Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.36

मुने शृणु कथं कार्यकारिणी स्पन्दशालिनी । पतन्तीव चितिः पुंसाम् उपैति मरणाभिधाम्

mune śṛṇu kathaṃ kāryakāriṇī spandaśālinī / patantīva citiḥ puṃsām upaiti maraṇābhidhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनैस् तैर् इहान्यैश् च स्वैर् मनोमननेहितैः । कर्मवातैर् विचित्रेहैः परिपीवरतां गतैः

prāktanais tair ihānyaiś ca svair manomananehitaiḥ / karmavātair vicitrehaiḥ paripīvaratāṃ gataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्त्वं या गता शक्तिस् सुजडेव मुने चितेः । सा स्फुरत्य् अनया ब्रह्मन् स्वचिता साक्षिभूतया

manastvaṃ yā gatā śaktis sujaḍeva mune citeḥ / sā sphuraty anayā brahman svacitā sākṣibhūtayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याः प्रसादाद् इह सा चित् कलङ्कवती मुने । जगद्गन्धर्वनगरं करोति न करोति च

asyāḥ prasādād iha sā cit kalaṅkavatī mune / jagadgandharvanagaraṃ karoti na karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनात्मसत्तया जीवो मूकस् तिष्ठति कुड्यवत् । तत्सत्तया प्रस्फुरति नभस्सम्प्रेरिताश्मवत्

vinātmasattayā jīvo mūkas tiṣṭhati kuḍyavat / tatsattayā prasphurati nabhassampreritāśmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा स्फुरत्य् अतिजडम् अयो ऽयस्कान्तसन्निधौ । तथा स्फुरति जीवो ऽयं सति सर्वगते परे

yathā sphuraty atijaḍam ayo 'yaskāntasannidhau / tathā sphurati jīvo 'yaṃ sati sarvagate pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्थयात्मशक्त्यैव जीव एष स्फुरत्य् अलम् । मकुरो बिम्बम् आदत्ते द्रव्यान् नान्तस्स्थिताद् अपि

sarvasthayātmaśaktyaiva jīva eṣa sphuraty alam / makuro bimbam ādatte dravyān nāntassthitād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुविस्मृतस्वभावत्वाच् जीवो ऽयं जडतां गतः । मोहाद् विस्मृतभावत्वाच् छूद्रताम् इव सद्द्विजः

suvismṛtasvabhāvatvāc jīvo 'yaṃ jaḍatāṃ gataḥ / mohād vismṛtabhāvatvāc chūdratām iva saddvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविस्मृतस्वभावा हि चिच् चित्तत्वम् उपागता । मोहोपहतचित्तत्वात् सुमहान् इव दीनताम्

pravismṛtasvabhāvā hi cic cittatvam upāgatā / mohopahatacittatvāt sumahān iva dīnatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडयावशया देहो वातशक्तिसमानया । सञ्चाल्यते कलनया पत्त्रं वा वीचिमालया

jaḍayāvaśayā deho vātaśaktisamānayā / sañcālyate kalanayā pattraṃ vā vīcimālayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मात्मना वराकेण जीवेन मनसामुना । चाल्यन्ते देहयन्त्राणि पाषाणा इव वायुना

karmātmanā varākeṇa jīvena manasāmunā / cālyante dehayantrāṇi pāṣāṇā iva vāyunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरशकटानां हि कर्षणे परमात्मना । मनःप्राणोदयौ ब्रह्मन् कृतौ कर्मकरौ दृढौ

śarīraśakaṭānāṃ hi karṣaṇe paramātmanā / manaḥprāṇodayau brahman kṛtau karmakarau dṛḍhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिज् जडं तूररीकृत्य रूपं जीवत्वम् एव च । मनोरथम् उपारुह्य वहत्प्राणतुरङ्गमम्

cij jaḍaṃ tūrarīkṛtya rūpaṃ jīvatvam eva ca / manoratham upāruhya vahatprāṇaturaṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिज् जातपदार्थत्वं क्वचिन् नष्टपदार्थताम् । क्वचिद् बहुपदार्थत्वं क्वचिन् नानापदार्थतां

