Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·4·4.5
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां स्थितिप्रकरणे चतुर्थः सर्गः ॥४॥श्रीरामः पृच्छति भगवन् सर्वधर्मज्ञ पूर्वापरविदां वर । अयम् मनसि संसारः स्फारः कथम् इव स्थितः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe caturthaḥ sargaḥ ||4||śrīrāmaḥ pṛcchati bhagavan sarvadharmajña pūrvāparavidāṃ vara / ayam manasi saṃsāraḥ sphāraḥ katham iva sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथायम् मनसि स्फार आरम्भः स्फुरति स्फुटम् । दृष्टान्तदृष्ट्या स्फुटया तथा कथय मे ःनघ
yathāyam manasi sphāra ārambhaḥ sphurati sphuṭam / dṛṣṭāntadṛṣṭyā sphuṭayā tathā kathaya me ḥnagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति यथैन्दवानां विप्राणां जगन्त्य् अवपुषाम् अपि । स्थितानि जातदार्ढ्यानि मनसीदं तथा स्थितम्
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati yathaindavānāṃ viprāṇāṃ jaganty avapuṣām api / sthitāni jātadārḍhyāni manasīdaṃ tathā sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणस्य यथा राज्ञश् चेन्द्रजालाकुलाकृतेः । चण्डालत्वम् अनुप्राप्तं तथेदम् मनसि स्थितम्
lavaṇasya yathā rājñaś cendrajālākulākṛteḥ / caṇḍālatvam anuprāptaṃ tathedam manasi sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भार्गवस्य चिरं कालं स्वर्गभोगबुभुक्षया । भोगेश्वरत्वं च यथा तथेदम् मनसि स्थितम्
bhārgavasya ciraṃ kālaṃ svargabhogabubhukṣayā / bhogeśvaratvaṃ ca yathā tathedam manasi sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामः पृच्छति भगवन् भृगुपुत्रस्य स्वर्गभोगबुभुक्षया । कथम् भोगाधिनाथत्वं संसारित्वम् बभूव च
śrīrāmaḥ pṛcchati bhagavan bhṛguputrasya svargabhogabubhukṣayā / katham bhogādhināthatvaṃ saṃsāritvam babhūva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरम् आह शृणु राम पुरा वृत्तं संवादम् भृगुकालयोः । सानौ मन्दरशैलस्य तमालविटपाकुले
śrīvasiṣṭhaḥ uttaram āha śṛṇu rāma purā vṛttaṃ saṃvādam bhṛgukālayoḥ / sānau mandaraśailasya tamālaviṭapākule
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरा मन्दरशैलस्य सानौ कुसुमसङ्कुले । अतप्यत तपो घोरं कस्मिंश्चिद् भगवान् भृगुः
purā mandaraśailasya sānau kusumasaṅkule / atapyata tapo ghoraṃ kasmiṃścid bhagavān bhṛguḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उपास्ते स्म तेजस्वी बालः पुत्रो महामतिः । शुक्रः सकलचन्द्राभः प्रकाश इव भास्करम्
tam upāste sma tejasvī bālaḥ putro mahāmatiḥ / śukraḥ sakalacandrābhaḥ prakāśa iva bhāskaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुर् वरवने तस्मिन् समाधाव् एव संस्थितः । सर्वकालं समुत्कीर्णो वनोपलतलाद् इव
bhṛgur varavane tasmin samādhāv eva saṃsthitaḥ / sarvakālaṃ samutkīrṇo vanopalatalād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रः कुसुमशय्यासु कलधौताब्जिनीषु च । मन्दारतरुदोलासु बालो ःरमत लीलया
śukraḥ kusumaśayyāsu kaladhautābjinīṣu ca / mandāratarudolāsu bālo ḥramata līlayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याविद्यादृशोर् मध्ये शुक्रो प्राप्तमहापदः । त्रिशङ्कुर् इव रोदोःन्तर् अवर्तत तदा किल
vidyāvidyādṛśor madhye śukro prāptamahāpadaḥ / triśaṅkur iva rodoḥntar avartata tadā kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्विकल्पसमाधिस्थे स कदाचित् पितर्य् अथ । अव्यग्रो ःभवद् एकान्ते जितारिर् इव भूमिपः
nirvikalpasamādhisthe sa kadācit pitary atha / avyagro ḥbhavad ekānte jitārir iva bhūmipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददर्शाप्सरसं तत्र गच्छन्तीं नभसः पथा । क्षीरोदमध्यलुलितां लक्ष्मीम् इव जनार्दनः
dadarśāpsarasaṃ tatra gacchantīṃ nabhasaḥ pathā / kṣīrodamadhyalulitāṃ lakṣmīm iva janārdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्सरसं विशिनष्टि मन्दारमाल्यवलिताम् मन्दानिलचलालकाम् । हारिझाङ्कारिगमनां सुगन्धितनभोःनिलाम्
