śubhaṃ vastv avisaṃvādi mahān kim abhivāñchatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिर्यञ्चः पशवो मूढा येन तुष्यन्त्य् असाधवः । भोगादिना कथं तेन रतिम् आयान्ति साधवः

tiryañcaḥ paśavo mūḍhā yena tuṣyanty asādhavaḥ / bhogādinā kathaṃ tena ratim āyānti sādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगैः कृपणसर्वस्वैर् आदिमध्यान्तपेलवैः । विश्वासं यान्ति ये लोके तैर् अलं नरगर्दभैः

bhogaiḥ kṛpaṇasarvasvair ādimadhyāntapelavaiḥ / viśvāsaṃ yānti ye loke tair alaṃ naragardabhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतः केशा इतो रक्तम् इतीयं प्रमदातनुः । एतया तोषम् आयान्ति सारमेया न मानवाः

itaḥ keśā ito raktam itīyaṃ pramadātanuḥ / etayā toṣam āyānti sārameyā na mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृन् मही दारु तरवो देहो मांसं दृषद् गिरिः । अधो भूर् अम्बरं पृष्ठे किम् अपूर्वं सुखाय यत्

mṛn mahī dāru taravo deho māṃsaṃ dṛṣad giriḥ / adho bhūr ambaraṃ pṛṣṭhe kim apūrvaṃ sukhāya yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रास्पर्शानुसारिण्यो विवेकपदभङ्गुराः । मोहायैव परामृष्टास् सकला लोकसंविदः

mātrāsparśānusāriṇyo vivekapadabhaṅgurāḥ / mohāyaiva parāmṛṣṭās sakalā lokasaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्या एव पर्यन्ते शुभाया अपि संस्थितेः । मलिनं दुःखम् अस्त्य् एव ज्वालाया इव कज्जलम्

sarvasyā eva paryante śubhāyā api saṃsthiteḥ / malinaṃ duḥkham asty eva jvālāyā iva kajjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमापायतो ऽनित्या मनष्षष्ठेन्द्रियक्रियाः । लता नागेन्द्रम् इव ता धारयन्ति न सत्पदम्

āgamāpāyato 'nityā manaṣṣaṣṭhendriyakriyāḥ / latā nāgendram iva tā dhārayanti na satpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रिका रक्तमांसस्य कान्तेयम् इति सादरम् । स्वदेहनाम्न्य् अस्थिचये श्लिष्यते सेति कः क्रमः

putrikā raktamāṃsasya kānteyam iti sādaram / svadehanāmny asthicaye śliṣyate seti kaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं सत्यम् इदम् राम स्थिरम् अज्ञस्य तुष्टये । ज्ञस्यास्थिरम् असत्यं च जगद् राम न तुष्टये

sarvaṃ satyam idam rāma sthiram ajñasya tuṣṭaye / jñasyāsthiram asatyaṃ ca jagad rāma na tuṣṭaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभुक्ते ऽपि विषे यैषा विषमूर्छां प्रयच्छति । तां परित्यज्य भावास्थाम् आत्मैकत्वाज् ज्ञतां व्रज

abhukte 'pi viṣe yaiṣā viṣamūrchāṃ prayacchati / tāṃ parityajya bhāvāsthām ātmaikatvāj jñatāṃ vraja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मन्य् आत्मभावेन चित्तं स्थितिम् उपागतम् । यदा तदेदम् आयातं जगज्जालम् असन्मयम्

anātmany ātmabhāvena cittaṃ sthitim upāgatam / yadā tadedam āyātaṃ jagajjālam asanmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावशतो ब्रह्ममनसा कल्पितं वपुः । तेजसाश्रितकुड्येन हेमाभत्वम् इवात्मनः

vāsanāvaśato brahmamanasā kalpitaṃ vapuḥ / tejasāśritakuḍyena hemābhatvam ivātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरिञ्चपदम् आसाद्य मनो ब्रह्मन् महामते । इदं जगत् सुघनतां कथम् आनयति क्रमात्

vairiñcapadam āsādya mano brahman mahāmate / idaṃ jagat sughanatāṃ katham ānayati kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भतल्पात् समुत्थाय पद्मजः प्रथमं शिशुः । ब्रह्मेति शब्दम् अकरोद् ब्रह्मा तेन स उच्यते

garbhatalpāt samutthāya padmajaḥ prathamaṃ śiśuḥ / brahmeti śabdam akarod brahmā tena sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पजालरूपस्य मनसः कल्पिताकृतेः । अकरोत् तस्य सङ्कल्पलक्ष्मीः पदम् अथान्तरे

saṅkalpajālarūpasya manasaḥ kalpitākṛteḥ / akarot tasya saṅkalpalakṣmīḥ padam athāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् सङ्कल्पयाम् आस पूर्वं तेजो महाप्रभम् । लसदग्निलताचक्रवक्रीकृतदिगन्तरम्

tatas saṅkalpayām āsa pūrvaṃ tejo mahāprabham / lasadagnilatācakravakrīkṛtadigantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋक्षप्रतिमनिष्ठ्यूतकर्कशाग्निकणोत्करम् । मुञ्जपिञ्जरपर्यन्तहेमकाननिताम्बरम्