kvacij jātapadārthatvaṃ kvacin naṣṭapadārthatām / kvacid bahupadārthatvaṃ kvacin nānāpadārthatāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतेव भिन्नेवास्तेच्छम् अत्यजन्ती निजं पदम् । जलतेव तरङ्गत्वं सैवासेव सदोदिता

gateva bhinnevāsteccham atyajantī nijaṃ padam / jalateva taraṅgatvaṃ saivāseva sadoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यात्मनो रूपं परं स्फुरति वृत्तिषु । आलोकम् उपजीव्येमं रूपश्रीर् द्रव्यगा यथा

upajīvyātmano rūpaṃ paraṃ sphurati vṛttiṣu / ālokam upajīvyemaṃ rūpaśrīr dravyagā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्मनि चित्तत्त्वे स्थिते सति निरामये । जीवो जीवति सालोकं दीपे सति गृहं यथा

paramātmani cittattve sthite sati nirāmaye / jīvo jīvati sālokaṃ dīpe sati gṛhaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधयो व्याधयश् चैव प्रयान्त्य् अस्याः प्रपीनताम् । अपाम् इव तरङ्गत्वं वीचित्वस्येव फेनता

ādhayo vyādhayaś caiva prayānty asyāḥ prapīnatām / apām iva taraṅgatvaṃ vīcitvasyeva phenatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिव्याधिभिर् आकीर्णश् शरीराम्भोजषट्पदः । जीवो वैवश्यम् आयाति तरङ्गत्वं यथा पयः

ādhivyādhibhir ākīrṇaś śarīrāmbhojaṣaṭpadaḥ / jīvo vaivaśyam āyāti taraṅgatvaṃ yathā payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिच्छक्तिस् सर्वशक्तित्वान् नाहं चिद् इति भावनात् । स्ववशैवैति वैवश्यं सूर्यदीप्तिर् इवाम्बुदैः

cicchaktis sarvaśaktitvān nāhaṃ cid iti bhāvanāt / svavaśaivaiti vaivaśyaṃ sūryadīptir ivāmbudaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैवश्याशावती मौढ्यान् न विन्दत्य् आत्मसंविदम् । घनजाड्यपराभूतस् स्वाङ्गावदलनं यथा

vaivaśyāśāvatī mauḍhyān na vindaty ātmasaṃvidam / ghanajāḍyaparābhūtas svāṅgāvadalanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणवाय्वनुसन्धानम् अस्या मोहाद् विनश्यति । घनमोहवतो जन्तोस् स्वकार्यस्मरणं यथा

prāṇavāyvanusandhānam asyā mohād vinaśyati / ghanamohavato jantos svakāryasmaraṇaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाङ्गसंविदो वातस् स्पन्दशक्तेश् च मोहतः । न करोत्य् अनुसन्धानं कुष्ठी स्पन्दैषणं यथा

athāṅgasaṃvido vātas spandaśakteś ca mohataḥ / na karoty anusandhānaṃ kuṣṭhī spandaiṣaṇaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंवित्स्पन्दने देहे पद्मपत्त्रं हृदि स्थितम् । न स्फुरत्य् अपरामृष्टं दारुपत्त्रं यथा बहिः

asaṃvitspandane dehe padmapattraṃ hṛdi sthitam / na sphuraty aparāmṛṣṭaṃ dārupattraṃ yathā bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्स्पन्दे पद्मपत्त्रे ऽन्तः प्राणाश् शान्तिं प्रयान्त्य् अमी । तालवृन्ते यथास्पन्दे बहिः पवनशक्तयः

nisspande padmapattre 'ntaḥ prāṇāś śāntiṃ prayānty amī / tālavṛnte yathāspande bahiḥ pavanaśaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणे शान्ते ऽन्तर् अस्पर्शाज् जीवो निपुणमूकताम् । याति शान्ते नभोवायाव् अदृश्यत्वं यथा रजः

prāṇe śānte 'ntar asparśāj jīvo nipuṇamūkatām / yāti śānte nabhovāyāv adṛśyatvaṃ yathā rajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरथं विगताधारं मनोमात्रं हि दृश्यते । तिष्ठत्य् आत्मन्य् अलब्धोर्वीजलादितरुबीजवत्

