Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.105

इति कुम्भवचो राजा भावयंस् तद् अकृत्रिमम् । स्व एवात्मपदे तस्मिन् क्षणं परिणतो ऽभवत्

iti kumbhavaco rājā bhāvayaṃs tad akṛtrimam / sva evātmapade tasmin kṣaṇaṃ pariṇato 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभूवामीलितमनोलोचनश् शान्तवाग् अभीः । शिलातलाद् इवोत्कीर्णो निस्स्पन्दावयवाकृतिः

babhūvāmīlitamanolocanaś śāntavāg abhīḥ / śilātalād ivotkīrṇo nisspandāvayavākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मुहूर्तमात्रेण प्रबुद्धं स्फारितेक्षणम् । तम् उवाच महाबाहो चूडाला कुम्भरूपिणी

tato muhūrtamātreṇa prabuddhaṃ sphāritekṣaṇam / tam uvāca mahābāho cūḍālā kumbharūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिद् अस्मिन् पदे स्फारे शुद्धे मृदुनि निर्मले । सुतल्पे निर्विकल्पानां सुखं विश्रान्तवान् असि

kaccid asmin pade sphāre śuddhe mṛduni nirmale / sutalpe nirvikalpānāṃ sukhaṃ viśrāntavān asi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिद् अन्तः प्रबुद्धो ऽसि कच्चिद् भ्रान्तिस् त्वयोज्झिता । कच्चिज् ज्ञेयं परिज्ञातं दृष्टं द्रष्टव्यम् एव वा

kaccid antaḥ prabuddho 'si kaccid bhrāntis tvayojjhitā / kaccij jñeyaṃ parijñātaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyam eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवंस् त्वत्प्रसादेन महाविभवभूषिता । महती पदवी दृष्टा सर्वस्योर्ध्वे स्थिता मया

bhagavaṃs tvatprasādena mahāvibhavabhūṣitā / mahatī padavī dṛṣṭā sarvasyordhve sthitā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां विदितवेद्यानाम् अहो बत महात्मनाम् । अपूर्वैकामृतमयस् सङ्गस् सारफलप्रदः

satāṃ viditavedyānām aho bata mahātmanām / apūrvaikāmṛtamayas saṅgas sāraphalapradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मनापि मया लब्धं यन् नाम न महामृतम् । तद् अद्य त्वत्समासङ्गात् क्षणेनासादितं स्वयम्

janmanāpi mayā labdhaṃ yan nāma na mahāmṛtam / tad adya tvatsamāsaṅgāt kṣaṇenāsāditaṃ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तम् आद्यम् अमृतम् एतत् कमललोचन । कथं नासादितम् अभूद् एतद् आत्मपदं मया

anantam ādyam amṛtam etat kamalalocana / kathaṃ nāsāditam abhūd etad ātmapadaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् उपशमं याते त्यक्तभोगैषणे स्थिते । कषायपाके निर्वृत्ते सर्वेन्द्रियगणस्य च

manasy upaśamaṃ yāte tyaktabhogaiṣaṇe sthite / kaṣāyapāke nirvṛtte sarvendriyagaṇasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्ति चेतसि विश्रान्तिं विमला दैशिकोक्तयः । यथा सितांशुके शुद्धे बिन्दवः कुङ्कुमाम्भसः

yānti cetasi viśrāntiṃ vimalā daiśikoktayaḥ / yathā sitāṃśuke śuddhe bindavaḥ kuṅkumāmbhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायाणाम् अनन्तानां सम्भृतानां शरीरके । स्ववासनास्वरूपाणाम् अद्य पाकस् तवोदितः

kaṣāyāṇām anantānāṃ sambhṛtānāṃ śarīrake / svavāsanāsvarūpāṇām adya pākas tavoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहान् मलानि सर्वाणि कालेन कमलेक्षण । साधो वृक्षात् फलानीव पाकेन विगलन्त्य् अधः

dehān malāni sarvāṇi kālena kamalekṣaṇa / sādho vṛkṣāt phalānīva pākena vigalanty adhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनात्मसु यातेषु मलेषु विलयं सखे । यद् वक्ति गुरुर् अन्तस् तद् विशतीषुर् यथा बिले

vāsanātmasu yāteṣu maleṣu vilayaṃ sakhe / yad vakti gurur antas tad viśatīṣur yathā bile

