Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.45

शिवः किम् उच्यते देव परं ब्रह्म किम् उच्यते । आत्मा किम् उच्यते वापि परमात्मा किम् उच्यते

śivaḥ kim ucyate deva paraṃ brahma kim ucyate / ātmā kim ucyate vāpi paramātmā kim ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् सत् किञ्चिन् नकिञ्चिच् च शून्यं विज्ञानम् एव च । इत्यादिभेदो भगवंस् त्रिलोकेश किम् उच्यते

tat sat kiñcin nakiñcic ca śūnyaṃ vijñānam eva ca / ityādibhedo bhagavaṃs trilokeśa kim ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्यन्तम् अनाभासं सत् किञ्चिद् इह विद्यते । इन्द्रियाणाम् अनाभासाद् यन् नकिञ्चिद् इव स्थितम्

anādyantam anābhāsaṃ sat kiñcid iha vidyate / indriyāṇām anābhāsād yan nakiñcid iva sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् इन्द्रियाणां बुद्ध्यादियुक्तानाम् अप्य् अदृश्यताम् । गतं तत् कथम् ईशान वद केनावगम्यते

yad indriyāṇāṃ buddhyādiyuktānām apy adṛśyatām / gataṃ tat katham īśāna vada kenāvagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मुमुक्षुर् अविद्यांशः केवलं नाम सात्त्विकः । सात्त्विकैर् एव सो ऽविद्याभागैश् शास्त्रादिनामभिः

yo mumukṣur avidyāṃśaḥ kevalaṃ nāma sāttvikaḥ / sāttvikair eva so 'vidyābhāgaiś śāstrādināmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यां श्रेष्ठयाश्रेष्ठां क्षालयन्न् इह तिष्ठति । मलं मलेनापहरन् युक्तिज्ञो रजको यथा

avidyāṃ śreṣṭhayāśreṣṭhāṃ kṣālayann iha tiṣṭhati / malaṃ malenāpaharan yuktijño rajako yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकतालीयवत् पश्चाद् अविद्याक्षय आगते । प्रपश्यत्य् आत्मनैवात्मा स्वभावस्यैष निश्चयः

kākatālīyavat paścād avidyākṣaya āgate / prapaśyaty ātmanaivātmā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कथञ्चिद् अङ्गारं निघृष्य क्षालयञ् शिशुः । करनैर्मल्यम् आप्नोति कार्ष्ण्याङ्गारक्षये यथा

yathā kathañcid aṅgāraṃ nighṛṣya kṣālayañ śiśuḥ / karanairmalyam āpnoti kārṣṇyāṅgārakṣaye yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कथञ्चिच् छास्त्राढ्यैर् भागैर् भागं विचारयन् । सात्त्विकैस् तामसं नाशाद् द्वयोर् आत्मोदयस् तथा

yathā kathañcic chāstrāḍhyair bhāgair bhāgaṃ vicārayan / sāttvikais tāmasaṃ nāśād dvayor ātmodayas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यत्य् आत्मानम् आत्मैव विचारयति चात्मना । आत्मैवास्तीह नाविद्याविद्याविद्याक्षयं विदुः

paśyaty ātmānam ātmaiva vicārayati cātmanā / ātmaivāstīha nāvidyāvidyāvidyākṣayaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् किञ्चिद् इदं वस्तु नानेवात्मावगम्यते । क्रमा गुरूपदेशाद्या नात्मज्ञानस्य कारणम्

yāvat kiñcid idaṃ vastu nānevātmāvagamyate / kramā gurūpadeśādyā nātmajñānasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् हीन्द्रियवृन्दात्मा ब्रह्म सर्वेन्द्रियक्षयात् । यद् वस्तु यत्क्षयप्राप्यं तत् तस्मिन् सति नाप्यते

gurur hīndriyavṛndātmā brahma sarvendriyakṣayāt / yad vastu yatkṣayaprāpyaṃ tat tasmin sati nāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारणा अपि प्राप्ता भृशं कारणतां द्विज । क्रमा गुरूपदेशाद्या आत्मज्ञानस्य सिद्धये

akāraṇā api prāptā bhṛśaṃ kāraṇatāṃ dvija / kramā gurūpadeśādyā ātmajñānasya siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमे गुरूपदेशानां प्रवृत्ते शिष्यबोधतः । अनिर्देश्यो ऽप्य् अदृश्यो ऽपि स्वयम् आत्मा प्रसीदति

krame gurūpadeśānāṃ pravṛtte śiṣyabodhataḥ / anirdeśyo 'py adṛśyo 'pi svayam ātmā prasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रार्थैर् बुध्यते नात्मा गुरोर् वाचा न चानघ । बुध्यते स्वयम् एवैष स्वबोधवशतस् स्वतः

