Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.35

चिनोत्य् अलीकम् एवैवं दुःखितास्मीति भावनात् । चिद् वधूः क्षीवसुप्तैव पतितास्मीत्य् अलं यथा

cinoty alīkam evaivaṃ duḥkhitāsmīti bhāvanāt / cid vadhūḥ kṣīvasuptaiva patitāsmīty alaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतैव मृतास्मीति विपर्यस्तमतिर् वधूः । यथा रोदित्य् अनष्टैव नष्टास्मीति तथैव चित्

amṛtaiva mṛtāsmīti viparyastamatir vadhūḥ / yathā rodity anaṣṭaiva naṣṭāsmīti tathaiva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारणविपर्यस्तमतिर् भ्रान्तम् अपि स्थिरम् । यथा जगत् पश्यतीदं तथाहन्ताभ्रमं चितिः

akāraṇaviparyastamatir bhrāntam api sthiram / yathā jagat paśyatīdaṃ tathāhantābhramaṃ citiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त्वं हि कारणं तस्यास् संसारानुभवे चितेः । न च तत्कारणं किञ्चिच् चित्त्वान्यत्वात्यसम्भवात्

cittvaṃ hi kāraṇaṃ tasyās saṃsārānubhave citeḥ / na ca tatkāraṇaṃ kiñcic cittvānyatvātyasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हि कारणाभावाच् चेत्यस्यासम्भवाद् अपि । नासौ चिन् न च तच् चेत्यं न च तच् चेत्यते तया

evaṃ hi kāraṇābhāvāc cetyasyāsambhavād api / nāsau cin na ca tac cetyaṃ na ca tac cetyate tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दृश्यदर्शनद्रष्टृरूपं तैलम् इवोपले । न कर्तृकर्मकरणदृग् इन्दाव् इव कृष्णता

na dṛśyadarśanadraṣṭṛrūpaṃ tailam ivopale / na kartṛkarmakaraṇadṛg indāv iva kṛṣṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मनोमेयमानानि नभसीव नवाङ्कुरः । न चिच्चेतनचेत्यादि नन्दने खदिरो यथा

na manomeyamānāni nabhasīva navāṅkuraḥ / na ciccetanacetyādi nandane khadiro yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहन्त्वत्वत्त्वतत्त्वादि पर्वतत्वम् इवाम्बरे । न चेहत्वान्यदेशत्वे शङ्खत्वक्ष्व् इव कज्जलम्

nāhantvatvattvatattvādi parvatatvam ivāmbare / na cehatvānyadeśatve śaṅkhatvakṣv iva kajjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानानाना न चाप्य् अन्तर् अणाव् इव सुमेरवः । न च शब्दार्थशब्दश्रीर् महोषरलता यथा

nānānānā na cāpy antar aṇāv iva sumeravaḥ / na ca śabdārthaśabdaśrīr mahoṣaralatā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेति नेति न चैवार्कमण्डले रजनी यथा । न वस्तुतावस्तुते च तुषारेषु यथोष्णता

neti neti na caivārkamaṇḍale rajanī yathā / na vastutāvastute ca tuṣāreṣu yathoṣṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शून्यताशून्यते च शिलाकोश इव द्रुमः । शून्यताशून्यता नापि महती ख इवाखता

na śūnyatāśūnyate ca śilākośa iva drumaḥ / śūnyatāśūnyatā nāpi mahatī kha ivākhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं केवलीभावस् स्वस्थतैवावशिष्यते । न कश्चित् कस्यचिद् दोषो ज्ञतयैतद् अवाप्यते

kevalaṃ kevalībhāvas svasthataivāvaśiṣyate / na kaścit kasyacid doṣo jñatayaitad avāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञर्थाभावनामात्रेणानर्थः प्रसृतश् चितेः । नञर्थभावनामात्रेणानर्थ उपशाम्यति

nañarthābhāvanāmātreṇānarthaḥ prasṛtaś citeḥ / nañarthabhāvanāmātreṇānartha upaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञर्थभावनामात्राद् ऋते ऽत्राङ्गोपयुज्यते । न तृणं न च त्रैलोक्यम् इति स्वायत्ततात्र ते

