Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 5.78

यथालातपरिस्पन्दाद् अग्निचक्रं प्रवर्तते । असद् एव सदाभासं चित्तस्पन्दात् तथा जगत्

yathālātaparispandād agnicakraṃ pravartate / asad eva sadābhāsaṃ cittaspandāt tathā jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा जलपरिस्पन्दाद् व्यतिरिक्त इवाम्भसः । दृश्यते वर्तुलावर्तश् चित्तस्पन्दात् तथा जगत्

yathā jalaparispandād vyatirikta ivāmbhasaḥ / dṛśyate vartulāvartaś cittaspandāt tathā jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा व्योम्नीक्षितस्पन्दात् पिञ्छमौक्तिकमण्डलम् । दृश्यते सद् इवासत्यं चित्तस्पन्दात् तथा जगत्

yathā vyomnīkṣitaspandāt piñchamauktikamaṇḍalam / dṛśyate sad ivāsatyaṃ cittaspandāt tathā jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन प्रस्पन्दते चित्तं येन न स्पन्दते ऽथ वा । तद् ब्रह्मन् ब्रूहि मे येन चिकित्स्येत तद् एव हि

yena praspandate cittaṃ yena na spandate 'tha vā / tad brahman brūhi me yena cikitsyeta tad eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा शौक्ल्यहिमे राम तिलतैललवौ यथा । यथा कुसुमसौगन्ध्ये तथौष्ण्यदहनौ यथा

yathā śauklyahime rāma tilatailalavau yathā / yathā kusumasaugandhye tathauṣṇyadahanau yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रघुनन्दन संश्लिष्टौ चित्तस्पन्दौ तथैव हि । अभिन्नौ केवलं मिथ्या भेदः कल्पित एतयोः

raghunandana saṃśliṣṭau cittaspandau tathaiva hi / abhinnau kevalaṃ mithyā bhedaḥ kalpita etayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तचित्तपरिस्पन्दपक्षयोर् एकसङ्क्षये । स्वयं गुणगुणिस्थित्या नश्यतो द्वौ न संशयः

cittacittaparispandapakṣayor ekasaṅkṣaye / svayaṃ guṇaguṇisthityā naśyato dvau na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव । योगस् तद्वृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम्

dvau kramau cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava / yogas tadvṛttirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कया कीदृक्षया वृत्त्या प्राणापाननिबद्धया । योगनाम्न्या मनश् शान्तिम् एत्य् अनन्तसुखप्रदाम्

kayā kīdṛkṣayā vṛttyā prāṇāpānanibaddhayā / yoganāmnyā manaś śāntim ety anantasukhapradām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहे ऽस्मिन् देहनाडीषु वातस् स्फुरति यो ऽभितः । स्खदास्व् इव भुवो वारि स प्राण इति कीर्तितः

dehe 'smin dehanāḍīṣu vātas sphurati yo 'bhitaḥ / skhadāsv iva bhuvo vāri sa prāṇa iti kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य स्पन्दवशाद् अन्तः क्रियावैचित्र्यम् ईयुषः । अपानादीनि नामानि कल्पितानि कृतात्मभिः

tasya spandavaśād antaḥ kriyāvaicitryam īyuṣaḥ / apānādīni nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमोदस्य यथा पुष्पं शौक्ल्यस्य तुहिनं यथा । तथैष रथ आधारश् चित्तस्याभिन्नतां गतः

āmodasya yathā puṣpaṃ śauklyasya tuhinaṃ yathā / tathaiṣa ratha ādhāraś cittasyābhinnatāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःप्राणपरिस्पन्दात् सङ्कल्पकलनोन्मुखी । संवित् सञ्जायते यैषा तच् चित्तं विद्धि राघव

antaḥprāṇaparispandāt saṅkalpakalanonmukhī / saṃvit sañjāyate yaiṣā tac cittaṃ viddhi rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणस्पन्दं विदुस् स्पन्दं तत्स्पन्दाद् एव संविदः । चक्रावर्तविधायिन्यो जलस्पन्दाद् इवोर्मयः

