Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 5.90

वीतहव्यवद् आत्मानं नीत्वा विदितवेद्यताम् । वीतरागभयद्वेषस् तिष्ठ राघव कर्मसु

vītahavyavad ātmānaṃ nītvā viditavedyatām / vītarāgabhayadveṣas tiṣṭha rāghava karmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि विजहार यथा मुनिः । वीतहव्यो वीतशोकस् तथा विहर राघव

triṃśadvarṣasahasrāṇi vijahāra yathā muniḥ / vītahavyo vītaśokas tathā vihara rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये राजन्यमुनयो ज्ञातज्ञेया महाधियः । यथावसन् स्वराज्येषु तथावस महामते

anye rājanyamunayo jñātajñeyā mahādhiyaḥ / yathāvasan svarājyeṣu tathāvasa mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखक्रमैर् आत्मा न कदाचन गृह्यते । सर्वगो ऽपि महाबाहो किं मुधा परिशोचसि

sukhaduḥkhakramair ātmā na kadācana gṛhyate / sarvago 'pi mahābāho kiṃ mudhā pariśocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहवो विदितात्मानो विहरन्तीह भूतले । न केचन वशं याता दुःखस्याङ्ग भवान् इव

bahavo viditātmāno viharantīha bhūtale / na kecana vaśaṃ yātā duḥkhasyāṅga bhavān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थो भव भवोदारस् समो भव सुखी भव । सर्वगस् त्वं त्वम् आत्मैव तव नास्ति पुनर्भवः

svastho bhava bhavodāras samo bhava sukhī bhava / sarvagas tvaṃ tvam ātmaiva tava nāsti punarbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षामर्षविकाराणां जीवन्मुक्ता भवादृशः । न केचन वशं यान्ति मृगेन्द्राश् शाखिनाम् इव

harṣāmarṣavikārāṇāṃ jīvanmuktā bhavādṛśaḥ / na kecana vaśaṃ yānti mṛgendrāś śākhinām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेनैव प्रसङ्गेन संशयो ऽयं ममोदितः । शरत्काल इवाम्भोदं तं मे त्वं तनुतां नय

anenaiva prasaṅgena saṃśayo 'yaṃ mamoditaḥ / śaratkāla ivāmbhodaṃ taṃ me tvaṃ tanutāṃ naya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्मुक्तशरीराणां कथम् आत्मविदां वर । शक्तयो नेह दृश्यन्ते आकाशगमनादिकाः

jīvanmuktaśarīrāṇāṃ katham ātmavidāṃ vara / śaktayo neha dṛśyante ākāśagamanādikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशगमनादीनि यान्य् एतानि रघूद्वह । कर्माणि ताः पदार्थानां सहजाः खलु शक्तयः

ākāśagamanādīni yāny etāni raghūdvaha / karmāṇi tāḥ padārthānāṃ sahajāḥ khalu śaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् विचित्रं क्रियाजालं दर्श्यते गोप्यते पुनः । राम वस्तुस्वभावो ऽसौ न तद् आत्मविदां मतम्

yad vicitraṃ kriyājālaṃ darśyate gopyate punaḥ / rāma vastusvabhāvo 'sau na tad ātmavidāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मविद् अमुक्तो ऽपि नभोविहरणादिकम् । द्रव्यकर्मक्रियाकालशक्त्याप्नोत्य् एव राघव

anātmavid amukto 'pi nabhoviharaṇādikam / dravyakarmakriyākālaśaktyāpnoty eva rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्य् आत्मवान् स्वयम् । आत्मनात्मनि सन्तृप्तो नाविद्याम् अनुधावति