ṛkṣapratimaniṣṭhyūtakarkaśāgnikaṇotkaram / muñjapiñjaraparyantahemakānanitāmbaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वालाहेमलताजालजटालनिजमण्डलम् । कचत्प्रसरदुद्दामकरकुण्डलमण्डितम्

jvālāhemalatājālajaṭālanijamaṇḍalam / kacatprasaraduddāmakarakuṇḍalamaṇḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छरीरि मनस् तस्मिंस् ततस् तेजसि भास्वरे । आत्माकारसमाकारं भास्करं समकल्पयत्

taccharīri manas tasmiṃs tatas tejasi bhāsvare / ātmākārasamākāraṃ bhāskaraṃ samakalpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ततस् तेजसस् तस्माद् अभ्युदेति दिवाकरः । ज्वालामण्डलमध्यस्थो ज्वलत्कनककुण्डलः

sa tatas tejasas tasmād abhyudeti divākaraḥ / jvālāmaṇḍalamadhyastho jvalatkanakakuṇḍalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वालाजटाभारधरो वान्तविस्फारपावकः । ज्वालाविलासावयवः पूरिताकाशमण्डलः

jvālājaṭābhāradharo vāntavisphārapāvakaḥ / jvālāvilāsāvayavaḥ pūritākāśamaṇḍalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ब्रह्मा महाबुद्धिर् अन्यांस् तांस् तेजसः कणान् । अकस्मात् प्रतिभातेन विमानत्वेन चारुणा

atha brahmā mahābuddhir anyāṃs tāṃs tejasaḥ kaṇān / akasmāt pratibhātena vimānatvena cāruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणात् सङ्कल्पयाम् आस ददर्श च तथैव तान् । सङ्कल्पान् अन्तरं जातान् विद्वाञ् शब्दगणान् इव

kṣaṇāt saṅkalpayām āsa dadarśa ca tathaiva tān / saṅkalpān antaraṃ jātān vidvāñ śabdagaṇān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितिर् एषा महाबाहो प्रतिसर्गं स्वयम्भुवः । प्रत्यहं च प्रतिजगत् सङ्कल्पितसुरासुरा

sthitir eṣā mahābāho pratisargaṃ svayambhuvaḥ / pratyahaṃ ca pratijagat saṅkalpitasurāsurā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालं कालविभक्तीश् च नक्षत्राणि ग्रहांस् तथा । सरितस् सागरान् द्वीपान् दिशश् शैलांस् तथावनिम्

kālaṃ kālavibhaktīś ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā / saritas sāgarān dvīpān diśaś śailāṃs tathāvanim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवान् दैत्यान् नरान् नागान् गन्धर्वान् यक्षराक्षसान् । अकल्पयद् अयं ब्रह्मा तरङ्गान् इव सागरः

devān daityān narān nāgān gandharvān yakṣarākṣasān / akalpayad ayaṃ brahmā taraṅgān iva sāgaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां देशान् गिरींश् चैव विमानान्य् उत्तमानि च । कर्माणि प्रविभक्तानि पद्मजस् समकल्पयत्

teṣāṃ deśān girīṃś caiva vimānāny uttamāni ca / karmāṇi pravibhaktāni padmajas samakalpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽपि सङ्कल्पसम्प्राप्तसिद्धयस् सर्वशक्तयः । यथासङ्कल्पितं वस्तु क्षणाद् ददृशुर् अग्रतः

te 'pi saṅkalpasamprāptasiddhayas sarvaśaktayaḥ / yathāsaṅkalpitaṃ vastu kṣaṇād dadṛśur agrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पयन्त्य् अथान्यांस् ते नानाभूतगणान् बहून् । ते ऽप्य् अन्यांस् तत्र ते ऽप्य् अन्यांस् ते ऽप्य् अन्यान् विविधान् अपि

saṅkalpayanty athānyāṃs te nānābhūtagaṇān bahūn / te 'py anyāṃs tatra te 'py anyāṃs te 'py anyān vividhān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्मृत्य वेदांस् तदनु यज्ञक्रमगुणान्वितान् । जगद्गृहवधूं ब्रह्मा मर्यादां समकल्पयत्

saṃsmṛtya vedāṃs tadanu yajñakramaguṇānvitān / jagadgṛhavadhūṃ brahmā maryādāṃ samakalpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मं रूपम् उपादाय मनो मायि महद्वपुः । तनोतीत्थम् इमां सृष्टिं भूतसन्ततिसङ्कुलाम्