prāṇaspandaṃ vidus spandaṃ tatspandād eva saṃvidaḥ / cakrāvartavidhāyinyo jalaspandād ivormayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं प्राणपरिस्पन्दम् आहुर् आगमभूषणाः । तस्मिन् संरोधिते नूनम् उपशान्तं भवेन् मनः

cittaṃ prāṇaparispandam āhur āgamabhūṣaṇāḥ / tasmin saṃrodhite nūnam upaśāntaṃ bhaven manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्स्पन्दोपशान्त्यायं संसारः प्रविलीयते । सूर्यालोकपरिस्पन्दशान्तौ व्यवहृतिर् यथा

manasspandopaśāntyāyaṃ saṃsāraḥ pravilīyate / sūryālokaparispandaśāntau vyavahṛtir yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिशं चरतां देहगेहे गहनगामिनाम् । प्राणादीनां परिस्पन्दो वायूनां रोध्यते कथम्

aniśaṃ caratāṃ dehagehe gahanagāminām / prāṇādīnāṃ parispando vāyūnāṃ rodhyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रसज्जनसम्पर्काद् वैराग्याभ्यासयोगतः । अनास्थायां कृतास्थायां पूर्वं संसारवृत्तिषु

śāstrasajjanasamparkād vairāgyābhyāsayogataḥ / anāsthāyāṃ kṛtāsthāyāṃ pūrvaṃ saṃsāravṛttiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाभिवाञ्छितध्यानाच् चिरम् एकतयोदितात् । एतत्तत्त्वघनाभ्यासात् प्राणस्पन्दो निरुध्यते

yathābhivāñchitadhyānāc ciram ekatayoditāt / etattattvaghanābhyāsāt prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरकादिनिजायामदृढाभ्यासाद् अखेदजात् । एकान्तध्यानसंयोगात् प्राणस्पन्दो निरुध्यते

pūrakādinijāyāmadṛḍhābhyāsād akhedajāt / ekāntadhyānasaṃyogāt prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओङ्कारोच्चारणप्रान्तशब्दतत्त्वानुधावनात् । सुषुप्ते संविदो जाते प्राणस्पन्दो निरुध्यते

oṅkāroccāraṇaprāntaśabdatattvānudhāvanāt / suṣupte saṃvido jāte prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचके नूनम् अभ्यस्ते प्राणे स्फारं खम् आगते । न स्पृशत्य् अङ्गरन्ध्राणि प्राणस्पन्दो निरुध्यते

recake nūnam abhyaste prāṇe sphāraṃ kham āgate / na spṛśaty aṅgarandhrāṇi prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुम्भके पूर्ववत् कालम् अनन्तं परितिष्ठति । अभ्यासात् स्तम्भिते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुध्यते

kumbhake pūrvavat kālam anantaṃ paritiṣṭhati / abhyāsāt stambhite prāṇe prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालुमूलगतां यत्नाज् जिह्वयाक्रम्य घण्टिकाम् । ऊर्ध्वरन्ध्रगते प्राणे प्राणस्पन्दो निरुध्यते

tālumūlagatāṃ yatnāj jihvayākramya ghaṇṭikām / ūrdhvarandhragate prāṇe prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तकलनोन्मुक्ते नकिञ्चिन्नाम्नि सूक्ष्मखे । ध्यानात् संविदि लीनायां प्राणस्पन्दो निरुध्यते

samastakalanonmukte nakiñcinnāmni sūkṣmakhe / dhyānāt saṃvidi līnāyāṃ prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाग्रे विमलाम्बरे । सम्यग् दृशोः प्रशाम्यन्त्योः प्राणस्पन्दो निरुध्यते

dvādaśāṅgulaparyante nāsāgre vimalāmbare / samyag dṛśoḥ praśāmyantyoḥ prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासाद् ऊर्ध्वरन्ध्रेण तालूर्ध्वद्वादशान्तगे । प्राणे गलितसंवित्तौ प्राणस्पन्दो निरुध्यते

