Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 5.18

मुक्ताशयानां महताम् अहतानां कुदृष्टिभिः । स्वभावो ऽयं महाबाहो लीलया चरताम् इह

muktāśayānāṃ mahatām ahatānāṃ kudṛṣṭibhiḥ / svabhāvo 'yaṃ mahābāho līlayā caratām iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहरन्न् अपि संसारे जीवन्मुक्तमना मुनिः । आदिमध्यान्तविरसा विहसञ् जागतीर् गतीः

viharann api saṃsāre jīvanmuktamanā muniḥ / ādimadhyāntavirasā vihasañ jāgatīr gatīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रकृतकार्यस्थो मध्यस्थस् सर्ववृत्तिषु । ध्येयं तं वासनात्यागम् अवलम्ब्य व्यवस्थितः

sarvaprakṛtakāryastho madhyasthas sarvavṛttiṣu / dhyeyaṃ taṃ vāsanātyāgam avalambya vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र विगतोद्वेगस् सर्वार्थपरिपोषकः । विवेकोद्यानतुष्टात्मा प्रबोधोपवने स्थितः

sarvatra vigatodvegas sarvārthaparipoṣakaḥ / vivekodyānatuṣṭātmā prabodhopavane sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वातीतपदालम्बी पूर्णेन्दुशिशिराशयः । नोद्वेगी न च तुष्टात्मा संसारे नावसीदति

sarvātītapadālambī pūrṇenduśiśirāśayaḥ / nodvegī na ca tuṣṭātmā saṃsāre nāvasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशत्रुषु मध्यस्थो दयादाक्षिण्यसंयुतः । प्राप्तक्रमकरो ऽग्र्याणां संसारे नावसीदति

sarvaśatruṣu madhyastho dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ / prāptakramakaro 'gryāṇāṃ saṃsāre nāvasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिनन्दति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । मौनस्थः प्रकृतारम्भी संसारे नावसीदति

nābhinandati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati / maunasthaḥ prakṛtārambhī saṃsāre nāvasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टस् सन् प्रकृतं वक्ता न पृष्टस् स्थाणुवत् स्थितः । ईहितानीहितैर् मुक्तस् संसारे नावसीदति

pṛṣṭas san prakṛtaṃ vaktā na pṛṣṭas sthāṇuvat sthitaḥ / īhitānīhitair muktas saṃsāre nāvasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्याभिमतं वक्ता चोदितः पेशलोक्तिमान् । आशयज्ञश् च भूतानां संसारे नावसीदति

sarvasyābhimataṃ vaktā coditaḥ peśaloktimān / āśayajñaś ca bhūtānāṃ saṃsāre nāvasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तायुक्तदशाग्रस्तम् आशोपहतचेष्टितम् । जानाति लोकवृत्तान्तं करकोटरबिल्ववत्

yuktāyuktadaśāgrastam āśopahataceṣṭitam / jānāti lokavṛttāntaṃ karakoṭarabilvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं पदम् उपारूढो भङ्गुरां जागतीं स्थितिम् । अन्तश्शीतलया बुद्ध्या हसन्न् इव निरीक्षते

paraṃ padam upārūḍho bhaṅgurāṃ jāgatīṃ sthitim / antaśśītalayā buddhyā hasann iva nirīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जितचित्ता महात्मानो ये हि दृष्टपरावराः । स्वभाव ईदृशस् तेषां कथितस् तव राघव

jitacittā mahātmāno ye hi dṛṣṭaparāvarāḥ / svabhāva īdṛśas teṣāṃ kathitas tava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तुं वयं तु मूर्खाणाम् अजितात्मीयचेतसाम् । भोगकर्दममग्नानां न विद्मो ऽभिमतं मतम्

vaktuṃ vayaṃ tu mūrkhāṇām ajitātmīyacetasām / bhogakardamamagnānāṃ na vidmo 'bhimataṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अभिमता नार्यो हावभावविभूषणाः । ज्वाला नरकवह्नीनां यास् ताः कनकरोचिषः

