Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 5.5

इदम् उत्तमसिद्धान्तसुन्दरं सुन्दराकृते । उपशान्तिप्रकरणं शृणुष्वावहितो हितम्

idam uttamasiddhāntasundaraṃ sundarākṛte / upaśāntiprakaraṇaṃ śṛṇuṣvāvahito hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घसंसारमायेयं राम राजसतामसैः । धार्यते पुरुषैर् नित्यं सुस्तम्भैर् इव मण्डपः

dīrghasaṃsāramāyeyaṃ rāma rājasatāmasaiḥ / dhāryate puruṣair nityaṃ sustambhair iva maṇḍapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वस्थजातिभिर् वीरैस् त्वादृशैर् गुणबृंहितैः । हेलया त्यज्यते पक्वा मायेयं त्वग् इवोरगैः

sattvasthajātibhir vīrais tvādṛśair guṇabṛṃhitaiḥ / helayā tyajyate pakvā māyeyaṃ tvag ivoragaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये सत्त्वजातयः प्राज्ञास् तथा राजससात्त्विकाः । विचारयन्ति ते साधो जगत् पूर्वापरं परम्

ye sattvajātayaḥ prājñās tathā rājasasāttvikāḥ / vicārayanti te sādho jagat pūrvāparaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रसज्जनसत्कारसङ्गेनापगतैनसाम् । सारावलोकिनी बुद्धिर् जायते दीपिकोपमा

śāstrasajjanasatkārasaṅgenāpagatainasām / sārāvalokinī buddhir jāyate dīpikopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयम् एव विचारेण विचार्यात्मानम् आत्मना । यावन् नाधिगतं ज्ञेयं न तावद् अधिगम्यते

svayam eva vicāreṇa vicāryātmānam ātmanā / yāvan nādhigataṃ jñeyaṃ na tāvad adhigamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञावतां नयवतां धीराणां कुलशालिनाम् । जात्या राजससत्त्वानां मुख्यस् त्वं कुलनन्दन

prajñāvatāṃ nayavatāṃ dhīrāṇāṃ kulaśālinām / jātyā rājasasattvānāṃ mukhyas tvaṃ kulanandana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयम् आलोकय प्राज्ञ संसारारम्भदृष्टिषु । किं सत्यं किम् असत्यं वा भव सत्यपरायणः

svayam ālokaya prājña saṃsārārambhadṛṣṭiṣu / kiṃ satyaṃ kim asatyaṃ vā bhava satyaparāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदाव् अन्ते च यन् नास्ति कीदृशी तस्य सत्यता । आदाव् अन्ते च यन् नित्यं तत् सत्यं राम नेतरत्

ādāv ante ca yan nāsti kīdṛśī tasya satyatā / ādāv ante ca yan nityaṃ tat satyaṃ rāma netarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यन्तासन्मये यस्य वस्तुन्य् आरज्यते मनः । तस्य मुग्धपशोर् जन्तोर् विवेकः केन जन्यते

ādyantāsanmaye yasya vastuny ārajyate manaḥ / tasya mugdhapaśor jantor vivekaḥ kena janyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते मन एवेह मन एवेह वर्धते । सम्यग्दर्शनदृष्ट्या तु मन एव विलीयते

jāyate mana eveha mana eveha vardhate / samyagdarśanadṛṣṭyā tu mana eva vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातम् एतन् मया ब्रह्मन् यथास्मिन् भुवनत्रये । मन एव हि संसारि जरामरणभाजनम्

jñātam etan mayā brahman yathāsmin bhuvanatraye / mana eva hi saṃsāri jarāmaraṇabhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तस्योत्तरणोपायस् तं मे ब्रूहि विनिश्चितम् । हार्दं तमस् त्वयार्केण राघवाणां विनाश्यते

yas tasyottaraṇopāyas taṃ me brūhi viniścitam / hārdaṃ tamas tvayārkeṇa rāghavāṇāṃ vināśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं राघव शास्त्रेण वैराग्येण वरेण च । तथा सज्जनसङ्गेन नीयते पुण्यतां मनः