abhyāsād ūrdhvarandhreṇa tālūrdhvadvādaśāntage / prāṇe galitasaṃvittau prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूमध्ये तारकालोकशान्ताव् अस्तम् उपागते । चेतने केतने बुद्धेः प्राणस्पन्दो निरुध्यते

bhrūmadhye tārakālokaśāntāv astam upāgate / cetane ketane buddheḥ prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरं कालं हृदेकान्तव्योमसंवेदनान् मुनेः । अवासनमनोध्यानात् प्राणस्पन्दो निरुध्यते

ciraṃ kālaṃ hṛdekāntavyomasaṃvedanān muneḥ / avāsanamanodhyānāt prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मञ् जगति भूतानां हृदयं तत् किम् उच्यते । इदं सर्वं महादर्शे यस्मिंस् तत् प्रतिबिम्बति

brahmañ jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ tat kim ucyate / idaṃ sarvaṃ mahādarśe yasmiṃs tat pratibimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधो जगति भूतानां द्विविधं हृदयं स्थितम् । उपादेयं च हेयं च विभागो ऽयं तयोश् शृणु

sādho jagati bhūtānāṃ dvividhaṃ hṛdayaṃ sthitam / upādeyaṃ ca heyaṃ ca vibhāgo 'yaṃ tayoś śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयत्तया परिच्छिन्ने देहे यद् वक्षसो ऽन्तरे । हेयं तद् धृदयं विद्धि तनाव् एकतटे स्थितम्

iyattayā paricchinne dehe yad vakṣaso 'ntare / heyaṃ tad dhṛdayaṃ viddhi tanāv ekataṭe sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविन्मात्रं तु हृदयम् उपादेयं नृणां स्मृतम् । तद् अन्तरे च बाह्ये च न च बाह्ये न चान्तरे

saṃvinmātraṃ tu hṛdayam upādeyaṃ nṛṇāṃ smṛtam / tad antare ca bāhye ca na ca bāhye na cāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तत्प्रधानं हृदयं तत्रेदं समवस्थितम् । तद् आदर्शः पदार्थानां तत् कोशस् सर्वसम्पदाम्

tat tatpradhānaṃ hṛdayaṃ tatredaṃ samavasthitam / tad ādarśaḥ padārthānāṃ tat kośas sarvasampadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषाम् एव जन्तूनां संविद् धृदयम् उच्यते । न देहावयवैकांशो जडो जीर्णोपलोपमः

sarveṣām eva jantūnāṃ saṃvid dhṛdayam ucyate / na dehāvayavaikāṃśo jaḍo jīrṇopalopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् संविन्मये शुद्धे हृदये ऽत्र विवासनम् । बलान् नियोजिते चित्ते प्राणस्पन्दो निरुध्यते

tasmāt saṃvinmaye śuddhe hṛdaye 'tra vivāsanam / balān niyojite citte prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिः क्रमैर् अथान्यैश् च नानासङ्कल्पकल्पितैः । नानादैशिकवक्त्रस्थैः प्राणस्पन्दो निरुध्यते

ebhiḥ kramair athānyaiś ca nānāsaṅkalpakalpitaiḥ / nānādaiśikavaktrasthaiḥ prāṇaspando nirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासेन निराबाधम् एतास् ता योगयुक्तयः । उपायताम् उपायान्ति भव्यस्य भवभेदने

abhyāsena nirābādham etās tā yogayuktayaḥ / upāyatām upāyānti bhavyasya bhavabhedane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासाद् दृढतां याताद् वैराग्यपरिलाञ्छितात् । यथावासनम् आयामः प्राणानां सफलस् स्मृतः

abhyāsād dṛḍhatāṃ yātād vairāgyaparilāñchitāt / yathāvāsanam āyāmaḥ prāṇānāṃ saphalas smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूनासातालुसंस्थासु द्वादशाङ्गुलकोटिषु । अभ्यासाच् छाम्यति प्राणो दूरे गिरिनदी यथा

bhrūnāsātālusaṃsthāsu dvādaśāṅgulakoṭiṣu / abhyāsāc chāmyati prāṇo dūre girinadī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो भूयश् चिराभ्यासाज् जिह्वाप्रान्तेन तालुनि । घण्टिका स्पृश्यते प्राणा येनोर्ध्वेन वहन्त्य् अलम्