apsarasaṃ viśinaṣṭi mandāramālyavalitām mandānilacalālakām / hārijhāṅkārigamanāṃ sugandhitanabhoḥnilām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लावण्यपादपलताम् मदघूर्णितलोचनाम् । अमृतीकृततद्देशां देहेन्दूदयकान्तिभिः
lāvaṇyapādapalatām madaghūrṇitalocanām / amṛtīkṛtataddeśāṃ dehendūdayakāntibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्ताम् आलोक्य तस्याभूद् उल्लासतरलम् मनः । दृष्टे निर्मलपूर्णेन्दौ वपुर् अम्बुनिधेर् इव
kāntām ālokya tasyābhūd ullāsataralam manaḥ / dṛṣṭe nirmalapūrṇendau vapur ambunidher iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन सुरवधूत्वम् अस्य कथयति मनसिजेषुशताहतम् आशये स परिरुध्य मनस् तदनूशनाः । विगलितेतरवृत्तितयात्मना सुरवधूमय एव बभूव सः
sargāntaślokena suravadhūtvam asya kathayati manasijeṣuśatāhatam āśaye sa parirudhya manas tadanūśanāḥ / vigalitetaravṛttitayātmanā suravadhūmaya eva babhūva saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न किञ्चिद् अस्यां नष्टायां ज्ञस्य नष्टम् अरिन्दम । स्थितायां संस्थितं सर्वं तेनेयं ज्ञसुखावहा
na kiñcid asyāṃ naṣṭāyāṃ jñasya naṣṭam arindama / sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एनां ज्ञस् समारुह्य संसारे विहरत्य् अलम् । अशेषभोगमोक्षार्थं तेनेयं ज्ञरथस् स्मृतः
yad enāṃ jñas samāruhya saṃsāre viharaty alam / aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathas smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धबन्धुश्रियो यतः । अनयैव हि लभ्यन्ते तेनेयं ज्ञस्य लाभदा
śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo yataḥ / anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखक्रियाजालं यदैषोद्वहति स्वयम् । तदैषा राम सर्वत्र सर्ववस्तुभरक्षमा
sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadaiṣodvahati svayam / tadaiṣā rāma sarvatra sarvavastubharakṣamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां शरीरपुर्यां हि राज्यं कुर्वन् गतभ्रमः । ज्ञस् तिष्ठति गतव्यग्रं स्वपुर्याम् इव वासवः
tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvan gatabhramaḥ / jñas tiṣṭhati gatavyagraṃ svapuryām iva vāsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न क्षिपत्य् अवटाटोपे मनोमत्ततुरङ्गमम् । न लोभद्वन्द्वरूपाय प्रज्ञापुत्रीं प्रयच्छति
na kṣipaty avaṭāṭope manomattaturaṅgamam / na lobhadvandvarūpāya prajñāputrīṃ prayacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानपरराष्ट्रं च न रन्ध्रं त्व् अस्य पश्यति । संसारारिभयस्यान्तर् मूलान्य् एष निकृन्तति
ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tv asya paśyati / saṃsārāribhayasyāntar mūlāny eṣa nikṛntati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णासारपरावर्ते कामसङ्क्षोभदुर्ग्रहे । न निमज्जति पर्यस्तसुखदुःखाक्षदेवने
tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṅkṣobhadurgrahe / na nimajjati paryastasukhaduḥkhākṣadevane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोत्य् अविरतं स्नानं बहिर् अन्तर् अपि क्षणात् । सरित्सङ्गमतीर्थेषु मनोरथगतिः क्रमात्
karoty avirataṃ snānaṃ bahir antar api kṣaṇāt / saritsaṅgamatīrtheṣu manorathagatiḥ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकलाक्षिजनादृश्यः पुरप्रेक्षापराङ्मुखः । ध्याननाम्नि सुखं नित्यं तिष्ठत्य् अन्तःपुरान्तरे
sakalākṣijanādṛśyaḥ puraprekṣāparāṅmukhaḥ / dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhaty antaḥpurāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखावहैषा नगरी नित्यं प्रमुदितात्मनः । भोगमोक्षप्रदा दिव्या शक्रस्येवामरावती
sukhāvahaiṣā nagarī nityaṃ pramuditātmanaḥ / bhogamokṣapradā divyā śakrasyevāmarāvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितया संस्थितं सर्वं किञ्चिन् नष्टं न नष्टया । यया पुर्या महीपस्य सा कथं न सुखावहा
sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiñcin naṣṭaṃ na naṣṭayā / yayā puryā mahīpasya sā kathaṃ na sukhāvahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनष्टे देहनगरे ज्ञस्य नष्टं न किञ्चन । आक्रान्तकुम्भकोशस्य खस्य कुम्भक्षये यथा
vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiñcana / ākrāntakumbhakośasya khasya kumbhakṣaye yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यमानं घटं वायुः किल स्पृशति नास्थितम् । यथा तथैव देही स्वां शरीरनगरीम् इमाम्
vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kila spṛśati nāsthitam / yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīm imām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रस्थ एष भगवान् आत्मा सर्वगतो ऽपि सन् । स्वविकल्पकृतां भुक्त्वा पुंस्ताम् अधिगतात्मदृक्
atrastha eṣa bhagavān ātmā sarvagato 'pi san / svavikalpakṛtāṃ bhuktvā puṃstām adhigatātmadṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्वन्न् अपि न कुर्वाणस् सम्यक्सर्वक्रियोन्मुखः । कदाचित् प्रकृतान् सर्वान् कार्यार्थान् अधितिष्ठति
kurvann api na kurvāṇas samyaksarvakriyonmukhaḥ / kadācit prakṛtān sarvān kāryārthān adhitiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचिल् लीलया लोलं विमानम् अधिरोहति । अनाहतगतिं कान्तं विहर्तुम् अमलं मनः
kadācil līlayā lolaṃ vimānam adhirohati / anāhatagatiṃ kāntaṃ vihartum amalaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रस्थो लोकसुन्दर्या सततं शीतलाङ्गया । रमते रामया मैत्र्या नित्यं हृदयसंस्थया
tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā / ramate rāmayā maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे कान्ते तिष्ठतस् तस्य पार्श्वयोस् सत्यतैकते । इन्दोर् इव विशाखे द्वे समाह्लादितचेतसे
dve kānte tiṣṭhatas tasya pārśvayos satyataikate / indor iva viśākhe dve samāhlāditacetase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञ इमान् अखिलांल् लोकान् दुःखक्रकचदारितान् । वाल्मीकान् इव पीठस्थः पृष्ठाद् अर्क इवेक्षते
jña imān akhilāṃl lokān duḥkhakrakacadāritān / vālmīkān iva pīṭhasthaḥ pṛṣṭhād arka ivekṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरं पूरितसर्वाशस् सर्वसम्पत्तिसुन्दरः । अपुनःखण्डनायेन्दुः पूर्णाङ्ग इव राजते
ciraṃ pūritasarvāśas sarvasampattisundaraḥ / apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेव्यमानो ऽपि भोगौघो न खेदायास्य जायते । कालकूटः किलेशस्य कण्ठे प्रत्युत राजते
sevyamāno 'pi bhogaugho na khedāyāsya jāyate / kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta rājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये । विज्ञायाश्वासितो मैत्रीम् एति चौरो न शत्रुताम्
parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye / vijñāyāśvāsito maitrīm eti cauro na śatrutām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नरनारीनटौघानां कलहे दूरगामिना । ज्ञेन यात्रेव सुभगा भोगश्रीर् अवलोक्यते
naranārīnaṭaughānāṃ kalahe dūragāminā / jñena yātreva subhagā bhogaśrīr avalokyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशङ्कितोपसम्प्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः । प्रेक्ष्यते तद्वद् एव ज्ञैर् व्यवहारमयी क्रिया
aśaṅkitopasamprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ / prekṣyate tadvad eva jñair vyavahāramayī kriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयत्नोपनतेष्व् अक्षि दिग्द्रव्येषु यथा पुरः । नीरागम् एव पतति तद्वत् कार्येषु धीरधीः
ayatnopanateṣv akṣi digdravyeṣu yathā puraḥ / nīrāgam eva patati tadvat kāryeṣu dhīradhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणां न हरति प्राप्तम् अर्थं कदाचन । न ददाति तथा प्राप्तं सम्पूर्णो ज्ञो ऽवतिष्ठते
indriyāṇāṃ na harati prāptam arthaṃ kadācana / na dadāti tathā prāptaṃ sampūrṇo jño 'vatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्राप्तचिन्तास् सम्प्राप्तसमुपेक्षाश् च सन्मतिम् । नाकम्पयन्ति तरलाः पिञ्छघाता इवाचलम्
aprāptacintās samprāptasamupekṣāś ca sanmatim / nākampayanti taralāḥ piñchaghātā ivācalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संशान्तसर्वसन्देहो गलिताखिलकौतुकः । सङ्क्षीणवासनाजालो ज्ञस् सम्राड् इव शोभते
