Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 5.56

क्रमेणानेन रिपुहन् विचार्यात्मानम् आत्मना । विश्रान्तिम् एति वितते पदे पद्मदलेक्षण

krameṇānena ripuhan vicāryātmānam ātmanā / viśrāntim eti vitate pade padmadalekṣaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रार्थगुरुचेतोभिस् तावत् तावद् विचार्यते । सर्वदृश्यक्षयाभ्यासाद् यावद् आसाद्यते परम्

śāstrārthagurucetobhis tāvat tāvad vicāryate / sarvadṛśyakṣayābhyāsād yāvad āsādyate param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराग्याभ्यासशास्त्रार्थप्रज्ञागुरुयमक्रमैः । पदम् आसाद्यते पुण्यं प्रज्ञयैवैकयाथ वा

vairāgyābhyāsaśāstrārthaprajñāguruyamakramaiḥ / padam āsādyate puṇyaṃ prajñayaivaikayātha vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रबोधवती तीक्ष्णा कलङ्करहिता मतिः । सर्वसामग्र्यहीनापि प्राप्यं प्राप्नोति शाश्वतम्

samprabodhavatī tīkṣṇā kalaṅkarahitā matiḥ / sarvasāmagryahīnāpi prāpyaṃ prāpnoti śāśvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् भूतभव्येश कश्चिज् ज्ञातसमाधिकः । प्रबुद्ध इति विश्रान्तो व्यवहारपरो ऽपि सन्

bhagavan bhūtabhavyeśa kaścij jñātasamādhikaḥ / prabuddha iti viśrānto vyavahāraparo 'pi san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चिद् एकान्तम् आश्रित्य समाधिनियतस् स्थितः । तयोस् तु कतरश् श्रेयान् इति मे भगवन् वद

kaścid ekāntam āśritya samādhiniyatas sthitaḥ / tayos tu kataraś śreyān iti me bhagavan vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं गुणसमाहारम् अनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तश्शीतलता यासौ समाधिर् इति कथ्यते

imaṃ guṇasamāhāram anātmatvena paśyataḥ / antaśśītalatā yāsau samādhir iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यैर् मम न सम्बन्ध इति निश्चित्य शीतलः । कश्चित् संव्यवहारस्थः कश्चिद् ध्यानव्यवस्थितः

dṛśyair mama na sambandha iti niścitya śītalaḥ / kaścit saṃvyavahārasthaḥ kaścid dhyānavyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाव् एतौ राम सुसमाव् अन्तश् चेत् परिशीतलौ । अन्तश्शीतलता या स्यात् तद् धनं तत् तपःफलम्

dvāv etau rāma susamāv antaś cet pariśītalau / antaśśītalatā yā syāt tad dhanaṃ tat tapaḥphalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधिस्थानकस्थस्य चेतश् चेद् वृत्तिचञ्चलम् । तत् तस्य तत् समाधानं समम् उन्मत्तताण्डवैः

samādhisthānakasthasya cetaś ced vṛtticañcalam / tat tasya tat samādhānaṃ samam unmattatāṇḍavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तताण्डवस्थस्य चेतश् चेत् क्षीणवासनम् । तद् अस्योन्मत्तनृत्तं तत् समं बुद्धसमाधिना

unmattatāṇḍavasthasya cetaś cet kṣīṇavāsanam / tad asyonmattanṛttaṃ tat samaṃ buddhasamādhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारी प्रबुद्धो यः प्रबुद्धो यो वने स्थितः । द्वाव् एतौ पुरुषौ नूनम् असन्देहपदं गतौ

vyavahārī prabuddho yaḥ prabuddho yo vane sthitaḥ / dvāv etau puruṣau nūnam asandehapadaṃ gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकर्तृ कुर्वद् अप्य् एतच् चेतः प्रतनुवासनम् । दूरे गतमना जन्तुः कथासंश्रवणे यथा

akartṛ kurvad apy etac cetaḥ pratanuvāsanam / dūre gatamanā jantuḥ kathāsaṃśravaṇe yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकुर्वद् अपि कर्त्र् एव चेतः प्रघनवासनम् । निस्स्पन्दाङ्गम् अपि स्वप्ने श्वभ्रपातस्थिताव् इव

akurvad api kartr eva cetaḥ praghanavāsanam / nisspandāṅgam api svapne śvabhrapātasthitāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतसो यद् अकर्तृत्वं तत् समाधानम् उत्तमम् । तं विद्धि केवलीभावं सा शुभा निर्वृतिः परा