pūrvaṃ rāghava śāstreṇa vairāgyeṇa vareṇa ca / tathā sajjanasaṅgena nīyate puṇyatāṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौजन्यबृंहितं चेतो यदा वैराग्यम् आगतम् । तदानुगम्या गुरवो विज्ञानगुरवो हि ये

saujanyabṛṃhitaṃ ceto yadā vairāgyam āgatam / tadānugamyā guravo vijñānaguravo hi ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तदुपदिष्टेन कृत्वा ध्यानार्चनादिकम् । क्रमेण पदम् आप्नोति तद् यत् परमपावनम्

tatas tadupadiṣṭena kṛtvā dhyānārcanādikam / krameṇa padam āpnoti tad yat paramapāvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारेणावदातेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना । इन्दुना शीतलेनान्तर् बिम्बं स्वम् इव तेजसा

vicāreṇāvadātena paśyaty ātmānam ātmanā / indunā śītalenāntar bimbaṃ svam iva tejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावद् भवमहाम्भोधौ जनस् तृणवद् उह्यते । विचारतटविश्रान्तिम् एति यावन् न चेतसा

tāvad bhavamahāmbhodhau janas tṛṇavad uhyate / vicārataṭaviśrāntim eti yāvan na cetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारेण परिज्ञातवस्तुनो ऽस्य जनस्य धीः । सर्वान् अधः करोत्य् आधीन् सोम्याम्भ इव वालुकाः

vicāreṇa parijñātavastuno 'sya janasya dhīḥ / sarvān adhaḥ karoty ādhīn somyāmbha iva vālukāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं रुक्मम् इदं भस्म परिज्ञाते इति स्फुटम् । न यथा हेमकारस्य मोहो ज्ञातात्मनस् तथा

idaṃ rukmam idaṃ bhasma parijñāte iti sphuṭam / na yathā hemakārasya moho jñātātmanas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षयो ऽयम् अनाशात्मा स्वात्मेत्य् अवगते चिरम् । भवतीति हि कस्येह मोहस्यावसरः कुतः

akṣayo 'yam anāśātmā svātmety avagate ciram / bhavatīti hi kasyeha mohasyāvasaraḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिज्ञातसारे हि मणौ मूल्ये विमुह्यते । ज्ञातसारे त्व् असन्दिग्धमूल्ये क्व किल मूढता

aparijñātasāre hi maṇau mūlye vimuhyate / jñātasāre tv asandigdhamūlye kva kila mūḍhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे जना अपरिज्ञात आत्मा वो दुःखसिद्धये । परिज्ञातस् त्व् अनन्ताय सुखायोपशमाय च

he janā aparijñāta ātmā vo duḥkhasiddhaye / parijñātas tv anantāya sukhāyopaśamāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिश्रीभूतम् इवानेन देहेनोपहतात्मना । व्यस्तीकृत्य स्वम् आत्मानं स्वस्था भवत माचिरम्

miśrībhūtam ivānena dehenopahatātmanā / vyastīkṛtya svam ātmānaṃ svasthā bhavata māciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहेनास्य न सम्बन्धो मनाग् एवामलात्मनः । हेम्नः पङ्कलवेनेव तद्गतस्यापि मानवाः

dehenāsya na sambandho manāg evāmalātmanaḥ / hemnaḥ paṅkalaveneva tadgatasyāpi mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथग् आत्मा पृथग् देहो जलपद्मदलोपमौ । ऊर्ध्वबाहुर् विरौम्य् एष न च कश्चिच् छृणोति मे

pṛthag ātmā pṛthag deho jalapadmadalopamau / ūrdhvabāhur viraumy eṣa na ca kaścic chṛṇoti me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडधर्मि मनो यावद् गर्तकच्छपवत् स्थितम् । भोगमन्दवपुर् मूढं विस्मृतात्मविचारणम्

jaḍadharmi mano yāvad gartakacchapavat sthitam / bhogamandavapur mūḍhaṃ vismṛtātmavicāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत् संसारतिमिरं सेन्दुनापि सवह्निना । अर्कद्वादशकेनापि मनाग् अपि न भिद्यते