virathaṃ vigatādhāraṃ manomātraṃ hi dṛśyate / tiṣṭhaty ātmany alabdhorvījalāditarubījavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वैकल्यम् आयाते करणौघे समन्ततः । नाशं पुर्यष्टके याते देहः पतति निश्चलः

iti vaikalyam āyāte karaṇaughe samantataḥ / nāśaṃ puryaṣṭake yāte dehaḥ patati niścalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिच्चेत्यचेतनान् मोहात् स्पन्दम् आयाति वासना । उदीरिता स्मरत्य् अन्यद् अन्यद् विस्मरति स्वयम्

ciccetyacetanān mohāt spandam āyāti vāsanā / udīritā smaraty anyad anyad vismarati svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत्पद्मयन्त्रस्फुरणात् स्फुटं पुर्यष्टकं भवेत् । हृत्पद्मयन्त्रे वहनाद् रुद्धे पुर्यष्टकं क्षयि

hṛtpadmayantrasphuraṇāt sphuṭaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet / hṛtpadmayantre vahanād ruddhe puryaṣṭakaṃ kṣayi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहे पुर्यष्टकं यावद् अस्ति तावत् स जीवति । शान्ते पुर्यष्टके देहो मृत इत्य् उच्यते द्विज

dehe puryaṣṭakaṃ yāvad asti tāvat sa jīvati / śānte puryaṣṭake deho mṛta ity ucyate dvija

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धमलसंरोधाच् छेदभेददशावशात् । न प्रस्फुरति हृत्पद्मयन्त्रम् अभ्यन्तरे यदा

viruddhamalasaṃrodhāc chedabhedadaśāvaśāt / na prasphurati hṛtpadmayantram abhyantare yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा पुर्यष्टकं शान्तिम् उपैति गगने शनैः । संरोधिते वातयन्त्रे यथा पवनसन्ततिः

tadā puryaṣṭakaṃ śāntim upaiti gagane śanaiḥ / saṃrodhite vātayantre yathā pavanasantatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वासंवित्तिवशाज् जीवो वैवश्यम् उपगच्छति । पद्मयन्त्रं शरीरस्थं न वाहयति निस्सहः

svāsaṃvittivaśāj jīvo vaivaśyam upagacchati / padmayantraṃ śarīrasthaṃ na vāhayati nissahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासना विमला येषां हृदयान् नापसर्पति । स्थिरैकरूपजीवास् ते जीवन्मुक्ताश् चिरायुषः

vāsanā vimalā yeṣāṃ hṛdayān nāpasarpati / sthiraikarūpajīvās te jīvanmuktāś cirāyuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरुद्धे पद्मयन्त्रे हि प्राणे शान्तिम् उपागते । देहः पतत्य् अधैर्यो ऽयं काष्ठलोष्टसमः क्षितौ

saṃruddhe padmayantre hi prāṇe śāntim upāgate / dehaḥ pataty adhairyo 'yaṃ kāṣṭhaloṣṭasamaḥ kṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव व्योममरुति लीनं पुर्यष्टकं भवेत् । तथैव तत्रैव तदा लयम् एति मनो मुने

yathaiva vyomamaruti līnaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet / tathaiva tatraiva tadā layam eti mano mune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुचिराभ्यस्तभावस्थवासनानुचितं मनः । यत्र तत्र भ्रमं स्वर्गनरकादिं प्रपश्यति

sucirābhyastabhāvasthavāsanānucitaṃ manaḥ / yatra tatra bhramaṃ svarganarakādiṃ prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं शवताम् एति मनोमारुतवर्जितम् । गते गृहजने दूरं गृहं संशून्यताम् इव