teṣām abhimatā nāryo hāvabhāvavibhūṣaṇāḥ / jvālā narakavahnīnāṃ yās tāḥ kanakarociṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थगहनाश् चार्था व्यर्थार्थनकदर्थनाः । दिशन्तो दुःखसंरम्भसहिता आहितापदः

anarthagahanāś cārthā vyarthārthanakadarthanāḥ / diśanto duḥkhasaṃrambhasahitā āhitāpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलबन्धीनि कर्माणि नानाचारमयानि च । सुखदुःखावपूर्णानि तानि वक्तुं न शक्नुमः

phalabandhīni karmāṇi nānācāramayāni ca / sukhaduḥkhāvapūrṇāni tāni vaktuṃ na śaknumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णां दृष्टिम् अवष्टभ्य ध्येयत्यागविलासिनीम् । जीवन्मुक्ततया स्वस्थो लोके विहर राघव

pūrṇāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya dhyeyatyāgavilāsinīm / jīvanmuktatayā svastho loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तस् सन्त्यक्तसर्वाशो वीतरागो विवासनः । बहिस् सर्वसमाचारो लोके विहर राघव

antas santyaktasarvāśo vītarāgo vivāsanaḥ / bahis sarvasamācāro loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदारः पेशलाचारस् सर्वाचारानुवृत्तिमान् । अन्तस् सर्वपरित्यागी लोके विहर राघव

udāraḥ peśalācāras sarvācārānuvṛttimān / antas sarvaparityāgī loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविचार्य दशास् सर्वा यद् अतुच्छतरं पदम् । तद् एव भावेनालम्ब्य लोके विहर राघव

pravicārya daśās sarvā yad atucchataraṃ padam / tad eva bhāvenālambya loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर् नैराश्यम् आदाय बहिर् आशोन्मुखेहितः । बहिस् तप्तो ऽन्तर् आशीतो लोके विहर राघव

antar nairāśyam ādāya bahir āśonmukhehitaḥ / bahis tapto 'ntar āśīto loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिः कृत्रिमसंरम्भो हृदि संरम्भवर्जितः । कर्ता बहिर् अकर्तान्तर् लोके विहर राघव

bahiḥ kṛtrimasaṃrambho hṛdi saṃrambhavarjitaḥ / kartā bahir akartāntar loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातवान् असि सर्वेषां भावानां सत्यम् आन्तरम् । यथेच्छसि तया दृष्ट्या लोके विहर राघव

jñātavān asi sarveṣāṃ bhāvānāṃ satyam āntaram / yathecchasi tayā dṛṣṭyā loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्रिमोल्लासहर्षस्थः कृत्रिमोद्वेगदूषणः । कृत्रिमारम्भसंरम्भो लोके विहर राघव

kṛtrimollāsaharṣasthaḥ kṛtrimodvegadūṣaṇaḥ / kṛtrimārambhasaṃrambho loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्ताहङ्कृतिर् आश्वस्तमतिर् आकाशशोभनः । अगृहीतकलङ्काङ्को लोके विहर राघव

tyaktāhaṅkṛtir āśvastamatir ākāśaśobhanaḥ / agṛhītakalaṅkāṅko loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशापाशशतोन्मुक्तस् समस् सर्वासु वृत्तिषु । बहिः प्रकृतकार्यस्थो लोके विहर राघव

āśāpāśaśatonmuktas samas sarvāsu vṛttiṣu / bahiḥ prakṛtakāryastho loke vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बन्धो ऽस्ति न मोक्षो ऽस्ति देहिनः परमार्थतः । मिथ्येयम् इन्द्रजालश्रीस् संसारपरिवर्तना

na bandho 'sti na mokṣo 'sti dehinaḥ paramārthataḥ / mithyeyam indrajālaśrīs saṃsāraparivartanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तिमात्रम् इदं मोहाज् जगद् राघव दृश्यते । जनितप्रत्ययं स्फारे जलं तीव्रातपे यथा