brāhmaṃ rūpam upādāya mano māyi mahadvapuḥ / tanotīttham imāṃ sṛṣṭiṃ bhūtasantatisaṅkulām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्राचलवृक्षाढ्यां कृतलोकान्तरक्रमाम् । मेरुभूपीठदिक्कुञ्जजटालोदरमण्डलाम्

samudrācalavṛkṣāḍhyāṃ kṛtalokāntarakramām / merubhūpīṭhadikkuñjajaṭālodaramaṇḍalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखजराजन्ममरणव्याधिवेधिताम् । रागद्वेषभयाविद्धां गुणत्रयमयात्मिकाम्

sukhaduḥkhajarājanmamaraṇavyādhivedhitām / rāgadveṣabhayāviddhāṃ guṇatrayamayātmikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोभिस् तैर् विरिञ्चोत्थैर् यद् यथा कल्पितं पुरा । तत् तथैवाखिलं दृष्टं दृश्यते ऽद्यापि मायया

manobhis tair viriñcotthair yad yathā kalpitaṃ purā / tat tathaivākhilaṃ dṛṣṭaṃ dṛśyate 'dyāpi māyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सर्वेषु सर्गेषु केषुचित् त्व् अथ वाप्य् अजः । सङ्कल्पयति संसारं परिपश्यति च स्थिरम्

itthaṃ sarveṣu sargeṣu keṣucit tv atha vāpy ajaḥ / saṅkalpayati saṃsāraṃ paripaśyati ca sthiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोह एवम् अयं मिथ्या जागतस् स्थिरतां गतः । सङ्कल्पनेन मनसा कल्पितो ऽविरतं स्वयम्

moha evam ayaṃ mithyā jāgatas sthiratāṃ gataḥ / saṅkalpanena manasā kalpito 'virataṃ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पवशतस् सर्वाः प्रसरन्ति जगत्क्रियाः । सङ्कल्पवशतो देवी नियतिर् नियता स्थिता

saṅkalpavaśatas sarvāḥ prasaranti jagatkriyāḥ / saṅkalpavaśato devī niyatir niyatā sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोपितायां प्रजानाथैस् सृष्टौ स कमलोद्भवः । ब्रह्मा सञ्चिन्तयत्य् एष पद्मासनगतः प्रभुः

ropitāyāṃ prajānāthais sṛṣṭau sa kamalodbhavaḥ / brahmā sañcintayaty eṣa padmāsanagataḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्स्पन्दनमात्रेण चित्रं चित्रेयम् उत्थिता । सृष्टिर् आभोगिनी स्फारव्यवहारविकारिणी

manasspandanamātreṇa citraṃ citreyam utthitā / sṛṣṭir ābhoginī sphāravyavahāravikāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रोपेन्द्रनरेन्द्राढ्या शैलसागरसङ्कुला । पातालरोदोदिग्वर्गमार्गसङ्कटकोटरा

indropendranarendrāḍhyā śailasāgarasaṅkulā / pātālarododigvargamārgasaṅkaṭakoṭarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पजालम् अखिलं मयेदम् अहितं ततम् । अधुना विरमाम्य् अस्मात् सङ्कल्पोल्लासनक्रमात्

saṅkalpajālam akhilaṃ mayedam ahitaṃ tatam / adhunā viramāmy asmāt saṅkalpollāsanakramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति निश्चित्य विरतस् कल्पनानर्थसङ्कटात् । अनादिमत् परं ब्रह्म स्मरत्य् आत्मानम् आत्मना

iti niścitya viratas kalpanānarthasaṅkaṭāt / anādimat paraṃ brahma smaraty ātmānam ātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आसाद्य तदाभासे पदे गलितमानसः । सुखं तिष्ठति शान्तात्मा तल्पे ऽध्वश्रमवान् इव

tam āsādya tadābhāse pade galitamānasaḥ / sukhaṃ tiṣṭhati śāntātmā talpe 'dhvaśramavān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्ममो निरहङ्कारः परां शान्तिम् उपागतः । अविक्षुब्ध इवाम्भोधिर् आत्मनात्मनि तिष्ठति

nirmamo nirahaṅkāraḥ parāṃ śāntim upāgataḥ / avikṣubdha ivāmbhodhir ātmanātmani tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानात् कदाचिद् भगवान् स्वयं विरमति प्रभुः । चिद्वशात् सलिलस्पन्दात् सोम्यत्वाद् इव वारिधिः

dhyānāt kadācid bhagavān svayaṃ viramati prabhuḥ / cidvaśāt salilaspandāt somyatvād iva vāridhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारयति संसारं सुखदुःखसमन्वितम् । आशापाशशतैर् बद्धं रागद्वेषभयातुरम्