śarīraṃ śavatām eti manomārutavarjitam / gate gṛhajane dūraṃ gṛhaṃ saṃśūnyatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वगा चिच् चेतनतो जीवीभूय मनस्स्थिता । पुर्यष्टकवपुर् भूत्वैवातिवाहिकदेहिनी

sarvagā cic cetanato jīvībhūya manassthitā / puryaṣṭakavapur bhūtvaivātivāhikadehinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मात्रपञ्चकं चित्त्वं क्रोडीकृत्य व्यवस्थिता । स्वप्नभ्रमवद् आकारं भावात् स्थूलं प्रपश्यति

tanmātrapañcakaṃ cittvaṃ kroḍīkṛtya vyavasthitā / svapnabhramavad ākāraṃ bhāvāt sthūlaṃ prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढभावनया पश्चात् तत्रैव रसशालिनी । आतिवाहिकदेहत्वं विस्मरत्य् अखिलं क्षणात्

dṛḍhabhāvanayā paścāt tatraiva rasaśālinī / ātivāhikadehatvaṃ vismaraty akhilaṃ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्य् एव शरीरे ऽस्मिन् कृता कृत्रिमभावना । नयत्य् असत्यं सत्यत्वं सत्यं चासत्यताम् अपि

asaty eva śarīre 'smin kṛtā kṛtrimabhāvanā / nayaty asatyaṃ satyatvaṃ satyaṃ cāsatyatām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वगा हि चिद् अंशेन जीवीभूय भवेन् मनः । मनः पुर्यष्टकरथम् आक्रामति ततो जगत्

sarvagā hi cid aṃśena jīvībhūya bhaven manaḥ / manaḥ puryaṣṭakaratham ākrāmati tato jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्यष्टकं वातमयं देहम् उत्थापयत्य् अलम् । हृत्स्थं हि वेताल इव जीव इत्य् उच्यते तदा

puryaṣṭakaṃ vātamayaṃ deham utthāpayaty alam / hṛtsthaṃ hi vetāla iva jīva ity ucyate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणे पुर्यष्टके चित्तं यदा व्योमनि लीयते । तदा स्फुरति नो देहो मृत इत्य् उच्यते ऽपि च

kṣīṇe puryaṣṭake cittaṃ yadā vyomani līyate / tadā sphurati no deho mṛta ity ucyate 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाववशतो जीवो विस्मृत्याशक्तिम् ऋच्छति । वैरस्यात् कालवशतः पर्णं जर्जरताम् इव

svabhāvavaśato jīvo vismṛtyāśaktim ṛcchati / vairasyāt kālavaśataḥ parṇaṃ jarjaratām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवशक्त्यापरामृष्टे निरुद्धे पद्मयन्त्रके । प्राणे संरोधम् आयाते म्रियते मानवो मुने

jīvaśaktyāparāmṛṣṭe niruddhe padmayantrake / prāṇe saṃrodham āyāte mriyate mānavo mune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा जातानि जातानि तान्य् अथान्यानि कालतः । वृक्षात् पर्णानि शीर्यन्ते शरीराणि तथा नृणाम्

yathā jātāni jātāni tāny athānyāni kālataḥ / vṛkṣāt parṇāni śīryante śarīrāṇi tathā nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायन्ते च म्रियन्ते च शरीराणि शरीरिणाम् । पादपानां च पर्णानि का तत्र परिदेवना

jāyante ca mriyante ca śarīrāṇi śarīriṇām / pādapānāṃ ca parṇāni kā tatra paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदम्बुधौ स्फुरन्त्य् एता देहबुद्बुदपङ्क्तयः । इतश् चान्या इतश् चान्या एतास्व् आस्था न धीमतः

cidambudhau sphuranty etā dehabudbudapaṅktayaḥ / itaś cānyā itaś cānyā etāsv āsthā na dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वगापि चिद् एतस्मिंश् चेतसि प्रतिबिम्बते । पदार्थम् अन्तर् आदत्ते नान्यो हि मकुराद् ऋते

sarvagāpi cid etasmiṃś cetasi pratibimbate / padārtham antar ādatte nānyo hi makurād ṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदमलनभसि प्रसन्नरूपाः परिवितते तदतन्मये स्फुरन्ति । कलकलमुखरास् स्फुटाभिरामा विविधशरीरविमोहतापनद्यः

cidamalanabhasi prasannarūpāḥ parivitate tadatanmaye sphuranti / kalakalamukharās sphuṭābhirāmā vividhaśarīravimohatāpanadyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.