bhrāntimātram idaṃ mohāj jagad rāghava dṛśyate / janitapratyayaṃ sphāre jalaṃ tīvrātape yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबद्धस्यैकरूपस्य सर्वगस्यात्मनः कथम् । बन्धस् स्यात् तदभावे तु मोक्षः कस्य विधीयते

abaddhasyaikarūpasya sarvagasyātmanaḥ katham / bandhas syāt tadabhāve tu mokṣaḥ kasya vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतत्त्वज्ञानजातेयं सांसारी भ्रान्तिर् आतता । तत्त्वज्ञानात् क्षयं याति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गधीः

atattvajñānajāteyaṃ sāṃsārī bhrāntir ātatā / tattvajñānāt kṣayaṃ yāti rajjvām iva bhujaṅgadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातवान् असि तत्त्वं स्वम् अनया सूक्ष्मया धिया । जातो ऽसि निरहङ्कारो व्योमवत् तिष्ठ निर्मलः

jñātavān asi tattvaṃ svam anayā sūkṣmayā dhiyā / jāto 'si nirahaṅkāro vyomavat tiṣṭha nirmalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासि चेत् त्वं तद् अखिलास् सुहृद्बान्धवभावनाः । सन्त्यजासत्स्वभावस्य का नाम किल भावना

nāsi cet tvaṃ tad akhilās suhṛdbāndhavabhāvanāḥ / santyajāsatsvabhāvasya kā nāma kila bhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असि चेत् त्वं तद् अत्यन्तसत्त्ववान् अनुमीयसे । इदम्प्रथमतां प्राप्तः परमाद् असि कारणात्

asi cet tvaṃ tad atyantasattvavān anumīyase / idamprathamatāṃ prāptaḥ paramād asi kāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगबन्धुजगद्भावैः कर्मभिश् च शुभाशूभैः । आत्मनो नास्ति सम्बन्धः किम् एनम् अनुशोचसि

bhogabandhujagadbhāvaiḥ karmabhiś ca śubhāśūbhaiḥ / ātmano nāsti sambandhaḥ kim enam anuśocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मतत्त्वैकसारो ऽहम् इति जातधियो भवैः । न ते रामास्ति सम्बन्धः किं बिभेषि जगद्भ्रमात्

ātmatattvaikasāro 'ham iti jātadhiyo bhavaiḥ / na te rāmāsti sambandhaḥ kiṃ bibheṣi jagadbhramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजातस्य सतो बन्धोर् बन्धुदुःखसुखक्रमैः । कस् ते राघव सम्बन्धो यद् एतान् अनुशोचसि

ajātasya sato bandhor bandhuduḥkhasukhakramaiḥ / kas te rāghava sambandho yad etān anuśocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं चेद् बभूविथ पुरा तथेदानीं भविष्यसि । यद्य् अथेह स्थितो ऽसीति ज्ञातवान् असि निश्चयम्

tvaṃ ced babhūvitha purā tathedānīṃ bhaviṣyasi / yady atheha sthito 'sīti jñātavān asi niścayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अनन्ततरान् अन्यान् प्राग्योनिगणसंस्तुतान् । बन्धून् अतीतान् सुबहून् कस्मात् त्वं नानुशोचसि

tad anantatarān anyān prāgyonigaṇasaṃstutān / bandhūn atītān subahūn kasmāt tvaṃ nānuśocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वम् अद्य तथेदानीं बभूविथ भविष्यसि । यदि राम तथापि त्वं सद्रूपः किं विमुह्यसि

pūrvam adya tathedānīṃ babhūvitha bhaviṣyasi / yadi rāma tathāpi tvaṃ sadrūpaḥ kiṃ vimuhyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा भूत्वाद्य भूत्वा च भूयश् चेन् न भविष्यसि । तथापि क्षीणसंसारः किमर्थम् अनुशोचसि

purā bhūtvādya bhūtvā ca bhūyaś cen na bhaviṣyasi / tathāpi kṣīṇasaṃsāraḥ kimartham anuśocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् न दुःखिता युक्ता प्रकृते जागते क्रमे । न चैव मुदिता युक्ता युक्तं कार्यानुवर्तनम्