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायपाके सम्पन्ने त्वं मयाद्य विबोधितः । तेनाद्यैव तवाज्ञानक्षयो जातो महामते

kaṣāyapāke sampanne tvaṃ mayādya vibodhitaḥ / tenādyaiva tavājñānakṣayo jāto mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य पक्वकषायस् त्वम् अद्यैवाज्ञानसङ्क्षयी । अद्यैव सोपदेश्यस् त्वम् अद्यैवासि प्रबुद्धवान्

adya pakvakaṣāyas tvam adyaivājñānasaṅkṣayī / adyaiva sopadeśyas tvam adyaivāsi prabuddhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभाशुभानां सर्वेषां कर्मणाम् अद्य सङ्क्षयः । सत्सङ्गव्यपदेशेन तव निष्पत्तिम् आगतः

śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇām adya saṅkṣayaḥ / satsaṅgavyapadeśena tava niṣpattim āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् अस्य दिनस्यैष पूर्वो भागो महीपते । तावच् चेतो ह्य् अहम् इति तवाज्ञानं बभूव ह

yāvad asya dinasyaiṣa pūrvo bhāgo mahīpate / tāvac ceto hy aham iti tavājñānaṃ babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं मद्वचोबोधाच् चेतसि क्षयम् आगते । हृदयात् सम्परित्यक्ते सम्प्रबुद्धो ऽसि भूपते

idānīṃ madvacobodhāc cetasi kṣayam āgate / hṛdayāt samparityakte samprabuddho 'si bhūpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदि यावन् मनस्सत्ता तावद् अज्ञानसंस्थितिः । चित्ते चित्ततया त्यक्ते ज्ञानस्याभ्युदयो भवेत्

hṛdi yāvan manassattā tāvad ajñānasaṃsthitiḥ / citte cittatayā tyakte jñānasyābhyudayo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्वैकत्वदृशौ चित्तं तद् एवाज्ञानम् उच्यते । एतयोर् यो लयो दृष्ट्योस् तज् ज्ञानं सा परा गतिः

dvitvaikatvadṛśau cittaṃ tad evājñānam ucyate / etayor yo layo dṛṣṭyos taj jñānaṃ sā parā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबुद्धो ऽसि विमुक्तो ऽसि त्यक्तं चित्तं त्वया नृप । सद् एव सत्तयात्तं हि त्वया त्यक्तम् असत् पदम्

prabuddho 'si vimukto 'si tyaktaṃ cittaṃ tvayā nṛpa / sad eva sattayāttaṃ hi tvayā tyaktam asat padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीतशोको निरायासो निस्सङ्गो नित्यम् आत्मवान् । महोदयो मुनिर् मौनी खरूपस् तिष्ठ निर्मलः

vītaśoko nirāyāso nissaṅgo nityam ātmavān / mahodayo munir maunī kharūpas tiṣṭha nirmalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हि भगवञ् जन्तोर् मूर्खस्यैवास्ति चित्तभूः । न प्रबुद्धस्य तज्ज्ञस्य चित्तम् अस्ति किल प्रभो

evaṃ hi bhagavañ jantor mūrkhasyaivāsti cittabhūḥ / na prabuddhasya tajjñasya cittam asti kila prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्मुक्तास् त एते हि विहरन्ति कथं वद । अविद्यमानमनसो युष्मदाद्यास् तथा नराः

jīvanmuktās ta ete hi viharanti kathaṃ vada / avidyamānamanaso yuṣmadādyās tathā narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मे कथयाशेषम् अन्यैश् च वचनांशुभिः । हार्दं तमो मे निपुणम् एवम्प्रायैः प्रमार्जय

iti me kathayāśeṣam anyaiś ca vacanāṃśubhiḥ / hārdaṃ tamo me nipuṇam evamprāyaiḥ pramārjaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वदसि धर्मज्ञ तत् तथैव हि नान्यथा । चित्तं हि जीवन्मुक्तानां नास्त्य् अङ्कुर इवाश्मनाम्