bhūyo bhūyaś cirābhyāsāj jihvāprāntena tāluni / ghaṇṭikā spṛśyate prāṇā yenordhvena vahanty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पबहुलास् त्व् एते स्वभ्यासेन समाधयः । परमोपशमायाशु सम्प्रयान्त्य् अविकल्पताम्

vikalpabahulās tv ete svabhyāsena samādhayaḥ / paramopaśamāyāśu samprayānty avikalpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मारामो वीतशोको भवत्य् अन्तस्सुखः पुमान् । अभ्यासाद् एव नान्यस्मात् तस्माद् अभ्यासवान् भव

ātmārāmo vītaśoko bhavaty antassukhaḥ pumān / abhyāsād eva nānyasmāt tasmād abhyāsavān bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासेन परिस्पन्दे प्राणानां क्षयम् आगते । मनः प्रशमम् आयाति निर्वाणम् अवशिष्यते

abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayam āgate / manaḥ praśamam āyāti nirvāṇam avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावलितं जन्म मोक्षो निर्वासनं मनः । प्राणश् च राम गृह्णाति यथेच्छसि तथा कुरु

vāsanāvalitaṃ janma mokṣo nirvāsanaṃ manaḥ / prāṇaś ca rāma gṛhṇāti yathecchasi tathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणस्पन्दो मनोरूपं तस्मात् संसृतिसम्भ्रमः । तस्मिन्न् एव शमं याते क्षीयते संसृतिज्वरः

prāṇaspando manorūpaṃ tasmāt saṃsṛtisambhramaḥ / tasminn eva śamaṃ yāte kṣīyate saṃsṛtijvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पसङ्क्षयाज् जन्तोः पदं तद् अवशिष्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते समस्तकलनान्विताः

vikalpasaṅkṣayāj jantoḥ padaṃ tad avaśiṣyate / yato vāco nivartante samastakalanānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र सर्वं यतस् सर्वं यत् सर्वं सर्वतश् च यत् । यत्र नेदं यतो नेदं यन् नेदं नेदृशं च यत्

yatra sarvaṃ yatas sarvaṃ yat sarvaṃ sarvataś ca yat / yatra nedaṃ yato nedaṃ yan nedaṃ nedṛśaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशित्वाद् विकल्पित्वाद् गुणित्वान् निर्गुणात्मनः । यस्य नो सदृशो दृश्ये दृष्टान्तः कश्चिद् एव हि

vināśitvād vikalpitvād guṇitvān nirguṇātmanaḥ / yasya no sadṛśo dṛśye dṛṣṭāntaḥ kaścid eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादनी सर्वशालीनां दीपिका सर्वतेजसाम् । कलना सर्वकामानां यतश् चिच्चन्द्रिकोदिता

svādanī sarvaśālīnāṃ dīpikā sarvatejasām / kalanā sarvakāmānāṃ yataś ciccandrikoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्सङ्कल्पतरोर् बह्व्यस् संसारफलपङ्क्तयः । अनारतं बहुरसा जायन्ते च पतन्ति च

yatsaṅkalpataror bahvyas saṃsāraphalapaṅktayaḥ / anārataṃ bahurasā jāyante ca patanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् पदं सर्वसीमान्तम् अवलम्ब्य महामतिः । यस् स्थितस् स्थिरधीस् तज्ज्ञस् स जीवन्मुक्त उच्यते

tat padaṃ sarvasīmāntam avalambya mahāmatiḥ / yas sthitas sthiradhīs tajjñas sa jīvanmukta ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगतसर्वसमीहितकौतुकस् समुपशान्तहिताहितकल्पनः । सकलसंव्यवहारसमाशयो भवति मुक्तमनाः पुरुषोत्तमः

vigatasarvasamīhitakautukas samupaśāntahitāhitakalpanaḥ / sakalasaṃvyavahārasamāśayo bhavati muktamanāḥ puruṣottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.