tasmān na duḥkhitā yuktā prakṛte jāgate krame / na caiva muditā yuktā yuktaṃ kāryānuvartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा गच्छ दुःखितां राम सुखिताम् अपि मा व्रज । समताम् एहि सर्वत्र परमात्मासि सर्वगः

mā gaccha duḥkhitāṃ rāma sukhitām api mā vraja / samatām ehi sarvatra paramātmāsi sarvagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तस् स्वच्छरूपस् त्वं खम् इवातिततान्तरः । नित्यशुद्धः प्रकाशस् त्वं ज्वालाया इव कोटरम्

anantas svaccharūpas tvaṃ kham ivātitatāntaraḥ / nityaśuddhaḥ prakāśas tvaṃ jvālāyā iva koṭaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जागतानां पदार्थानाम् अदृश्याणुतनुस् तनुः । हृत्स्थो ऽसि हारमुक्तानाम् एकस् तन्तुर् इवाततः

jāgatānāṃ padārthānām adṛśyāṇutanus tanuḥ / hṛtstho 'si hāramuktānām ekas tantur ivātataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारस्थितिर् एवेयं यद् भूत्वा भूयते पुनः । अज्ञेनैव न तु ज्ञेन ज्ञो ऽसि राम स्थिरो भव

saṃsārasthitir eveyaṃ yad bhūtvā bhūyate punaḥ / ajñenaiva na tu jñena jño 'si rāma sthiro bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपम् इदम् अस्यास् तु संसृतेस् सन्ततं हि यत् । अज्ञानात् स्फारताम् एति ज्ञानवान् असि सन्मते

svarūpam idam asyās tu saṃsṛtes santataṃ hi yat / ajñānāt sphāratām eti jñānavān asi sanmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं किम् अन्यद् भवतु भ्रममात्राद् ऋते भ्रमे । स्वप्नमात्राद् ऋते स्वप्ने भवत्य् अन्यो हि कः क्रमः

rūpaṃ kim anyad bhavatu bhramamātrād ṛte bhrame / svapnamātrād ṛte svapne bhavaty anyo hi kaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशक्तेर् इयं शक्तिर् भ्रममात्रमयी मता । रूढा संसारमायेति नासत्या नापि सन्मयी

sarvaśakter iyaṃ śaktir bhramamātramayī matā / rūḍhā saṃsāramāyeti nāsatyā nāpi sanmayī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं ज्ञानवैरूप्याद् अपर्यालोचनात् तथा । राम दृश्यत एवेदम् आभानम् अतिभास्वरम्

kevalaṃ jñānavairūpyād aparyālocanāt tathā / rāma dṛśyata evedam ābhānam atibhāsvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बन्धुः कस्यचित् कश्चिद् इह नो कश्चिद् अप्य् अरिः । सदा सर्वं च सर्वस्य सर्वस् सर्वेश्वरेच्छया

na bandhuḥ kasyacit kaścid iha no kaścid apy ariḥ / sadā sarvaṃ ca sarvasya sarvas sarveśvarecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलूनशीर्णम् अखिलम् इदम् अन्योऽन्यमिश्रितम् । अनारतं याति जगत् तरङ्गौघ इवाम्भसः

ālūnaśīrṇam akhilam idam anyo'nyamiśritam / anārataṃ yāti jagat taraṅgaugha ivāmbhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध ऊर्ध्वत्वम् आयाति यात्य् ऊर्ध्वत्वम् अधस् तथा । संसारस्य चलस्यास्य चक्रनेमिर् इवाभितः

adha ūrdhvatvam āyāti yāty ūrdhvatvam adhas tathā / saṃsārasya calasyāsya cakranemir ivābhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्गस्था नरकं यान्ति नारका यान्ति विष्टपम् । योनेर् योन्यन्तरं यान्ति द्वीपाद् द्वीपान्तरं जनाः