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hy ātmavān svayam / ātmanātmani santṛpto nāvidyām anudhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये केचन जगद्भावास् तान् अविद्याकृतान् विदुः । कथं तेषु किलात्मज्ञस् त्यक्ताविद्यो निमज्जति

ye kecana jagadbhāvās tān avidyākṛtān viduḥ / kathaṃ teṣu kilātmajñas tyaktāvidyo nimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्याम् अपि ये युक्त्या साधयन्ति सुखात्मिकाम् । ते ह्य् अविद्याकृता एव न त्व् आत्मज्ञास् तथाक्रमाः

avidyām api ye yuktyā sādhayanti sukhātmikām / te hy avidyākṛtā eva na tv ātmajñās tathākramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वज्ञो वाप्य् अतत्त्वज्ञो यः कालद्रव्यकर्मभिः । यथाक्रमं प्रयतते तस्येन्द्रत्वादि सिध्यति

tattvajño vāpy atattvajño yaḥ kāladravyakarmabhiḥ / yathākramaṃ prayatate tasyendratvādi sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मज्ञस् त्व् इह सर्वस्माद् अतीतो विगतैषणः । आत्मन्य् एव हि सन्तुष्टो न करोति न चेहते

ātmajñas tv iha sarvasmād atīto vigataiṣaṇaḥ / ātmany eva hi santuṣṭo na karoti na cehate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्यार्थो नभोगत्या न सिद्ध्या न च भोगकैः । न प्रभावेण नो मानैर् नाशामरणजीवितैः

na tasyārtho nabhogatyā na siddhyā na ca bhogakaiḥ / na prabhāveṇa no mānair nāśāmaraṇajīvitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा वीतरागो विवासनः । आकाशसदृशाकारस् तज्ज्ञ आत्मनि तिष्ठति

nityatṛptaḥ praśāntātmā vītarāgo vivāsanaḥ / ākāśasadṛśākāras tajjña ātmani tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशङ्कितोपयातेन दुःखेन च सुखेन च । तृप्यत्य् अपगतासङ्गो जीवेन मरणेन च

aśaṅkitopayātena duḥkhena ca sukhena ca / tṛpyaty apagatāsaṅgo jīvena maraṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रसरिदापातक्रमसम्प्राप्तवस्तुना । समेन विषमेणापि तिष्ठत्य् आत्मानम् अर्चयन्

samudrasaridāpātakramasamprāptavastunā / samena viṣameṇāpi tiṣṭhaty ātmānam arcayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana / na cāsya sarvabhūteṣu kaścid arthavyapāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु वा भावितात्मापि सिद्धिजालानि वाञ्छति । स सिद्धिसाधकैर् द्रव्यैस् तानि साधयति क्रमात्

yas tu vā bhāvitātmāpi siddhijālāni vāñchati / sa siddhisādhakair dravyais tāni sādhayati kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिध्यतीत्थम् इदं युक्त्यैवेत्य् अयं नियतेः क्रमः । त्र्यक्षादिभिस् सुरवरैर् व्यर्थीकर्तुम् न शक्यते

sidhyatīttham idaṃ yuktyaivety ayaṃ niyateḥ kramaḥ / tryakṣādibhis suravarair vyarthīkartum na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाव एष वस्तूनां स्वतस् सिद्धो हि नान्यतः । नियतिं न जहात्य् एव शशाङ्क इव शीतताम्

svabhāva eṣa vastūnāṃ svatas siddho hi nānyataḥ / niyatiṃ na jahāty eva śaśāṅka iva śītatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञो ऽपि समर्थो ऽपि माधवो ऽपि हरो ऽपि वा । अन्यथा नियतिं कर्तुं न शक्तः कश्चिद् एव हि

sarvajño 'pi samartho 'pi mādhavo 'pi haro 'pi vā / anyathā niyatiṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścid eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यकालक्रियामन्त्रप्रयोगानां स्वभावजाः । एतास् ताश् शक्तयो राम यद् व्योमगमनादिकम्

dravyakālakriyāmantraprayogānāṃ svabhāvajāḥ / etās tāś śaktayo rāma yad vyomagamanādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विषाणि निघ्नन्ति मदयन्ति मधूनि च । वमयन्ति च भुक्तानि मदनानि फलानि च

yathā viṣāṇi nighnanti madayanti madhūni ca / vamayanti ca bhuktāni madanāni phalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा स्वभाववशतो द्रव्यकालक्रियाक्रमाः । नियतं साधयन्त्य् आशु प्रयोगं युक्तियोगजाः