nañarthabhāvanāmātrād ṛte 'trāṅgopayujyate / na tṛṇaṃ na ca trailokyam iti svāyattatātra te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वायत्त एव ह्य् एषो ऽर्थो दुस्साधो ऽभावनात् स्थितः । यद् यन् न साध्यते पुंसा तत् कथं किल लभ्यते

svāyatta eva hy eṣo 'rtho dussādho 'bhāvanāt sthitaḥ / yad yan na sādhyate puṃsā tat kathaṃ kila labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकल्पाद्वितीया चिद् यासौ सकलगा सती । परमैका परा साच्छा दीपिका तेजसाम् अपि

nirvikalpādvitīyā cid yāsau sakalagā satī / paramaikā parā sācchā dīpikā tejasām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषावभासनकरी सर्वगा नित्यनिर्मला । नित्योदिता निर्मनस्का निर्विकारा निरञ्जना

saiṣāvabhāsanakarī sarvagā nityanirmalā / nityoditā nirmanaskā nirvikārā nirañjanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे सुरे । असुरे सागरे भूते नरे नागे च संस्थिता

ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare sure / asure sāgare bhūte nare nāge ca saṃsthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिवत् तिष्ठति सती स्पन्दते च न कुत्रचित् । दीपः प्रकाशनायैव करोति न पुनः क्रियाम्

sākṣivat tiṣṭhati satī spandate ca na kutracit / dīpaḥ prakāśanāyaiva karoti na punaḥ kriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलिनाप्य् अमलैषा सा विकल्पाढ्याविकल्पिनी । जडैवाजडतासारा नसर्वा सर्वम् एव च

malināpy amalaiṣā sā vikalpāḍhyāvikalpinī / jaḍaivājaḍatāsārā nasarvā sarvam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकल्पा परा सूक्ष्मा चिच् चिनोति स्वसंविदम् । वात एवाङ्गमर्मादि यथा यन्त्रादि चेष्टते

nirvikalpā parā sūkṣmā cic cinoti svasaṃvidam / vāta evāṅgamarmādi yathā yantrādi ceṣṭate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपालोकमनस्कारवलिता चिद् अबोधतः । बोधतस् सैव भवति नैषा सदसती यतः

rūpālokamanaskāravalitā cid abodhataḥ / bodhatas saiva bhavati naiṣā sadasatī yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा परैव चिद् अत्यच्छा चिन्ताम् आयाति चेतनात् । साधुर् एव यथासाधुसंवित्तेर् दुर्जनैषणाम्

sā paraiva cid atyacchā cintām āyāti cetanāt / sādhur eva yathāsādhusaṃvitter durjanaiṣaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतमस् स्वर्णम् आयाति ताम्रतां मलमार्जनात् । पुनः कनकताम् एति यथा चित् परमा तथा

satamas svarṇam āyāti tāmratāṃ malamārjanāt / punaḥ kanakatām eti yathā cit paramā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वासोपशान्ताव् आदर्शो यथैति प्रथमां स्थितिम् । तथा सर्गम् इहागत्य बोधात् स्वं याति चित् पदम्

śvāsopaśāntāv ādarśo yathaiti prathamāṃ sthitim / tathā sargam ihāgatya bodhāt svaṃ yāti cit padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावावेदनाद् अस्यास् संसारस् सम्प्रवर्तते । स्वभाववेदनाद् एष त्व् असन्न् एवोपशाम्यति

svabhāvāvedanād asyās saṃsāras sampravartate / svabhāvavedanād eṣa tv asann evopaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा चित्त्वाच् चिनोत्य् अन्तर् अन्यताम् असतीं तदा । अहन्ताम् इव सम्प्राप्य नश्यतीवाप्य् अनाशिनी

yadā cittvāc cinoty antar anyatām asatīṃ tadā / ahantām iva samprāpya naśyatīvāpy anāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत्स्पन्दाद् अधो याति शृङ्गप्रान्तातलोपलः । यथा तथैव संवित्तेर् अधःपातो महाचितः