saṃśāntasarvasandeho galitākhilakautukaḥ / saṅkṣīṇavāsanājālo jñas samrāḍ iva śobhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मन्य् एव न मात्य् अन्तस् स्वात्मनात्मनि जृम्भते । सम्पूर्णापारपर्यन्तः क्षीरार्णव इवात्मवान्
ātmany eva na māty antas svātmanātmani jṛmbhate / sampūrṇāpāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivātmavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोगेच्छाकृपणाञ् जन्तून् दीनान् दीनेन्द्रियाणि च । अनुन्मत्तमनाश् शान्तो हसत्य् उन्मत्तकान् इव
bhogecchākṛpaṇāñ jantūn dīnān dīnendriyāṇi ca / anunmattamanāś śānto hasaty unmattakān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छतो ऽन्यनिजां जायां यथैवान्येन हस्यते । इन्द्रियस्येच्छतो भोगं तथैव ज्ञेन हस्यते
icchato 'nyanijāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate / indriyasyecchato bhogaṃ tathaiva jñena hasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यजन्तं सुसुखं साम्यं मनो विषयविद्रुतम् । अङ्कुशेनेव नागेन्द्रं विचारेण शमं नयेत्
tyajantaṃ susukhaṃ sāmyaṃ mano viṣayavidrutam / aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa śamaṃ nayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोगेषु प्रसरो यस्या मनोवृत्तेः प्रदीयते । साप्य् आदाव् एव हन्तव्या विषस्येवाङ्कुरोद्गतिः
bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteḥ pradīyate / sāpy ādāv eva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताडितस्य हि यः पश्चात् सम्मानस् सो ऽप्य् अनन्तकः । शालेर् ग्रीष्मोपतप्तस्य कुसेको ऽप्य् अमृतायते
tāḍitasya hi yaḥ paścāt sammānas so 'py anantakaḥ / śāler grīṣmopataptasya kuseko 'py amṛtāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनार्तेन हि सम्मानो बहुमानो न बुध्यते । पूर्णानां सरितां प्रावृट्पूरस् स्वल्पं विराजते
anārtena hi sammāno bahumāno na budhyate / pūrṇānāṃ saritāṃ prāvṛṭpūras svalpaṃ virājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णस् तूपकृतो ऽप्य् अन्यत् पुनर् अप्य् अभिवाञ्छति । जगत्पूरणयाप्य् अम्बु गृह्णात्य् एकार्णवो ऽखिलम्
pūrṇas tūpakṛto 'py anyat punar apy abhivāñchati / jagatpūraṇayāpy ambu gṛhṇāty ekārṇavo 'khilam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसो निगृहीतस्य या पश्चाद् भागमण्डना । ताम् एवालब्धविस्तारलब्धत्वाद् बहु मन्यते
manaso nigṛhītasya yā paścād bhāgamaṇḍanā / tām evālabdhavistāralabdhatvād bahu manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धमुक्तो महीपालो ग्राममात्रेण तुष्यति । परैर् अबद्धो नाक्रान्तो न राज्यं बहु मन्यते
baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati / parair abaddho nākrānto na rājyaṃ bahu manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तं हस्तेन सम्पीड्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्ण्य च । अङ्गान्य् अङ्गैर् इवाक्रम्य जय स्वेन्द्रियशात्रवान्
hastaṃ hastena sampīḍya dantair dantān vicūrṇya ca / aṅgāny aṅgair ivākramya jaya svendriyaśātravān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जेतुम् अन्यं कृतोत्साहैः पुरुषैर् उद्बुभूषुभिः । पूर्वं हृदयशत्रुत्वाज् जेतव्यानीन्द्रियाण्य् अलम्
jetum anyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣair udbubhūṣubhiḥ / pūrvaṃ hṛdayaśatrutvāj jetavyānīndriyāṇy alam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावति धरणितले सुभगास् ते साधुचेतनाः पुरुषाः । पुरुषकथासु च गण्या न जिता ये चेतसा स्वेन
etāvati dharaṇitale subhagās te sādhucetanāḥ puruṣāḥ / puruṣakathāsu ca gaṇyā na jitā ye cetasā svena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयबिले कृतकुण्डल उल्बणकलनाविषो मनोभुजगः । यस्योपशान्तिम् आगत उदितं तम् अरिन्दमं वन्दे
hṛdayabile kṛtakuṇḍala ulbaṇakalanāviṣo manobhujagaḥ / yasyopaśāntim āgata uditaṃ tam arindamaṃ vande
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.