śāstrārthair budhyate nātmā guror vācā na cānagha / budhyate svayam evaiṣa svabodhavaśatas svataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूपदेशशास्त्रार्थैर् विना चात्मा न बुध्यते । एतत्संयोगसत्तैव स्वात्मज्ञानप्रकाशिनी

gurūpadeśaśāstrārthair vinā cātmā na budhyate / etatsaṃyogasattaiva svātmajñānaprakāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुशास्त्रार्थशिष्याणां चिरसंयोगसत्तया । अहनीव जनाचार आत्मज्ञानं प्रवर्तते

guruśāstrārthaśiṣyāṇāṃ cirasaṃyogasattayā / ahanīva janācāra ātmajñānaṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मबुद्धीन्द्रियाद्यन्तसुखदुःखादिसङ्क्षयः । शिव आत्मेति कथितस् तत् सद् इत्यादिनामभिः

karmabuddhīndriyādyantasukhaduḥkhādisaṅkṣayaḥ / śiva ātmeti kathitas tat sad ityādināmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रेदम् अखिलं नास्ति तद्रूपेणैव चास्ति वा । तद् आकाशाद् अच्छतरम् अनन्तं सद् इहास्ति हि

yatredam akhilaṃ nāsti tadrūpeṇaiva cāsti vā / tad ākāśād acchataram anantaṃ sad ihāsti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविश्रान्ततया तत्र तन्वविद्यैर् मुमुक्षुभिः । विचित्रशुद्धमननकलङ्ककलितात्मभिः

aviśrāntatayā tatra tanvavidyair mumukṣubhiḥ / vicitraśuddhamananakalaṅkakalitātmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदूर एव तिष्ठद्भिर् जीवन्मुक्तपदस्य तैः । मोक्षोपायकबोधाय शास्त्रार्थरचनाय च

adūra eva tiṣṭhadbhir jīvanmuktapadasya taiḥ / mokṣopāyakabodhāya śāstrārtharacanāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मेन्द्ररुद्रप्रमुखैर् लोकपालैस् सपण्डितैः । पुराणवेदसिद्धान्तसिद्धये भावितात्मभिः

brahmendrarudrapramukhair lokapālais sapaṇḍitaiḥ / purāṇavedasiddhāntasiddhaye bhāvitātmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद् ब्रह्म शिव आत्मेशपरमात्मेश्वरादिकाः । एकस्मिन् कल्पितास् सञ्ज्ञा निस्सञ्ज्ञे पृथग् ईश्वरे

cid brahma śiva ātmeśaparamātmeśvarādikāḥ / ekasmin kalpitās sañjñā nissañjñe pṛthag īśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एतज् जगत्तत्त्वं स्वं तत्त्वं शिवनामकम् । सर्वथा सर्वदा सर्वेणार्चयन् सुखम् आस्स्व भोः

evam etaj jagattattvaṃ svaṃ tattvaṃ śivanāmakam / sarvathā sarvadā sarveṇārcayan sukham āssva bhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिव आत्मा परं ब्रह्मेत्यादिशब्दे ऽस्ति भिन्नता । सवासनैर् विरचिता ज्ञस्य भेदो न वस्तुनि