īṣatspandād adho yāti śṛṅgaprāntātalopalaḥ / yathā tathaiva saṃvitter adhaḥpāto mahācitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपादीनां तु सत्तैषा चेत्यम् एवामलैव चित् । द्वित्वैकत्वे त्व् अबोधोत्थे बोधेन विलयं गते

rūpādīnāṃ tu sattaiṣā cetyam evāmalaiva cit / dvitvaikatve tv abodhotthe bodhena vilayaṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तामात्रेण चित्त्वस्य बोधश् चित्तेन्द्रियादिषु । आलोकसत्तामात्रेण व्यवहारः क्रियास्व् इव

sattāmātreṇa cittvasya bodhaś cittendriyādiṣu / ālokasattāmātreṇa vyavahāraḥ kriyāsv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातात् कनीनिकास्पन्दस् तद्दीप्तिर् दृष्टिर् उच्यते । तद्बाह्यपातिता रूपं रूपबोधस् तु चित् परा

vātāt kanīnikāspandas taddīptir dṛṣṭir ucyate / tadbāhyapātitā rūpaṃ rūpabodhas tu cit parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ्मारुतौ जडौ तुच्छौ तत्सङ्गस् स्पर्श उच्यते । मननं स्पर्शसंवित्तिस् तत्संवित्तिस् तु चित् परा

tvaṅmārutau jaḍau tucchau tatsaṅgas sparśa ucyate / mananaṃ sparśasaṃvittis tatsaṃvittis tu cit parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धतन्मात्रपवनसम्बन्धो गन्धसंविदः । आसां तु मनसा हीनं वेदनं परमैव चित्

gandhatanmātrapavanasambandho gandhasaṃvidaḥ / āsāṃ tu manasā hīnaṃ vedanaṃ paramaiva cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दतन्मात्रश्रवणशक्तेस् सङ्गान् मनो विना । सुषुप्तसदृशी संवित् परमा चिद् उदाहृता

śabdatanmātraśravaṇaśaktes saṅgān mano vinā / suṣuptasadṛśī saṃvit paramā cid udāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियोन्मुखत्वं सङ्कल्पात् सङ्कल्पो मननक्रमः । मननं चित्स्वकालुष्यम् आत्मा चिन् निर्मला भवेत्

kriyonmukhatvaṃ saṅkalpāt saṅkalpo mananakramaḥ / mananaṃ citsvakāluṣyam ātmā cin nirmalā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् प्रकाशात्मिका नित्या स्वात्मन्य् एव च संस्थिता । इदम् अन्तर् जगद् धत्ते सन्निवेशं यथा शिला

cit prakāśātmikā nityā svātmany eva ca saṃsthitā / idam antar jagad dhatte sanniveśaṃ yathā śilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वितीयं दधानेदं विकारादिविवर्जिता । नास्तम् एति न चोदेति स्पन्दते नो न वर्धते

advitīyaṃ dadhānedaṃ vikārādivivarjitā / nāstam eti na codeti spandate no na vardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पाज् जीवताम् एत्य निस्सङ्कल्पात्मनात्मना । चिज् जडं चाजडं भावं भावयन्ती स्वयं स्थिता

saṅkalpāj jīvatām etya nissaṅkalpātmanātmanā / cij jaḍaṃ cājaḍaṃ bhāvaṃ bhāvayantī svayaṃ sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथस् त्व् अस्यास् स्मृतो जीवो जीवस्याहङ्कृती रथः । अहङ्कृते रथो बुद्धिस् तथा बुद्धेर् मनो रथः

rathas tv asyās smṛto jīvo jīvasyāhaṅkṛtī rathaḥ / ahaṅkṛte ratho buddhis tathā buddher mano rathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसस् तु रथः प्राणः प्राणस्याक्षगणो रथः । अक्षौघस्य रथो देहो देहस्य स्पन्दनं रथः

manasas tu rathaḥ prāṇaḥ prāṇasyākṣagaṇo rathaḥ / akṣaughasya ratho deho dehasya spandanaṃ rathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्दनं कर्म संसारो जरामरणपञ्जरम् । एवं प्रवर्तितं चक्रम् इदम् आधिविभूतिजम्

spandanaṃ karma saṃsāro jarāmaraṇapañjaram / evaṃ pravartitaṃ cakram idam ādhivibhūtijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिभासत एवात्मन्य् असत्स्वप्न इवाततः । मनाग् अपि न सत्यात्म मृगतृष्णाम्बुवत् स्थितम्

pratibhāsata evātmany asatsvapna ivātataḥ / manāg api na satyātma mṛgatṛṣṇāmbuvat sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथस् त्व् अस्यास् स्मृतः प्राणः कलनाया मुनीश्वर । यत्र प्राणमरुत् तत्र मननं परितिष्ठति