tathā svabhāvavaśato dravyakālakriyākramāḥ / niyataṃ sādhayanty āśu prayogaṃ yuktiyogajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मात् समतीतस्य युक्त्या युक्तस्य राघव । आत्मज्ञानस्य नास्त्य् एव कर्तृता नाप्य् अकर्तृता

etasmāt samatītasya yuktyā yuktasya rāghava / ātmajñānasya nāsty eva kartṛtā nāpy akartṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्तयस् साधुसिद्धिदाः । परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन

dravyamantrakriyākālayuktayas sādhusiddhidāḥ / paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्येच्छा विद्यते काचित् स सिद्धिं साधयत्य् अलम् । आत्मज्ञानस्य पूर्णत्वान् नेच्छा सम्भवति क्वचित्

yasyecchā vidyate kācit sa siddhiṃ sādhayaty alam / ātmajñānasya pūrṇatvān necchā sambhavati kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेच्छाजालसंशान्ताव् आत्मलाभोदयो हि यः । तद्विरुद्धा कथं तस्माद् इच्छा सञ्जायते ऽनघ

sarvecchājālasaṃśāntāv ātmalābhodayo hi yaḥ / tadviruddhā kathaṃ tasmād icchā sañjāyate 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या योदेति च यस्येच्छा स तया यतते तथा । यथा कालं तद् आप्नोति ज्ञो वाप्य् अज्ञतरो ऽपि वा

yā yodeti ca yasyecchā sa tayā yatate tathā / yathā kālaṃ tad āpnoti jño vāpy ajñataro 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीतहव्येन यतितं नाजातेच्छेन किञ्चन । जातेच्छेनाशु यतितं प्रोत्थितो ऽसौ यथावनेः

vītahavyena yatitaṃ nājātecchena kiñcana / jātecchenāśu yatitaṃ protthito 'sau yathāvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कालक्रियाद्रव्यकर्मयुक्तिस्वभावजाः । यथेष्टम् एव सिध्यन्ति सिद्धयस् स्वाः क्रमार्जिताः

evaṃ kālakriyādravyakarmayuktisvabhāvajāḥ / yatheṣṭam eva sidhyanti siddhayas svāḥ kramārjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याः फलावलयो येन सम्प्राप्तास् सिद्धिनामिकाः । तास् तेनाधिगता राम निजात् प्रयतनद्रुमात्

yāḥ phalāvalayo yena samprāptās siddhināmikāḥ / tās tenādhigatā rāma nijāt prayatanadrumāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतां नित्यतृप्तानां तज्ज्ञानां भावितात्मनाम् । ईप्सितान्तं प्रयातानां नोपकुर्वन्ति सिद्धयः

mahatāṃ nityatṛptānāṃ tajjñānāṃ bhāvitātmanām / īpsitāntaṃ prayātānāṃ nopakurvanti siddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं मे संशयो ब्रह्मन् वीतहव्यस्य सा तनुः । क्रव्यादैर् न कथं भुक्ता कथं क्लिन्ना न भूतले

ayaṃ me saṃśayo brahman vītahavyasya sā tanuḥ / kravyādair na kathaṃ bhuktā kathaṃ klinnā na bhūtale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदैव वीतहव्यो ऽसौ कथं च न गतः प्रभो । विदेहमुक्ततां शीघ्रं यथावद् इति मे वद

tadaiva vītahavyo 'sau kathaṃ ca na gataḥ prabho / videhamuktatāṃ śīghraṃ yathāvad iti me vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या संविद् वलिता साधो वासनामलतन्तुना । सुखदुःखदशादाहभागिनी भवतीह सा

yā saṃvid valitā sādho vāsanāmalatantunā / sukhaduḥkhadaśādāhabhāginī bhavatīha sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मुक्तवासना शुद्धसंविन्मात्रमयी तु या । तनुस् तिष्ठति तच्छेदे शक्ता नेह हि केचन

nirmuktavāsanā śuddhasaṃvinmātramayī tu yā / tanus tiṣṭhati tacchede śaktā neha hi kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु युक्त्या यया योगितनुश् छेदादिभिर् भ्रमैः । नाक्रम्यते महाबाहो बहुवर्षशतैर् अपि