tāvat saṃsāratimiraṃ sendunāpi savahninā / arkadvādaśakenāpi manāg api na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रबुद्धे हि मनसि स्वां विवेचयति स्थितिम् । नैशम् अर्कोदय इव तमो हार्दं पलायते

samprabuddhe hi manasi svāṃ vivecayati sthitim / naiśam arkodaya iva tamo hārdaṃ palāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् उत्तमबोधाय भोगशय्यागतं मनः । बोधयेद् भवभेदाय भवो ह्य् अत्यन्तदुःखदः

nityam uttamabodhāya bhogaśayyāgataṃ manaḥ / bodhayed bhavabhedāya bhavo hy atyantaduḥkhadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रजोभिर् गगनं यथा कमलम् अम्बुभिः । न लिप्यते ऽपि संश्लिष्टैर् देहैर् आत्मा तथैव वः

yathā rajobhir gaganaṃ yathā kamalam ambubhiḥ / na lipyate 'pi saṃśliṣṭair dehair ātmā tathaiva vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्दमादि यथा हेम्नश् श्लिष्टम् एव पृथक् स्थितम् । नान्तः परिणतिं याति जडो देहस् तथात्मनः

kardamādi yathā hemnaś śliṣṭam eva pṛthak sthitam / nāntaḥ pariṇatiṃ yāti jaḍo dehas tathātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखानुभावित्वम् आत्मनीत्य् अवबुध्यते । असत्यम् एव गगने द्वीन्दुताम्लानते यथा

sukhaduḥkhānubhāvitvam ātmanīty avabudhyate / asatyam eva gagane dvīndutāmlānate yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखे हि देहस्य सर्वातीतस्य नात्मनः । एते ह्य् अज्ञानकस्यैव तस्मिन् नष्टे न कस्यचित्

sukhaduḥkhe hi dehasya sarvātītasya nātmanaḥ / ete hy ajñānakasyaiva tasmin naṣṭe na kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कस्यचित् सुखं किञ्चिद् दुःखं च न च कस्यचित् । सर्वम् आत्ममयं शान्तम् अनन्तं पश्य राघव

na kasyacit sukhaṃ kiñcid duḥkhaṃ ca na ca kasyacit / sarvam ātmamayaṃ śāntam anantaṃ paśya rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमा याः परिदृश्यन्ते विततास् सृष्टिदृष्टयः । पयसीव तरङ्गास् ताः पिञ्छा व्योम्नीव वात्मनि

imā yāḥ paridṛśyante vitatās sṛṣṭidṛṣṭayaḥ / payasīva taraṅgās tāḥ piñchā vyomnīva vātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मणिर् ददात्य् आत्मच्छायास् स्वयम् अकारणम् । तेजोमयीस् तथैवायम् आत्मा सृष्टीः प्रयच्छति

yathā maṇir dadāty ātmacchāyās svayam akāraṇam / tejomayīs tathaivāyam ātmā sṛṣṭīḥ prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा जगच् च सुमते नैकं न द्वे न चाप्य् असत् । आभासमात्रम् एवेदम् इत्थं सम्प्रति जृम्भते

ātmā jagac ca sumate naikaṃ na dve na cāpy asat / ābhāsamātram evedam itthaṃ samprati jṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तं खल्व् इदं ब्रह्म सर्वम् आत्मेदम् आततम् । अहम् अन्यद् इदं चान्यद् इति भ्रान्तिं त्यजानघ

samastaṃ khalv idaṃ brahma sarvam ātmedam ātatam / aham anyad idaṃ cānyad iti bhrāntiṃ tyajānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तते ब्रह्मघने नित्ये सम्भवन्ति न कल्पनाः । विच्छित्तयः पयोराशौ यथा राम जलेतराः

tate brahmaghane nitye sambhavanti na kalpanāḥ / vicchittayaḥ payorāśau yathā rāma jaletarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन्न् एव सर्वस्मिन् परमात्मनि विस्तृते । द्वितीया कल्पना नास्ति वह्नौ हिमकणो यथा