śiva ātmā paraṃ brahmetyādiśabde 'sti bhinnatā / savāsanair viracitā jñasya bhedo na vastuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं देवार्चनं कुर्वञ् ज्ञो नित्यं मुनिनायक । यत्रास्मदादयो भृत्यास् तत् प्रयाति परं पदम्

evaṃ devārcanaṃ kurvañ jño nityaṃ munināyaka / yatrāsmadādayo bhṛtyās tat prayāti paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यमानम् एवेदं विद्यमानम् इव स्थितम् । यथा तन् मे समासेन भगवन् वक्तुम् अर्हसि

avidyamānam evedaṃ vidyamānam iva sthitam / yathā tan me samāsena bhagavan vaktum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽसौ ब्रह्मादिशब्दार्थस् संविदं विद्धि केवलम् । स्वच्छम् आकाशम् अप्य् अस्यास् स्थूलं मेरुर् अणोर् इव

yo 'sau brahmādiśabdārthas saṃvidaṃ viddhi kevalam / svaccham ākāśam apy asyās sthūlaṃ merur aṇor iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वेद्यम् अवगच्छन्ती याति चिन्नामयोग्यताम् । अप्य् अवेद्यवती नूनम् उन्मनान्तपदस्थिता

sā vedyam avagacchantī yāti cinnāmayogyatām / apy avedyavatī nūnam unmanāntapadasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाद् भावितवेद्यत्वाद् अहन्ताम् अनुगच्छति । पुरुषत्वात् पुमान् स्वप्ने नववारणताम् इव

kṣaṇād bhāvitavedyatvād ahantām anugacchati / puruṣatvāt pumān svapne navavāraṇatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्या अहन्तां याताया देशताकालताखताः । सम्पद्यन्ते स्वयं शून्यरूपिण्यस् सख्य एव ताः

asyā ahantāṃ yātāyā deśatākālatākhatāḥ / sampadyante svayaṃ śūnyarūpiṇyas sakhya eva tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभिस् संवलिता साथ सत्ता जीवाभिधानका । भवति स्पन्दविज्ञाता पवनस्येव लेखिका

tābhis saṃvalitā sātha sattā jīvābhidhānakā / bhavati spandavijñātā pavanasyeva lekhikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवशक्तिस् तथाभूता निश्चयैकविलासिनी । बुद्धिताम् अनुयाता सा भवत्य् अज्ञपदास्थिता

jīvaśaktis tathābhūtā niścayaikavilāsinī / buddhitām anuyātā sā bhavaty ajñapadāsthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दशक्त्या क्रियाशक्त्या ज्ञानशक्त्यानुगम्यते । प्रत्येकं प्रस्फुरत्य् अन्तर् अप्रदर्शितरूपया

śabdaśaktyā kriyāśaktyā jñānaśaktyānugamyate / pratyekaṃ prasphuraty antar apradarśitarūpayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिलित्वैष गणः क्षिप्रं श्रुतिं समनुकल्पयन् । मनो भवति शून्यात्मबीजं सङ्कल्पशाखिनः

militvaiṣa gaṇaḥ kṣipraṃ śrutiṃ samanukalpayan / mano bhavati śūnyātmabījaṃ saṅkalpaśākhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतिवाहिकदेहोक्तिभाजनं तद् विदुर् बुधाः । अन्तस्स्थया ब्रह्मशक्त्या ज्ञरूपं स्वात्मनात्मदृक्

ātivāhikadehoktibhājanaṃ tad vidur budhāḥ / antassthayā brahmaśaktyā jñarūpaṃ svātmanātmadṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पद्यमान एवास्मिंश् चेतसीमा हि शक्तयः । पश्चाद् इव सहैवास्य प्रोद्यन्त्य् अनुदिता अपि

sampadyamāna evāsmiṃś cetasīmā hi śaktayaḥ / paścād iva sahaivāsya prodyanty anuditā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातसत्ता स्पन्दसत्ता स्पर्शसत्ता तथैव च । त्वक्सत्ता तैजसी सत्ता तथा सत्ता प्रकाशिनी

vātasattā spandasattā sparśasattā tathaiva ca / tvaksattā taijasī sattā tathā sattā prakāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृक्सत्ता जलसत्ता च स्वादसत्ता तथापि च । तथैव रससत्ता च गन्धसत्ता तथैव च

dṛksattā jalasattā ca svādasattā tathāpi ca / tathaiva rasasattā ca gandhasattā tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूसत्ता देहसत्ता च पिण्डसत्ता च पीवरी । देशसत्ता कालसत्ता सर्वास् त्व् आकारवर्जिताः