cetaso yad akartṛtvaṃ tat samādhānam uttamam / taṃ viddhi kevalībhāvaṃ sā śubhā nirvṛtiḥ parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतश्चलाचलत्वं हि परमं कारणं स्मृतेः । ध्यानाध्यानदृशोस् तेन तद् एवानङ्कुरं कुरु

cetaścalācalatvaṃ hi paramaṃ kāraṇaṃ smṛteḥ / dhyānādhyānadṛśos tena tad evānaṅkuraṃ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवासनं स्थिरं प्रोक्तं मनो ध्यानं तद् एव च । स एव केवलीभावश् शान्तं तत्रैव तत् सदा

avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ mano dhyānaṃ tad eva ca / sa eva kevalībhāvaś śāntaṃ tatraiva tat sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनुवासनम् अप्य् उच्चैःपदायोद्यतम् उच्यते । अवासनं मनो ऽकर्तृपदं तस्माद् अवाप्यते

tanuvāsanam apy uccaiḥpadāyodyatam ucyate / avāsanaṃ mano 'kartṛpadaṃ tasmād avāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनवासनम् एतत् तु चेतः कर्तृत्वभावनम् । सर्वदुःखप्रदं तस्माद् वासनास् तनुताम् नयेत्

ghanavāsanam etat tu cetaḥ kartṛtvabhāvanam / sarvaduḥkhapradaṃ tasmād vāsanās tanutām nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशान्तजगदास्थो ऽन्तर् वीतशोकभयैषणः । स्वस्थो भवति येनात्मा स समाधिर् इति स्मृतः

praśāntajagadāstho 'ntar vītaśokabhayaiṣaṇaḥ / svastho bhavati yenātmā sa samādhir iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतसा सम्परित्यज्य सर्वभावान् सभावनान् । यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं तथा शैले गृहे ऽथ वा

cetasā samparityajya sarvabhāvān sabhāvanān / yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ tathā śaile gṛhe 'tha vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहम् एव गृहस्थानां सुसमाहितचेतसाम् । शान्ताहङ्कृतिदोषाणां विजना वनभूमयः

gṛham eva gṛhasthānāṃ susamāhitacetasām / śāntāhaṅkṛtidoṣāṇāṃ vijanā vanabhūmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्यसदने तुल्ये समाहितमनोदृशाम् । महताम् इह भूतानां भूतानां महताम् इव

araṇyasadane tulye samāhitamanodṛśām / mahatām iha bhūtānāṃ bhūtānāṃ mahatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाम्यच्चित्तमहाभ्रस्य जनजालोज्ज्वलान्य् अपि । नगराण्य् एव शून्यानि वनान्य् अवनिपात्मज

śāmyaccittamahābhrasya janajālojjvalāny api / nagarāṇy eva śūnyāni vanāny avanipātmaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तिमच्चित्तमत्तस्य निर्जनानि वनान्य् अपि । नगराणि महालोकपूर्णानि परवीरहन्

vṛttimaccittamattasya nirjanāni vanāny api / nagarāṇi mahālokapūrṇāni paravīrahan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्युत्थितं चित्तम् अभ्येति भ्रमे शान्ते सुषुप्तताम् । निर्वाणम् एति निर्वाणं यथेच्छसि तथा कुरु

vyutthitaṃ cittam abhyeti bhrame śānte suṣuptatām / nirvāṇam eti nirvāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभावपदातीतं सर्वभावात्मकं च वा । यः पश्यति सदात्मानं स समाहित उच्यते

sarvabhāvapadātītaṃ sarvabhāvātmakaṃ ca vā / yaḥ paśyati sadātmānaṃ sa samāhita ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहात्मना सदैवेदं जगत् पश्यति नो मनः । यथा स्वप्ने तथैवास्मिञ् जाग्रत्य् अपि जनेश्वर

sahātmanā sadaivedaṃ jagat paśyati no manaḥ / yathā svapne tathaivāsmiñ jāgraty api janeśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विपिनगा लोका विहरन्तो ऽप्य् असत्समाः । असम्बन्धात् तथा ज्ञस्य ग्रामो ऽपि विपिनोपमः

yathā vipinagā lokā viharanto 'py asatsamāḥ / asambandhāt tathā jñasya grāmo 'pi vipinopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्मुखमना नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रजन् पठन् । पुरं जनपदं ग्रामम् अरण्यम् इव पश्यति

antarmukhamanā nityaṃ supto buddho vrajan paṭhan / puraṃ janapadaṃ grāmam araṇyam iva paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् आकाशताम् एति नित्यम् अन्तर्मुखस्थितेः । सर्वथानुपयोगित्वाद् भूताकुलम् इदं जगत्

sarvam ākāśatām eti nityam antarmukhasthiteḥ / sarvathānupayogitvād bhūtākulam idaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तश्शीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् । विज्वराणाम् इव नृणां भवत्य् आ जीवितस्थितेः

antaśśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat / vijvarāṇām iva nṛṇāṃ bhavaty ā jīvitasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् । भवत्य् अखिलजन्तूनां यद् अन्तस् तद् बहिस् स्थितम्

antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat / bhavaty akhilajantūnāṃ yad antas tad bahis sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिर् अवस्थिताः

dyauḥ kṣamā vāyur ākāśaṃ parvatās sarito diśaḥ / antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वटधानावट इव अन्तर् अस्य यद् आत्मनः । तद् बहिर् भासते भास्वद् विकसत्पुष्पगन्धवत्

vaṭadhānāvaṭa iva antar asya yad ātmanaḥ / tad bahir bhāsate bhāsvad vikasatpuṣpagandhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बहिष्ट्वं न चान्तस्त्वं क्वचित् किञ्चन विद्यते । यद् यथा कचितं चित्त्वात् तत् तथा तथ्यम् उत्थितम्

na bahiṣṭvaṃ na cāntastvaṃ kvacit kiñcana vidyate / yad yathā kacitaṃ cittvāt tat tathā tathyam utthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मतत्त्वोदरं भाति बहिष्ट्वेन जगत्तया । कर्पूरम् इव गन्धेन सङ्कोचि प्रविकासि च

ātmatattvodaraṃ bhāti bahiṣṭvena jagattayā / karpūram iva gandhena saṅkoci pravikāsi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मेदं स्फुरति स्फारं जगत्त्वेनाप्य् अहन्तया । बाह्यत्वेनान्तरत्वेन स च नासन् न सद्विभुः

ātmedaṃ sphurati sphāraṃ jagattvenāpy ahantayā / bāhyatvenāntaratvena sa ca nāsan na sadvibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिष्ट्वेनाश्रितं बाह्यम् अन्तस्त्वेनान्तरं स्थितम् । यथाविदितम् आत्मायं स्वचित्त्वम् अनुपश्यति

bahiṣṭvenāśritaṃ bāhyam antastvenāntaraṃ sthitam / yathāviditam ātmāyaṃ svacittvam anupaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबाह्याभ्यन्तरं शान्तम् आत्मनो ऽभेदनं जगत् । अहन्तादौ स्थिते देहे भूरिभङ्गं भयं तु सत्

sabāhyābhyantaraṃ śāntam ātmano 'bhedanaṃ jagat / ahantādau sthite dehe bhūribhaṅgaṃ bhayaṃ tu sat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । कल्पाग्निनेव ज्वलितं सर्वम् आधिहतात्मनः

dyauḥ kṣamā vāyur ākāśaṃ parvatās sarito diśaḥ / kalpāgnineva jvalitaṃ sarvam ādhihatātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् आत्मरतिर् एवान्तः कुर्वन् कर्मेन्द्रियैः क्रियाः । न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते

yas tv ātmaratir evāntaḥ kurvan karmendriyaiḥ kriyāḥ / na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् सर्वगतम् आत्मानं पश्यन् समुपशान्तधीः । न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते

yas sarvagatam ātmānaṃ paśyan samupaśāntadhīḥ / na śocati dhyāyati vā sa samāhita ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपूर्वापरपर्यन्ता यः पश्यञ् जागतीर् गतीः । दृष्टिष्व् एतासु हसति स समाहित उच्यते

sapūrvāparaparyantā yaḥ paśyañ jāgatīr gatīḥ / dṛṣṭiṣv etāsu hasati sa samāhita ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समे परे ऽस्ति नाहन्ता न जगज्जन्मनी मयि । वीचिवृन्देष्व् इवानप्त्वं न नाशे फेनधातवः

same pare 'sti nāhantā na jagajjanmanī mayi / vīcivṛndeṣv ivānaptvaṃ na nāśe phenadhātavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यान्तर् अस्ति नाहन्त्वं न विभागादि नो मम । न चेतनाचेतनते सो ऽस्ति नास्तीतरो जनः

yasyāntar asti nāhantvaṃ na vibhāgādi no mama / na cetanācetanate so 'sti nāstītaro janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्योमस्वच्छो भवन् स्वेहां सम्यग् आचरतीह यः । हर्षामर्षविकारेषु काष्ठलोष्टसमस् स सन्

vyomasvaccho bhavan svehāṃ samyag ācaratīha yaḥ / harṣāmarṣavikāreṣu kāṣṭhaloṣṭasamas sa san

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मवत् सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वभावाद् एव न भयाद् यः पश्यति स पश्यति