ekasminn eva sarvasmin paramātmani vistṛte / dvitīyā kalpanā nāsti vahnau himakaṇo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावयन्न् आत्मनात्मानं चिद्रूपेणैव चिन्मयम् । जगज्जालम् अयं ह्य् आत्मा स्वयम् आत्मनि जृम्भते

bhāvayann ātmanātmānaṃ cidrūpeṇaiva cinmayam / jagajjālam ayaṃ hy ātmā svayam ātmani jṛmbhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शोको ऽस्ति न मोहो ऽस्ति न जन्मास्ति न जन्मवान् । यद् अस्तीह तद् एवास्ति विज्वरो भव राघव

na śoko 'sti na moho 'sti na janmāsti na janmavān / yad astīha tad evāsti vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस् स्वस्थस् स्थिरमतिश् शान्तश् शान्तमना मुनिः । मौनी वरमणिस्वच्छो विज्वरो भव राघव

samas svasthas sthiramatiś śāntaś śāntamanā muniḥ / maunī varamaṇisvaccho vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् । अद्वितीयो विशोकात्मा विज्वरो भव राघव

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān / advitīyo viśokātmā vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविक्तश् शान्तसङ्कल्पो धीरधीर् ऊर्जिताशयः । यथाप्राप्तानुवर्ती च विज्वरो भव राघव

viviktaś śāntasaṅkalpo dhīradhīr ūrjitāśayaḥ / yathāprāptānuvartī ca vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीतरागो निरायासो विमना वीतकल्मषः । नादाता न परित्यागी विज्वरो भव राघव

vītarāgo nirāyāso vimanā vītakalmaṣaḥ / nādātā na parityāgī vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वातीतं पदं प्राप्तः प्राप्तप्राप्तव्यपूरितः । पूर्णार्णववद् अक्षुब्धो विज्वरो भव राघव

viśvātītaṃ padaṃ prāptaḥ prāptaprāptavyapūritaḥ / pūrṇārṇavavad akṣubdho vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पजालनिर्मुक्तो मायाञ्जनविवर्जितः । आत्मनात्मनि तृप्तात्मा विज्वरो भव राघव

vikalpajālanirmukto māyāñjanavivarjitaḥ / ātmanātmani tṛptātmā vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तापारपर्यन्तवपुर् आत्मविदां वरः । धराधरशिरोधीरो विज्वरो भव राघव

anantāpāraparyantavapur ātmavidāṃ varaḥ / dharādharaśirodhīro vijvaro bhava rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मन्य् एवात्मनौदार्यं भज पूर्ण इवार्णवः । आत्मन्य् एवात्मनाह्लादं भज पूर्णेन्दुबिम्बवत्

ātmany evātmanaudāryaṃ bhaja pūrṇa ivārṇavaḥ / ātmany evātmanāhlādaṃ bhaja pūrṇendubimbavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वप्रपञ्चरचनेयम् असत्यरूपा नासत्यरूपम् अनुधावति नाम तज्ज्ञः । तज्ज्ञो ऽसि शान्तकलनो ऽसि निरामयो ऽसि नित्योदितो ऽसि भव सुन्दर शान्तशोकः

viśvaprapañcaracaneyam asatyarūpā nāsatyarūpam anudhāvati nāma tajjñaḥ / tajjño 'si śāntakalano 'si nirāmayo 'si nityodito 'si bhava sundara śāntaśokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकातपत्रम् अवनौ गुरुणोपदिष्टः सम्यक् प्रपालय चिरं समयेह दृष्ट्या । राज्यं समस्तगुणरञ्जितराजलोकस् त्यागो न युक्त इह कर्मसु नापि रागः

ekātapatram avanau guruṇopadiṣṭaḥ samyak prapālaya ciraṃ samayeha dṛṣṭyā / rājyaṃ samastaguṇarañjitarājalokas tyāgo na yukta iha karmasu nāpi rāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.