yathā vadasi dharmajña tat tathaiva hi nānyathā / cittaṃ hi jīvanmuktānāṃ nāsty aṅkura ivāśmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्जननयोग्या या वासना घनवासना । सा प्रोक्ता चित्तशब्देन न सा तज्ज्ञस्य विद्यते

punarjananayogyā yā vāsanā ghanavāsanā / sā proktā cittaśabdena na sā tajjñasya vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यया वासनया तज्ज्ञा विहरन्तीह कर्मसु । तां त्वं सत्त्वाभिधां विद्धि पुनर्जननवर्जिताम्

yayā vāsanayā tajjñā viharantīha karmasu / tāṃ tvaṃ sattvābhidhāṃ viddhi punarjananavarjitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्मुक्ता महात्मानस् सत्त्वस्थास् संयतेन्द्रियाः । विहरन्ति गतासङ्गं न चित्तस्थाः कदाचन

jīvanmuktā mahātmānas sattvasthās saṃyatendriyāḥ / viharanti gatāsaṅgaṃ na cittasthāḥ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढं चित्तं चित्तम् आहुः प्रबुद्धं सत्त्वम् उच्यते । अप्रबुद्धा हि चित्तस्थास् सत्त्वस्था हि महाधियः

mūḍhaṃ cittaṃ cittam āhuḥ prabuddhaṃ sattvam ucyate / aprabuddhā hi cittasthās sattvasthā hi mahādhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयः प्रजायते चित्तं सत्त्वं भूयो न जायते । अप्रबुद्धस्य बन्धो ऽस्ति न प्रबुद्धस्य भूपते

bhūyaḥ prajāyate cittaṃ sattvaṃ bhūyo na jāyate / aprabuddhasya bandho 'sti na prabuddhasya bhūpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्ववान् असि सञ्जातो महात्यागी स्थितो भवान् । अशेषेण त्वया त्यक्तं चित्तम् अद्येति वेद्म्य् अहम्

sattvavān asi sañjāto mahātyāgī sthito bhavān / aśeṣeṇa tvayā tyaktaṃ cittam adyeti vedmy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तवासनामुक्तो राजन् राजेव राजसे । आकाशसाम्यम् आयातं मन्ये तव मुने मनः

samastavāsanāmukto rājan rājeva rājase / ākāśasāmyam āyātaṃ manye tava mune manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमं प्राप्तो ऽसि परमं शुद्धस् समसमस्थितिः । मन्दराहननोन्मुक्तो यथा क्षीरमहार्णवः

śamaṃ prāpto 'si paramaṃ śuddhas samasamasthitiḥ / mandarāhananonmukto yathā kṣīramahārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परित्यक्ता त्वया राज्याद् वासना तपसस् तथा । काननाच् च शरीराच् च शुभाशुभफलाद् अपि

parityaktā tvayā rājyād vāsanā tapasas tathā / kānanāc ca śarīrāc ca śubhāśubhaphalād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरीहो विगतासङ्गस् त्यक्तचित्तो विवासनः । सम्पन्नस् त्वं महाबाहो महात्यागिपदं गतः

nirīho vigatāsaṅgas tyaktacitto vivāsanaḥ / sampannas tvaṃ mahābāho mahātyāgipadaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं स हि महात्यागस् सर्वं यत्र समुज्झितम् । स्वर्गापवर्गचित्तादि तपोदानफलाद्य् अपि

ayaṃ sa hi mahātyāgas sarvaṃ yatra samujjhitam / svargāpavargacittādi tapodānaphalādy api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबुद्धयेद्धया साधो धिया परमबोधया । तपो नाम कियन्मात्रदुःखक्षयकरं भवेत्

prabuddhayeddhayā sādho dhiyā paramabodhayā / tapo nāma kiyanmātraduḥkhakṣayakaraṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयातिशयनिर्मुक्तं यत् सुखं समतामयम् । तत् सत् तद् वस्तु तत् किञ्चिन् न तु स्वर्गादि भङ्गुरम्

