Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 5.14

संसारसागरासारकल्लोलेषूह्यमानया । मन एव न मूकं स्वं यया जनतया जितम्

saṃsārasāgarāsārakalloleṣūhyamānayā / mana eva na mūkaṃ svaṃ yayā janatayā jitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मलाभमयोदारफलाभिर् इह सा मया । विचारोक्तिभिर् एताभिश् शास्त्रे ऽस्मिन् नोपदिश्यते

ātmalābhamayodāraphalābhir iha sā mayā / vicāroktibhir etābhiś śāstre 'smin nopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पश्यत्य् एव यो ह्य् अन्धस् तस्य कः खलु दुर्मतिः । विचित्रमञ्जरीचित्रं सन्दर्शयति काननम्

na paśyaty eva yo hy andhas tasya kaḥ khalu durmatiḥ / vicitramañjarīcitraṃ sandarśayati kānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः कुष्ठघर्घरघ्राणं नानामोदविचारणे । मूर्खम् आत्मोपदेशे च प्रमाणं कुरुते ऽमतिः

kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe / mūrkham ātmopadeśe ca pramāṇaṃ kurute 'matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्यस्तेन्द्रियं मत्तं मदिराघूर्णितेक्षणम् । धर्मनिर्णयसाक्षित्वे कः प्रमाणीकरोत्य् अधीः

viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam / dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkaroty adhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश् शवं वा श्मशानस्थं समुपायकथां शठः । परिपृच्छति सन्देहे कश् च मूर्खं प्रशास्ति वै

kaś śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samupāyakathāṃ śaṭhaḥ / paripṛcchati sandehe kaś ca mūrkhaṃ praśāsti vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनाशयबिलस्थो हि मूको ऽन्धो ऽपि न निर्जितः । मनोव्यालस् स दुर्बुद्धिः कथं नामोपदिश्यते

yenāśayabilastho hi mūko 'ndho 'pi na nirjitaḥ / manovyālas sa durbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जितम् एव मनो विद्धि वस्तुतो यन् न विद्यते । निकटात् सा चिरास्तैव या शिला नैव विद्यते

jitam eva mano viddhi vastuto yan na vidyate / nikaṭāt sā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो न विजितं राम येनासद् अपि दुर्धिया । तेनाग्रस्तविषेणैव म्रियते विषमूर्छया

mano na vijitaṃ rāma yenāsad api durdhiyā / tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञः पश्यति सदैवात्मा स्पन्दन्ते ज्ञानशक्तयः । इन्द्रियाणि स्वधर्मेषु मनो नाम किम् उच्यते

jñaḥ paśyati sadaivātmā spandante jñānaśaktayaḥ / indriyāṇi svadharmeṣu mano nāma kim ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणानां स्पन्दिनी शक्तिर् ज्ञा शक्तिः परमात्मनः । इन्द्रियाणां निजा शक्तिर् एवं को ऽत्र निबध्यते

prāṇānāṃ spandinī śaktir jñā śaktiḥ paramātmanaḥ / indriyāṇāṃ nijā śaktir evaṃ ko 'tra nibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाश् च शक्तयस् तस्य सर्वशक्तेः किलात्मनः । पृथक्ता चान्यता चेयं कुतो नामेतरोत्थिता

sarvāś ca śaktayas tasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ / pṛthaktā cānyatā ceyaṃ kuto nāmetarotthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नाम जीव इत्य् उक्तं येनेहान्धीकृतं जगत् । चित्तं चैवासद् एव त्वं विद्धि कास्त्य् अस्य शक्तता

kiṃ nāma jīva ity uktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat / cittaṃ caivāsad eva tvaṃ viddhi kāsty asya śaktatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोनिर्दग्धदृष्टीनां दृष्ट्वा दुःखपरम्पराः । मतिर् मे करुणाक्रान्ता राम मुग्धेव तप्यते

manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparāḥ / matir me karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः किलात्र कुतः खेदो यन् मूर्खः परितप्यते । दुःखायैव हि जायन्ते करभाः प्राकृतास् तथा

kaḥ kilātra kutaḥ khedo yan mūrkhaḥ paritapyate / duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशायैव जायन्ते जडदेहेष्व् अबुद्धयः । अनारतोदयापाया बुद्बुदा जलधिष्व् इव

vināśāyaiva jāyante jaḍadeheṣv abuddhayaḥ / anāratodayāpāyā budbudā jaladhiṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कियन्तः पश्य पशवः प्रत्यहं प्रतिमण्डलम् । सूनावद्भिर् निहन्यन्ते केवात्र परिदेवना

kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam / sūnāvadbhir nihanyante kevātra paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्बुदान्य् अनिलो हन्ति क्षुपाजालेषु चान्वहम् । दंशानां मषकानां च केवात्र परिदेवना

arbudāny anilo hanti kṣupājāleṣu cānvaham / daṃśānāṃ maṣakānāṃ ca kevātra paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशं प्रति गिरीन्द्रेषु पुलिन्दौघा वने वने । निघ्नन्ति प्राणिलक्षाणि केवात्र परिदेवना

diśaṃ prati girīndreṣu pulindaughā vane vane / nighnanti prāṇilakṣāṇi kevātra paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जले जलचरव्यूहात् तनुं स्थूलो निकृन्तति । ग्रासाय प्रत्यहं मत्स्यः केवात्र परिदेवना

jale jalacaravyūhāt tanuṃ sthūlo nikṛntati / grāsāya pratyahaṃ matsyaḥ kevātra paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रश्येनादयो व्योम्नि पक्षिपूगं विहङ्गमाः । अनारतं विलुम्पन्ति केवात्र परिदेवना

gṛdhraśyenādayo vyomni pakṣipūgaṃ vihaṅgamāḥ / anārataṃ vilumpanti kevātra paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिक्षाम् अणुकणक्षामां क्षुधा खादति मक्षिका । तां कोशकारः क्षुधितो दंशस् तम् अपि चञ्चलः

likṣām aṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā / tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśas tam api cañcalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दंशं दर्दुरो भुङ्क्ते व्यालस् तम् अपि दर्दुरम् । सर्पम् उग्रखरो हन्ति बभ्रुश् चैनं निकृन्तति

taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālas tam api darduram / sarpam ugrakharo hanti babhruś cainaṃ nikṛntati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभ्रुं हिनस्ति मार्जारो मार्जारं श्वा निकृन्तति । ऋक्षः कौलेयकं हन्ति ऋक्षं व्याघ्रो निकृन्तति

babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati / ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहो ऽभिभवति व्याघ्रं शरभस् सिंहम् अत्ति च । शरभो नाशम् आयाति मत्तमेघविलङ्घने

siṃho 'bhibhavati vyāghraṃ śarabhas siṃham atti ca / śarabho nāśam āyāti mattameghavilaṅghane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघा वातैर् विधूयन्ते वायवो गिरिभिर् जिताः । गिरयो वज्रनिष्पिष्टाश् शक्रस्य वशगः पविः

meghā vātair vidhūyante vāyavo giribhir jitāḥ / girayo vajraniṣpiṣṭāś śakrasya vaśagaḥ paviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुना ध्रियते शक्रो विष्णुर् गच्छति जन्तुताम् । सुखदुःखदशावेशजरामरणमालिताम्

viṣṇunā dhriyate śakro viṣṇur gacchati jantutām / sukhaduḥkhadaśāveśajarāmaraṇamālitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्तवो ऽपि महाकाया अपि विद्यायुधान्विताः । लिक्षाभिर् अङ्गलग्नाभिर् उपजीव्यन्त एव हि

jantavo 'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ / likṣābhir aṅgalagnābhir upajīvyanta eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजस्रम् एवम् आलूनविशीर्णं भूतजङ्गलम् । परस्परम् अलं मोहाद् भक्ष्यते रक्ष्यते ऽपि च

ajasram evam ālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam / parasparam alaṃ mohād bhakṣyate rakṣyate 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनारतं विनश्यन्ति विविधा भूतजातयः । अनारतं च जायन्ते विचित्राः ककुभं प्रति

anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ / anārataṃ ca jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलकोशेषु जायन्ते मत्स्येभमकरादयः । भूमाव् अन्तः प्रजायन्ते कीटौघा वृश्चिकादयः

jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ / bhūmāv antaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरिक्षे ऽपि जायन्ते आकाशे विहगादयः । वनवीथीषु जायन्ते सिंहव्याघ्रमृगादयः

antarikṣe 'pi jāyante ākāśe vihagādayaḥ / vanavīthīṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राण्यङ्गेष्व् अपि जायन्ते लिक्षायूकापिपीलकाः । स्थावरेषु च जायन्ते घुणाजगरजातयः

prāṇyaṅgeṣv api jāyante likṣāyūkāpipīlakāḥ / sthāvareṣu ca jāyante ghuṇājagarajātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलान्तरेषु जायन्ते कीटभेकघुणादयः । विष्ठायाम् अपि जायन्ते नानाकीटगणास् तथा

śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ / viṣṭhāyām api jāyante nānākīṭagaṇās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अन्येष्व् असङ्ख्येषु जन्मस्व् अपचयेषु च । अजस्रं करुणावन्तो नन्दन्तूपरुदन्तु वा

evam anyeṣv asaṅkhyeṣu janmasv apacayeṣu ca / ajasraṃ karuṇāvanto nandantūparudantu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनारतमृताव् अस्मिन्न् अनारतसमुद्भवे । संसारसम्भ्रमे युक्ता न तुष्टिर् न च दुःखिता

anāratamṛtāv asminn anāratasamudbhave / saṃsārasambhrame yuktā na tuṣṭir na ca duḥkhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पङ्क्तयस् त्व् एवम् एवेमा वृक्षपर्णगणैस् सह । उत्पत्योत्पत्य लीयन्ते भूतानां भूरिसम्भवाः

paṅktayas tv evam evemā vṛkṣaparṇagaṇais saha / utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisambhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः प्रवृत्तः कुबुद्धीनां दयावान् दुःखमार्जने । स हस्तच्छत्त्रनिर्मृष्टसूर्यांशुः खेदम् एत्य् अलम्

yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvān duḥkhamārjane / sa hastacchattranirmṛṣṭasūryāṃśuḥ khedam ety alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तिर्यक्समधर्माण उपदेश्या नरा भुवि । कथाप्रकथनेनार्थः कस् स्थाणुविकटे वने

na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi / kathāprakathanenārthaḥ kas sthāṇuvikaṭe vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं किलोत्फालमनसां पशूनां च विशेषणम् । कृष्यन्ते पशवो रज्ज्वा मनसा मूढचेतसः

kiṃ kilotphālamanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam / kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वचित्तपङ्कमग्नानां स्वाशांशरचितात्मनाम् । मूर्खाणाम् आपदम् दृष्ट्वा प्ररुदन्त्य् उपला अपि

svacittapaṅkamagnānāṃ svāśāṃśaracitātmanām / mūrkhāṇām āpadam dṛṣṭvā prarudanty upalā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिर्जितात्मचित्तानाम् अनन्ता दुःखराशयः । तन्मार्जने कृतप्रज्ञो नातस् सम्प्रतिपद्यते

anirjitātmacittānām anantā duḥkharāśayaḥ / tanmārjane kṛtaprajño nātas sampratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिर्जितात्मचित्तानां दुःखानि रघुनन्दन । सुनिवार्याणि तेनात्र ज्ञातज्ञेयः प्रवर्तताम्

vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana / sunivāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो नास्ति महाबाहो मा मुधैतत् प्रकल्पय । अनेन कल्पितेन त्वं वेतालेनेव हन्यसे

mano nāsti mahābāho mā mudhaitat prakalpaya / anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् विस्मृतवान् आत्मतत्त्वं मूढो ऽभवद् भवान् । तावत् तव मनोव्यालो बभूवाभ्युदितस् ततः

yāvad vismṛtavān ātmatattvaṃ mūḍho 'bhavad bhavān / tāvat tava manovyālo babhūvābhyuditas tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं भवता ज्ञातं यथाभूतम् अरिन्दम । सङ्कल्पाद् वर्धते चित्तं तद् एवाशु परित्यज

idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtam arindama / saṅkalpād vardhate cittaṃ tad evāśu parityaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यम् आश्रयसीदं चेत् तत् सचित्तो ऽसि बन्धवान् । दृश्यं सन्त्यजसीदं चेत् तद् अचित्तो ऽसि मोक्षवान्

dṛśyam āśrayasīdaṃ cet tat sacitto 'si bandhavān / dṛśyaṃ santyajasīdaṃ cet tad acitto 'si mokṣavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं गुणसमाहारो बन्धायैव समाश्रितः । सन्त्यक्त एव मोक्षाय यथेच्छसि तथा कुरु

ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ / santyakta eva mokṣāya yathecchasi tathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं नेदम् इति ध्यायंस् तिष्ठ त्वम् अचलाचलः । अनन्ताकाशसङ्काशहृदयो हृदयेश्वरः

nāhaṃ nedam iti dhyāyaṃs tiṣṭha tvam acalācalaḥ / anantākāśasaṅkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो जगतश् चान्तर् विभागकलनामलम् । राम द्वित्वमयं त्यक्त्वा शेषस्थस् सुस्थिरो भव

ātmano jagataś cāntar vibhāgakalanāmalam / rāma dvitvamayaṃ tyaktvā śeṣasthas susthiro bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो जगतश् चान्तर् द्रष्टृदृश्यदशान्तरे । दर्शनाख्ये स्वम् आत्मानं सर्वदा भावयन् भव