vicārayati saṃsāraṃ sukhaduḥkhasamanvitam / āśāpāśaśatair baddhaṃ rāgadveṣabhayāturam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् स करुणाक्रान्तमना भूतविभूतये । करोतीह महार्थानि शास्त्राणि विविधानि च

tatas sa karuṇākrāntamanā bhūtavibhūtaye / karotīha mahārthāni śāstrāṇi vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मज्ञानगर्भाणि वेदवेदान्तवन्ति च । पुराणादीनि चान्यानि मुक्तये सर्वदेहिनाम्

adhyātmajñānagarbhāṇi vedavedāntavanti ca / purāṇādīni cānyāni muktaye sarvadehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस् तत् परम् आलम्ब्य पदम् आपद्विवर्जितम् । स्वस्थस् तिष्ठति शान्तात्मा निर्मन्दर इवार्णवः

punas tat param ālambya padam āpadvivarjitam / svasthas tiṣṭhati śāntātmā nirmandara ivārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवलोक्य जगच्चेष्टां मर्यादायां नियोज्य च । ब्रह्मा कमलपीठस्थः पुनस् स्वात्मनि तिष्ठति

avalokya jagacceṣṭāṃ maryādāyāṃ niyojya ca / brahmā kamalapīṭhasthaḥ punas svātmani tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं जन्मसंस्कारवशतस् तस्य तद् वपुः । अपुनर्जननायैव चक्रभ्रमवद् आस्थितम्

kevalaṃ janmasaṃskāravaśatas tasya tad vapuḥ / apunarjananāyaiva cakrabhramavad āsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रोचते ऽस्य सन्त्यागो वपुषो न च सङ्ग्रहः । नात्मा न चेतरन् नेहा न स्थितिर् नास्थितिस् तथा

na rocate 'sya santyāgo vapuṣo na ca saṅgrahaḥ / nātmā na cetaran nehā na sthitir nāsthitis tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभावसमारम्भस् समस् सर्वासु वृत्तिषु । परिपूर्णार्णवाकारो मुक्त एवावतिष्ठते

sarvabhāvasamārambhas samas sarvāsu vṛttiṣu / paripūrṇārṇavākāro mukta evāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचित् केवलं सर्वसङ्कल्पपरिहीनया । यदृच्छयानुग्रहार्थं लोकानां प्रविबुध्यते

kadācit kevalaṃ sarvasaṅkalpaparihīnayā / yadṛcchayānugrahārthaṃ lokānāṃ pravibudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा ब्राह्मी स्थितिः पुण्या या मयोक्ता महामते । जातिं विद्धि सुरानीके ताम् एतां सात्त्विकीम् इति

eṣā brāhmī sthitiḥ puṇyā yā mayoktā mahāmate / jātiṃ viddhi surānīke tām etāṃ sāttvikīm iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्गे परमाकाशे ब्रह्मणो या मनःकला । उदेति प्रथमं सैषा ब्रह्मत्वं समुपाश्नुते

visarge paramākāśe brahmaṇo yā manaḥkalā / udeti prathamaṃ saiṣā brahmatvaṃ samupāśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गे स्थितिं गते त्व् अन्या योदेति कलना परा । सा व्योमानिलम् आश्रित्य प्रविष्यौषधिपल्लवान्

sarge sthitiṃ gate tv anyā yodeti kalanā parā / sā vyomānilam āśritya praviṣyauṣadhipallavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचित् सुरत्वम् आयाति पुरुषत्वम् अथापरा । काचित् तिर्यक्त्वम् आयाति काचिद् आयाति यक्षताम्

kācit suratvam āyāti puruṣatvam athāparā / kācit tiryaktvam āyāti kācid āyāti yakṣatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्ररश्मिप्रणालेन गृहीतौषधिपल्लवा । या यत् सत्त्वं समभ्येति सा तद् एवाशु जायते

candraraśmipraṇālena gṛhītauṣadhipallavā / yā yat sattvaṃ samabhyeti sā tad evāśu jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाता संसर्गवशतस् तस्मिन्न् एव हि जन्मनि । बध्यते मुच्यते वासौ स्वचमत्कारभेदतः

jātā saṃsargavaśatas tasminn eva hi janmani / badhyate mucyate vāsau svacamatkārabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं गता स्थितिम् इयं किल रामभद्र सृष्टिस् स्फुटं प्रकटसङ्कटकर्मबन्धा । आविर्भवद्विविधवेषविहारभारसंरम्भगर्भविधुरा कलनापदेन

itthaṃ gatā sthitim iyaṃ kila rāmabhadra sṛṣṭis sphuṭaṃ prakaṭasaṅkaṭakarmabandhā / āvirbhavadvividhaveṣavihārabhārasaṃrambhagarbhavidhurā kalanāpadena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.