kṣayātiśayanirmuktaṃ yat sukhaṃ samatāmayam / tat sat tad vastu tat kiñcin na tu svargādi bhaṅguram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाभावतुलारूढस् स्थिताधिव्याधिवेधितः । स्वर्गो नाम किमानन्दस् सो ऽपि सन्देहम् आस्थितः

bhāvābhāvatulārūḍhas sthitādhivyādhivedhitaḥ / svargo nāma kimānandas so 'pi sandeham āsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राप्तस्वार्थसंसिद्धेः क्रियाकाण्डश् शुभो भवेत् । येन नासादितं हेम रीतिं किं स परित्यजेत्

aprāptasvārthasaṃsiddheḥ kriyākāṇḍaś śubho bhavet / yena nāsāditaṃ hema rītiṃ kiṃ sa parityajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूडालादिसमासङ्गाद् भवेज् ज्ञत्वं सुखेन ते । तत् किमर्थम् अनर्थे ऽस्मिन् निमग्नस् त्वं तपोमये

cūḍālādisamāsaṅgād bhavej jñatvaṃ sukhena te / tat kimartham anarthe 'smin nimagnas tvaṃ tapomaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रमादिविकल्पांशसाध्यस्यास्य कुकर्मणः । आद्यन्तौ पश्य सुमते मध्य एव रमस्व मा

āśramādivikalpāṃśasādhyasyāsya kukarmaṇaḥ / ādyantau paśya sumate madhya eva ramasva mā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एते समायाता यस्मिन् परिणमन्ति च । तपोरूपा विकल्पांशास् तत्र बद्धपदो भव

yata ete samāyātā yasmin pariṇamanti ca / taporūpā vikalpāṃśās tatra baddhapado bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्व्योम्नो नभसो ऽप्य् अच्छात् सर्वे भावास् समुत्थिताः । तत्रैव च लयं यान्ति तत्रैवास्स्व रमस्व च

cidvyomno nabhaso 'py acchāt sarve bhāvās samutthitāḥ / tatraiva ca layaṃ yānti tatraivāssva ramasva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं कार्यम् इदं नेति सङ्कल्पा ब्रह्मबिन्दवः । बिन्दूञ् शिखिध्वज त्यक्त्वा पूर्णमेघं समाश्रय

idaṃ kāryam idaṃ neti saṅkalpā brahmabindavaḥ / bindūñ śikhidhvaja tyaktvā pūrṇameghaṃ samāśraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टं मे प्रार्थयस्वेति यथैव प्रार्थ्यते सखी । स्त्रिया तथैव न कथं दयितः प्रार्थ्यते स्वयम्

iṣṭaṃ me prārthayasveti yathaiva prārthyate sakhī / striyā tathaiva na kathaṃ dayitaḥ prārthyate svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्परचितान् एतान् भावान् आपातभासुरान् । न गृह्णन्ति महात्मानः प्राज्ञा जलरवीन् इव

saṅkalparacitān etān bhāvān āpātabhāsurān / na gṛhṇanti mahātmānaḥ prājñā jalaravīn iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्गमोक्षादिफलदं यत् किञ्चित् समम् एव तत् । त्यक्त्वा समसमाभासो यो ऽस्य् असाव् एव वै भव

svargamokṣādiphaladaṃ yat kiñcit samam eva tat / tyaktvā samasamābhāso yo 'sy asāv eva vai bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तं सत्त्वेन नाशेन नश्यन्तं विगतस्पृहः । पदार्थौघम् इमं गृह्णंस् तिष्ठास्पन्दितचित्तभूः

santaṃ sattvena nāśena naśyantaṃ vigataspṛhaḥ / padārthaugham imaṃ gṛhṇaṃs tiṣṭhāspanditacittabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिस्पन्दचित्तस्य संसृतिर् नेह बाधते । पौरुषप्रभवा साधो विपन् नीतिमतो यथा

aparispandacittasya saṃsṛtir neha bādhate / pauruṣaprabhavā sādho vipan nītimato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि यानीह दुःखानि प्रस्फुरन्ति जगत्त्रये । चेतश्चापलजान्य् एव तानि तानि महीपते