ātmavat sarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭavat / svabhāvād eva na bhayād yaḥ paśyati sa paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थो ऽतनुस् तनुर् वापि नासद्रूपेण चेत्यते । न सद्रूपेणानुभूतो ज्ञेनाज्ञेनेव तत्तया

artho 'tanus tanur vāpi nāsadrūpeṇa cetyate / na sadrūpeṇānubhūto jñenājñeneva tattayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशाशयसम्पन्नो महासत्त्वपदं गतः । तिष्ठतूदेतु वा यातु मृतिम् एतु निहन्तु वा

īdṛśāśayasampanno mahāsattvapadaṃ gataḥ / tiṣṭhatūdetu vā yātu mṛtim etu nihantu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसतूत्तमभोगाढ्ये स्वगृहे वा जनाकुले । सर्वभोगोज्झिताभोगे सुमहत्य् अथ वा वने

vasatūttamabhogāḍhye svagṛhe vā janākule / sarvabhogojjhitābhoge sumahaty atha vā vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दाममर्दलं पानतत्परो वापि नृत्यतु । सर्वसङ्गपरित्यागी शमम् आयातु वा गिरौ

uddāmamardalaṃ pānatatparo vāpi nṛtyatu / sarvasaṅgaparityāgī śamam āyātu vā girau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनागुरुकर्पूरैर् वपुर् वा परिलिम्पतु । ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्व् अथ वानले

candanāgurukarpūrair vapur vā parilimpatu / jvālājaṭilavistāre nipatatv atha vānale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापं करोतु सुमहद् बहलं पुण्यम् एव वा । अद्यैव मृतिम् आयातु कल्पान्तनिचयेन वा

pāpaṃ karotu sumahad bahalaṃ puṇyam eva vā / adyaiva mṛtim āyātu kalpāntanicayena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासौ किञ्चिन् न तत् किञ्चित् कृतं तेन महात्मना । नासौ कलङ्कम् आप्नोति हेम पङ्कगतं यथा

nāsau kiñcin na tat kiñcit kṛtaṃ tena mahātmanā / nāsau kalaṅkam āpnoti hema paṅkagataṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित्पुरुषशब्दार्थैस् सकलङ्कैः कलङ्क्यते । अहन्त्ववासनारूपैश् शुक्तिकारजतोपमैः

saṃvitpuruṣaśabdārthais sakalaṅkaiḥ kalaṅkyate / ahantvavāsanārūpaiś śuktikārajatopamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तवस्तुप्रशमस् सम्यग्ज्ञानाद् यथास्थितेः । स एवास्योपशान्तो ऽन्तः कलङ्को ऽसत्तया यतः

samastavastupraśamas samyagjñānād yathāsthiteḥ / sa evāsyopaśānto 'ntaḥ kalaṅko 'sattayā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहन्त्ववासनानर्थः प्रसूते संविदात्मनः । पुरुषस्य विचित्राणि सुखदुःखानि जन्मभूः

ahantvavāsanānarthaḥ prasūte saṃvidātmanaḥ / puruṣasya vicitrāṇi sukhaduḥkhāni janmabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्ते गेहिनो निर्वृतिर् यथा । अहन्त्वभावसंशान्तौ तथान्तस्समता मता

rajjvāṃ sarpabhrame śānte gehino nirvṛtir yathā / ahantvabhāvasaṃśāntau tathāntassamatā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् करोति यद् अश्नाति यद् ददाति जुहोति वा । न तज् ज्ञस्य न तत्र ज्ञो मा करोतु करोतु वा

yat karoti yad aśnāti yad dadāti juhoti vā / na taj jñasya na tatra jño mā karotu karotu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणास्ति न तस्यार्थो नार्थस् तस्यास्त्य् अकर्मणा । यथास्वभावं भगवान् स आत्मन्य् एव संस्थितः

karmaṇāsti na tasyārtho nārthas tasyāsty akarmaṇā / yathāsvabhāvaṃ bhagavān sa ātmany eva saṃsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छास् ततस् समुद्यन्ति न मञ्जर्य इवोपलात् । याश् चोद्यन्ति च तास् सर्वास् स एवाम्ब्व् इव वीचयः

icchās tatas samudyanti na mañjarya ivopalāt / yāś codyanti ca tās sarvās sa evāmbv iva vīcayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकलम् इदम् असाव् असौ च सर्वं जगद् अखिलं न विभागितात्र काचित् । परमपुरुषपावनैकरूपी स सद् इति तत् सद् अकिञ्चिद् एव वासौ

sakalam idam asāv asau ca sarvaṃ jagad akhilaṃ na vibhāgitātra kācit / paramapuruṣapāvanaikarūpī sa sad iti tat sad akiñcid eva vāsau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.