rathas tv asyās smṛtaḥ prāṇaḥ kalanāyā munīśvara / yatra prāṇamarut tatra mananaṃ paritiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्थितैषा कलना तद् एव परिचोपति । यत् प्रयाति वनं वात्या तद् एव परिघूर्णते

yatra sthitaiṣā kalanā tad eva paricopati / yat prayāti vanaṃ vātyā tad eva parighūrṇate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् आकाशसंलीने न प्राणः परिचोपति । तेजस्य् असत्ताम् आयाते न रूपम् इव राजते

manasy ākāśasaṃlīne na prāṇaḥ paricopati / tejasy asattām āyāte na rūpam iva rājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणे प्रशान्ते मनुते न मनो ऽन्तर् मनाग् अपि । वात्यायाम् उपशान्तायां न रजो हि विकम्पते

prāṇe praśānte manute na mano 'ntar manāg api / vātyāyām upaśāntāyāṃ na rajo hi vikampate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र प्राणमरुद् याति मनस् तत्रैव तिष्ठति । यत्र यत्रानुसरति रथस् तत्रैव सारथिः

yatra prāṇamarud yāti manas tatraiva tiṣṭhati / yatra yatrānusarati rathas tatraiva sārathiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणसम्प्रेरितं चित्तं याति देशान्तरं क्षणात् । क्षेपणोन्मुक्तपाषाण इव तन् नान्यथा जवि

prāṇasampreritaṃ cittaṃ yāti deśāntaraṃ kṣaṇāt / kṣepaṇonmuktapāṣāṇa iva tan nānyathā javi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र पुष्पं तत्र गन्धो यत्राग्निस् तत्र चोष्णता । यत्र प्राणो मनस् तत्र यत्रेन्दुस् तत्र तद्रुचिः

yatra puṣpaṃ tatra gandho yatrāgnis tatra coṣṇatā / yatra prāṇo manas tatra yatrendus tatra tadruciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित्तिः पवनस्पन्दान् नाडीसंस्पर्शतस् स्वतः । संवित्तेस् स्फारता चित्तम् अतस् तत् प्राणकोटरे

saṃvittiḥ pavanaspandān nāḍīsaṃsparśatas svataḥ / saṃvittes sphāratā cittam atas tat prāṇakoṭare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र विद्यते संविद् व्योमस्वच्छा जडाजडे । क्षुभ्यतीव तु सा प्राणस्पन्दाद् इत्य् अनुभूयते

sarvatra vidyate saṃvid vyomasvacchā jaḍājaḍe / kṣubhyatīva tu sā prāṇaspandād ity anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्तामात्रस्वरूपेण जडेषु समवस्थिता । प्राणसम्बोधितोदेति वेदनात्मतयाजडे

sattāmātrasvarūpeṇa jaḍeṣu samavasthitā / prāṇasambodhitodeti vedanātmatayājaḍe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानास्फारसमुल्लासैर् यः पूर्वं परिवल्गितः । प्राणो ऽतीते तु मनने स एवाशु न चोपति

nānāsphārasamullāsair yaḥ pūrvaṃ parivalgitaḥ / prāṇo 'tīte tu manane sa evāśu na copati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्यष्टके चित् परमा स्वे मुने प्रतिबिम्बति । आदर्श एव प्रतिमा दृश्यते नोपलादिषु

puryaṣṭake cit paramā sve mune pratibimbati / ādarśa eva pratimā dṛśyate nopalādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः पुर्यष्टकं विद्धि सर्वकार्यैककारणम् । तद् एव भेदैः कथितम् अन्यैस् स्वाशयकल्पितैः

manaḥ puryaṣṭakaṃ viddhi sarvakāryaikakāraṇam / tad eva bhedaiḥ kathitam anyais svāśayakalpitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् उदेति फलम् आकुलदृश्यजालं तत् तन् न वस्त्वितरद् इत्य् अनुभूतम् उच्चैः । तस्मान् मनो विपरिवर्ति हि देहदृष्ट्या सर्वं तु तत्परम् अवस्त्व् इति विद्धि तत् त्वम्

yasmād udeti phalam ākuladṛśyajālaṃ tat tan na vastvitarad ity anubhūtam uccaiḥ / tasmān mano viparivarti hi dehadṛṣṭyā sarvaṃ tu tatparam avastv iti viddhi tat tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.