ātmano jagataś cāntar draṣṭṛdṛśyadaśāntare / darśanākhye svam ātmānaṃ sarvadā bhāvayan bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाद्यस्वादकसन्त्यक्तं स्वाद्यस्वादकमध्यगम् । स्वदनान्तस्स्थितं ध्यायन् नित्यम् आत्ममयो भव

svādyasvādakasantyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam / svadanāntassthitaṃ dhyāyan nityam ātmamayo bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामानुभवनीयस्य तथानुभवितुस् स्वयम् । अवलम्ब्य निरालम्बं मध्यम् अद्य स्थिरो भव

rāmānubhavanīyasya tathānubhavitus svayam / avalambya nirālambaṃ madhyam adya sthiro bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवभावनया हीनं भावाभावदशोज्झितम् । भावयित्वैवम् आत्मानम् आत्मसंस्थस् स्वयं भव

bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam / bhāvayitvaivam ātmānam ātmasaṃsthas svayaṃ bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मसत्तां त्यजन्न् एनां चेत्यं भावयसि स्वयम् । यदा राम तदा यासि चित्तताम् अतिदुःखदाम्

ātmasattāṃ tyajann enāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam / yadā rāma tadā yāsi cittatām atiduḥkhadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तताशृङ्खलाम् एनां स्वरूपज्ञानयुक्तिभिः । बलाच् छित्त्वा महाबाहो स्वात्मसिंहं विमोचय

cittatāśṛṅkhalām enāṃ svarūpajñānayuktibhiḥ / balāc chittvā mahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्मदशां त्यक्त्वा चेत्यं परिपतन् मलम् । यदा गच्छसि सङ्कल्पं चेत्यं सम्पद्यसे तदा

paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatan malam / yadā gacchasi saṅkalpaṃ cetyaṃ sampadyase tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो व्यतिरिक्तं सच् चेत्यम् इत्य् अङ्गसंविदा । मनस् सम्पद्यते दुःखि क्षीयते त्यक्तया तया

ātmano vyatiriktaṃ sac cetyam ity aṅgasaṃvidā / manas sampadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मैवेदं जगत् सर्वम् इत्य् अन्तस् संविदोदये । क्व चेत्ता क्व च वा चित्तं किं चेत्यं चिन्तनं च किम्

ātmaivedaṃ jagat sarvam ity antas saṃvidodaye / kva cettā kva ca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cintanaṃ ca kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् आत्मेति जीवो ऽस्मीत्य् एतावच् चित्तकं विदुः । अनेनेदम् अनाद्यन्तं दुःखं राघव तन्यते

aham ātmeti jīvo 'smīty etāvac cittakaṃ viduḥ / anenedam anādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् आत्मा न जीवाख्यास् सत्तास् सन्तीतराः क्वचित् । इत्य् एव चित्तोपशमः परमं सुखम् उच्यते

aham ātmā na jīvākhyās sattās santītarāḥ kvacit / ity eva cittopaśamaḥ paramaṃ sukham ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मैवेदं जगद् इति जाते राघव निश्चये । असत्ता चेतसो जाता भवत्य् एव न संशयः

ātmaivedaṃ jagad iti jāte rāghava niścaye / asattā cetaso jātā bhavaty eva na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सत्यावबोधेन स्वात्मैवेदम् इति स्थिते । मनस् सुगलितं विद्धि सूर्यभासा तमो यथा

evaṃ satyāvabodhena svātmaivedam iti sthite / manas sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्सर्पश् शरीरस्थो यावत् तावन् महद् भयम् । तस्मिन्न् उत्सारिते योगाद् भयस्यावसरः कुतः

manassarpaś śarīrastho yāvat tāvan mahad bhayam / tasminn utsārite yogād bhayasyāvasaraḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तिमात्रोत्थितश् चित्तवेतालो भवतानघ । सम्यग्ज्ञानेन मन्त्रेण प्रसभं विनिपात्यताम्

bhrāntimātrotthitaś cittavetālo bhavatānagha / samyagjñānena mantreṇa prasabhaṃ vinipātyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहगेहाद् गते चित्तयक्षे बलवतां वर । निराधिर् विगतोद्वेगं तिष्ठ नास्ति भयं तव

dehagehād gate cittayakṣe balavatāṃ vara / nirādhir vigatodvegaṃ tiṣṭha nāsti bhayaṃ tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीराग एव निरुपाञ्जन एव चास्मीत्य् एतावतैव गलिता तव चित्तसत्ता । निर्दुःखम् उत्तमपदं परमं गतो ऽसि तिष्ठोपशान्तसकलैषण एवम् अन्तः

nīrāga eva nirupāñjana eva cāsmīty etāvataiva galitā tava cittasattā / nirduḥkham uttamapadaṃ paramaṃ gato 'si tiṣṭhopaśāntasakalaiṣaṇa evam antaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.