yāni yānīha duḥkhāni prasphuranti jagattraye / cetaścāpalajāny eva tāni tāni mahīpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरं शान्तं गतस्पन्दं यस्य चित्तम् अचापलम् । स विभुस् स महानन्दी साम्राज्यस्य स भाजनम्

sthiraṃ śāntaṃ gataspandaṃ yasya cittam acāpalam / sa vibhus sa mahānandī sāmrājyasya sa bhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चेतसि तत्त्वज्ञ स्पन्दास्पन्दौ तद् एकताम् । नीत्वा तिष्ठ यथाकामम् ऐक्यम् आगत्य शाश्वतम्

atha cetasi tattvajña spandāspandau tad ekatām / nītvā tiṣṭha yathākāmam aikyam āgatya śāśvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् ऐक्यविधिं यातस् स्पन्दास्पन्दाव् इमौ विभो । सर्वसंशयविच्छेदकारिन्न् एतद् वदाशु मे

katham aikyavidhiṃ yātas spandāspandāv imau vibho / sarvasaṃśayavicchedakārinn etad vadāśu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं वस्तु जगत् सर्वं चिन्मात्रं वार् इवाम्बुधिः । तद् एव स्पन्दते नो वा शुद्धं वारीव वीचिभिः

ekaṃ vastu jagat sarvaṃ cinmātraṃ vār ivāmbudhiḥ / tad eva spandate no vā śuddhaṃ vārīva vīcibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म चिन्मात्रम् अमलं सत्यम् इत्यादिनामभिः । यद् गीतं तद् इदं मूढः पश्यत्य् अङ्ग जगत्तया

brahma cinmātram amalaṃ satyam ityādināmabhiḥ / yad gītaṃ tad idaṃ mūḍhaḥ paśyaty aṅga jagattayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्स्पन्द एव सर्वस्मिन् सर्गे तस्माद् धि संसृतिः । परिस्पन्दो हि वीच्यादिस् तद् अस्पन्दं समं परम्

nisspanda eva sarvasmin sarge tasmād dhi saṃsṛtiḥ / parispando hi vīcyādis tad aspandaṃ samaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितस् स एव चेत् स्पन्दस् तथास्पन्दश् च भावितः । एकरूपतया नाम तत् तद् अप्य् अचलं शिवम्

citas sa eva cet spandas tathāspandaś ca bhāvitaḥ / ekarūpatayā nāma tat tad apy acalaṃ śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गश् चित्स्पन्दमात्रात्मा सम्यग्दृष्टो विलीयते । उदेत्य् असम्यग्दृष्टात्मा रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा

sargaś citspandamātrātmā samyagdṛṣṭo vilīyate / udety asamyagdṛṣṭātmā rajjvāṃ sarpabhramo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्पन्दा चिच् चिदभिधा निस्स्पन्दा त्व् इयम् आतता । तुर्यातीतपदारूढा वाचा वक्तुं न पार्यते

saspandā cic cidabhidhā nisspandā tv iyam ātatā / turyātītapadārūḍhā vācā vaktuṃ na pāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रसज्जनसम्पर्कसन्तताभ्यासयोगतः । कालेनामलतां याते चेतसीन्दाव् इवोदिते

śāstrasajjanasamparkasantatābhyāsayogataḥ / kālenāmalatāṃ yāte cetasīndāv ivodite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् केवलम् आभातं स्वानुभूतिगिराततम् । कथ्यते स्वानुभूतेस् तु स्वयं स्वं रूपम् आत्मना

etat kevalam ābhātaṃ svānubhūtigirātatam / kathyate svānubhūtes tu svayaṃ svaṃ rūpam ātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तो ऽसि भावं स्वम् अनादिमध्यम् अत्रैव तिष्ठेष्टपदे निविष्टः । नीरूपनिर्भेदमहाचिदात्मा जातो ऽसि साधो खलु वीतशोकः

prāpto 'si bhāvaṃ svam anādimadhyam atraiva tiṣṭheṣṭapade niviṣṭaḥ / nīrūpanirbhedamahācidātmā jāto 'si sādho khalu vītaśokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.