śṛṇu yuktyā yayā yogitanuś chedādibhir bhramaiḥ / nākramyate mahābāho bahuvarṣaśatair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतः पदार्थे पतति यस्मिन् यस्मिन् यदा यदा । तन्मयं तद् भवत्य् आशु तस्मिंस् तस्मिंस् तदा तदा

cetaḥ padārthe patati yasmin yasmin yadā yadā / tanmayaṃ tad bhavaty āśu tasmiṃs tasmiṃs tadā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा दृष्टारि हि मनो विकारम् उपगच्छति । दृष्टमित्रं च हृद्यत्वं स्वयम् एवाभिपद्यते

tathā dṛṣṭāri hi mano vikāram upagacchati / dṛṣṭamitraṃ ca hṛdyatvaṃ svayam evābhipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागद्वेषविहीने तु पथिके पादपे गिरौ । भवत्य् अरागविद्वेषं स्वयम् इत्य् अनुभूयते

rāgadveṣavihīne tu pathike pādape girau / bhavaty arāgavidveṣaṃ svayam ity anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृष्टे लौल्यम् उपादत्ते दुर्भोज्ये याति नस्पृहाम् । वैरस्यं याति कटुनि स्वयम् इत्य् अनुभूयते

mṛṣṭe laulyam upādatte durbhojye yāti naspṛhām / vairasyaṃ yāti kaṭuni svayam ity anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समसंविद्विलासाढ्ये यद् यदा योगिदेहके । हिंस्रं चेतः पतत्य् आशु समताम् एति तत् तदा

samasaṃvidvilāsāḍhye yad yadā yogidehake / hiṃsraṃ cetaḥ pataty āśu samatām eti tat tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समं सद्भावमुक्तत्वाच् छेदादौ न प्रवर्तते । पान्थो व्यर्थं पथि ग्रामे यथा ग्रामीणकर्मणि

samaṃ sadbhāvamuktatvāc chedādau na pravartate / pāntho vyarthaṃ pathi grāme yathā grāmīṇakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगिदेहसमीपात् तु गत्वा प्राप्नोति हिंस्रताम् । यद् यद् भवति तत्राशु तथारूपं न संशयः

yogidehasamīpāt tu gatvā prāpnoti hiṃsratām / yad yad bhavati tatrāśu tathārūpaṃ na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हिंस्रैर् मृगव्याघ्रसिंहकीटसरीसृपैः । न च्छिन्ना वीतहव्यस्य तनुर् भूतलशायिनी

iti hiṃsrair mṛgavyāghrasiṃhakīṭasarīsṛpaiḥ / na cchinnā vītahavyasya tanur bhūtalaśāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र विद्यते संवित् काष्ठलोष्टोपलादिके । सत्तासामान्यरूपेण संस्थिता बालमूकवत्

sarvatra vidyate saṃvit kāṣṭhaloṣṭopalādike / sattāsāmānyarūpeṇa saṃsthitā bālamūkavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पोप्लूयमाना तरला केवलं परिदृश्यते । तन्वी पुर्यष्टकेष्व् एव प्रतिबिम्बं जलेष्व् इव

poplūyamānā taralā kevalaṃ paridṛśyate / tanvī puryaṣṭakeṣv eva pratibimbaṃ jaleṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन भूजलवाय्वग्निसंवित्त्या समरूपया । न विकारं तनुर् नीता वीतहव्यस्य राघव

tena bhūjalavāyvagnisaṃvittyā samarūpayā / na vikāraṃ tanur nītā vītahavyasya rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च शृणु हे राम स्पन्दो नाशस्य कारणम् । विकारस्य च चित्तोत्थो वातजो वा जगत्स्थितौ

anyac ca śṛṇu he rāma spando nāśasya kāraṇam / vikārasya ca cittottho vātajo vā jagatsthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणानां प्राणता स्पन्दात् तच्छान्तौ ते दृषत्समाः । यतस् स्थिता धारणया तेनानष्टास्य सा तनुः