svargasthā narakaṃ yānti nārakā yānti viṣṭapam / yoner yonyantaraṃ yānti dvīpād dvīpāntaraṃ janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीराः कार्पण्यम् आयान्ति कृपणा यान्ति धीरताम् । परिस्फुरन्ति भूतानि पातोत्पातशतभ्रमैः

dhīrāḥ kārpaṇyam āyānti kṛpaṇā yānti dhīratām / parisphuranti bhūtāni pātotpātaśatabhramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकरूपं स्थिरं स्वस्थं स्वच्छं सन्तापवर्जितम् । नेह सम्प्राप्यते किञ्चिद् अग्नौ हिमकणो यथा

ekarūpaṃ sthiraṃ svasthaṃ svacchaṃ santāpavarjitam / neha samprāpyate kiñcid agnau himakaṇo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ये राम महाभागा बहवो ऽबहवो ऽथ वा । नष्टा एवेह दृश्यन्ते ते ते कतिपयैर् दिनैः

ye ye rāma mahābhāgā bahavo 'bahavo 'tha vā / naṣṭā eveha dṛśyante te te katipayair dinaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतात्मीयतान्यत्वत्वत्त्वमत्त्वादिभावनाः । नेह सत्या महाबाहो द्विचन्द्रादिदृशो यथा

paratātmīyatānyatvatvattvamattvādibhāvanāḥ / neha satyā mahābāho dvicandrādidṛśo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं बन्धुः परश् चायम् अयं चाहम् अयं भवान् । एता मिथ्यादृशो राम विगलन्तु तवाधुना

ayaṃ bandhuḥ paraś cāyam ayaṃ cāham ayaṃ bhavān / etā mithyādṛśo rāma vigalantu tavādhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडार्थं व्यवहारस्थ एताभिर् हतदृष्टिभिः । आमूलम् अन्तश् छिन्नाभिर् बहिर् विहर हेलया

krīḍārthaṃ vyavahārastha etābhir hatadṛṣṭibhiḥ / āmūlam antaś chinnābhir bahir vihara helayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारसरणाव् अस्यां तथा विहर सुव्रत । न यथैषि श्रमं श्रान्तो वासनाभारवान् यथा

saṃsārasaraṇāv asyāṃ tathā vihara suvrata / na yathaiṣi śramaṃ śrānto vāsanābhāravān yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा यथैषा कल्याणी वासनाक्षयकारिणी । विचारणा तवोदेति संशाम्यसि तथा तथा

yathā yathaiṣā kalyāṇī vāsanākṣayakāriṇī / vicāraṇā tavodeti saṃśāmyasi tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं बन्धुर् अयं नेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु विगतावरणैव धीः

ayaṃ bandhur ayaṃ neti gaṇanā laghucetasām / udāracaritānāṃ tu vigatāvaraṇaiva dhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तद् अस्ति न यत्राहं न तद् अस्ति न यन् मम । इति निर्णीतसाराणां विगतावरणैव धीः

na tad asti na yatrāhaṃ na tad asti na yan mama / iti nirṇītasārāṇāṃ vigatāvaraṇaiva dhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्तम् एति न चोदेति यश् चिदाकाशवन् महान् । स सर्वं पश्यति स्वस्थः खस्थो भूमितलं यथा

nāstam eti na codeti yaś cidākāśavan mahān / sa sarvaṃ paśyati svasthaḥ khastho bhūmitalaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वा एव हि ते भूतजातयो राम बन्धवः । अत्यन्तासंस्तुता एतास् तव नाम न काश्चन

sarvā eva hi te bhūtajātayo rāma bandhavaḥ / atyantāsaṃstutā etās tava nāma na kāścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधजन्मशताहितसम्भ्रमे जगति बन्धुर् अबन्धुर् इति क्षणम् । भ्रमदशैव विवल्गति वस्तुतस् त्रिभुवनं चिरबन्धुर् अबन्ध्व् अपि

vividhajanmaśatāhitasambhrame jagati bandhur abandhur iti kṣaṇam / bhramadaśaiva vivalgati vastutas tribhuvanaṃ cirabandhur abandhv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.