prāṇānāṃ prāṇatā spandāt tacchāntau te dṛṣatsamāḥ / yatas sthitā dhāraṇayā tenānaṣṭāsya sā tanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबाह्याभ्यन्तरं स्पन्दश् चेतसो वातजो ऽथ वा । न यस्य विद्यते तस्य दूरस्थौ विकृतिक्षयौ

sabāhyābhyantaraṃ spandaś cetaso vātajo 'tha vā / na yasya vidyate tasya dūrasthau vikṛtikṣayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबाह्याभ्यन्तरं शान्ते स्पन्दे तत्त्वविदां वर । धातवस् संस्थितिं देहे न त्यजन्ति कदाचन

sabāhyābhyantaraṃ śānte spande tattvavidāṃ vara / dhātavas saṃsthitiṃ dehe na tyajanti kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संशान्ते देहगेहस्थे प्रस्पन्दे चित्तवातयोः । धातवो मैरवं स्थैर्यं यान्ति संस्तम्भितात्मकाः

saṃśānte dehagehasthe praspande cittavātayoḥ / dhātavo mairavaṃ sthairyaṃ yānti saṃstambhitātmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च दृश्यते लोके स्पन्दशान्तौ दृढा स्थितिः । दारूणाम् इव धीराणां सर्वाङ्गानाम् अचोपताम्

tathā ca dṛśyate loke spandaśāntau dṛḍhā sthitiḥ / dārūṇām iva dhīrāṇāṃ sarvāṅgānām acopatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वर्षसहस्राणि देहा जगति योगिनाम् । न क्लिद्यन्ति न भिद्यन्ते ऽभग्नवज्रलवा इव

iti varṣasahasrāṇi dehā jagati yoginām / na klidyanti na bhidyante 'bhagnavajralavā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदैव वीतहव्यो ऽसौ शृणु किं नोपशान्तवान् । देहम् उत्सृज्य तत्त्वज्ञो ज्ञातज्ञेयतया परः

tadaiva vītahavyo 'sau śṛṇu kiṃ nopaśāntavān / deham utsṛjya tattvajño jñātajñeyatayā paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये हि विज्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः । विच्छिन्नग्रन्थयस् सर्वे ते स्वतन्त्रास् तनौ स्थिताः

ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ / vicchinnagranthayas sarve te svatantrās tanau sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वापि च कर्माणि प्राक्तनान्य् ऐहिकानि वा । वासना वा न तेषां तच् चेतो नियमयन्त्य् अलम्

evaṃ vāpi ca karmāṇi prāktanāny aihikāni vā / vāsanā vā na teṣāṃ tac ceto niyamayanty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन तत्त्वविदां तात काकतालीयवन् मनः । यद् यद् भावयति क्षिप्रं तत् तद् आशु करोत्य् अलम्

tena tattvavidāṃ tāta kākatālīyavan manaḥ / yad yad bhāvayati kṣipraṃ tat tad āśu karoty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकतालीययोगेन वीतहव्यस्य संविदा । साम्प्रतं जीवितं बुद्धं तद् एवाशु स्थिरीकृतम्

kākatālīyayogena vītahavyasya saṃvidā / sāmprataṃ jīvitaṃ buddhaṃ tad evāśu sthirīkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु तस्य प्रतिभा विदेहोन्मुखतां गता । तदा विदेहमुक्तो ऽभूद् असौ स्वातन्त्र्यसंस्थितिः

yadā tu tasya pratibhā videhonmukhatāṃ gatā / tadā videhamukto 'bhūd asau svātantryasaṃsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगतवासनम् आशु विपाशताम् उपगतं मन आत्मतयोदितम् । यद् अभिवाञ्छति तद् भवति क्षणात् सकलशक्तिमयो हि महेश्वरः

vigatavāsanam āśu vipāśatām upagataṃ mana ātmatayoditam / yad abhivāñchati tad bhavati kṣaṇāt sakalaśaktimayo hi maheśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.