bhūsattā dehasattā ca piṇḍasattā ca pīvarī / deśasattā kālasattā sarvās tv ākāravarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सत्तागणं चेतः क्रोडीकृत्य खरूपधृत् । स्फुरत्य् आश्रितपत्त्रादि बीजवज् जीवतां गतम्

evaṃ sattāgaṇaṃ cetaḥ kroḍīkṛtya kharūpadhṛt / sphuraty āśritapattrādi bījavaj jīvatāṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् पुर्यष्टकं विद्धि देहो ऽयं चातिवाहिकः । अपराबोधम् एतत् तत् स्फुरत्य् अंशविभागवत्

etat puryaṣṭakaṃ viddhi deho 'yaṃ cātivāhikaḥ / aparābodham etat tat sphuraty aṃśavibhāgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् यद् अङ्गसम्पन्नं सम्पन्नं तन् न किञ्चन । न जातं न च सद्रूपं न चिदादि न चेतरत्

etad yad aṅgasampannaṃ sampannaṃ tan na kiñcana / na jātaṃ na ca sadrūpaṃ na cidādi na cetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परे परं प्रस्फुरति केवलं केवलात्म सत् । जलपीठस्य जठरे जलद्रवविलासवत्

pare paraṃ prasphurati kevalaṃ kevalātma sat / jalapīṭhasya jaṭhare jaladravavilāsavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित्संवेदनैकात्म पृथग् एतद् अचेतितम् । सम्पद्यते परिज्ञातं सङ्कल्पनगरोपमम्

saṃvitsaṃvedanaikātma pṛthag etad acetitam / sampadyate parijñātaṃ saṅkalpanagaropamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवेदनपरिज्ञानाच् छिवताम् एव गच्छति । अजातम् एव वा यत् तत् कथं गच्छति वस्तुताम्

saṃvedanaparijñānāc chivatām eva gacchati / ajātam eva vā yat tat kathaṃ gacchati vastutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतद् विन्दते स्वान्तं सङ्कल्पाद् अणुतां स्वतः । तन्मात्रसत्तास् तस्याणोर् एताः पश्यन्ति देहकम्

athaitad vindate svāntaṃ saṅkalpād aṇutāṃ svataḥ / tanmātrasattās tasyāṇor etāḥ paśyanti dehakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुस्थूलत्वम् आपन्नं तद् एवाशु प्रपश्यति । तस्य तन्मात्ररन्ध्राणि यथादेशं च पश्यति

aṇusthūlatvam āpannaṃ tad evāśu prapaśyati / tasya tanmātrarandhrāṇi yathādeśaṃ ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पुरुषरूपैकभावनात् पुरुषाकृतिम् । काकतालीयवद् दृष्ट्वा तुष्टं पुष्टं भवत्य् अलम्

tataḥ puruṣarūpaikabhāvanāt puruṣākṛtim / kākatālīyavad dṛṣṭvā tuṣṭaṃ puṣṭaṃ bhavaty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीव एतदवस्थो ऽथ स्थितं पश्यति देहकम् । असन्तम् एव गन्धर्वपुरं स्वप्नपुरं यथा

jīva etadavastho 'tha sthitaṃ paśyati dehakam / asantam eva gandharvapuraṃ svapnapuraṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वनगराकारम् अपि स्वप्नपुरोपमम् । जगद् दुःखाय दुःखस्य कात्र युक्तिः परिक्षये

gandharvanagarākāram api svapnapuropamam / jagad duḥkhāya duḥkhasya kātra yuktiḥ parikṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावशतो दुःखं विद्यमाने च सा भवेत् । अविद्यमानं च जगन् मृगतृष्णाम्बुभङ्गवत्

vāsanāvaśato duḥkhaṃ vidyamāne ca sā bhavet / avidyamānaṃ ca jagan mṛgatṛṣṇāmbubhaṅgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः किं वास्यते केन कस्य वा वासना कुतः । कथं स्वप्ननरेणाङ्ग मृगतृष्णाम्बु पीयते

ataḥ kiṃ vāsyate kena kasya vā vāsanā kutaḥ / kathaṃ svapnanareṇāṅga mṛgatṛṣṇāmbu pīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्रष्टरि तु साहन्ते समनोमननादिके । अविद्यमाने जगति यत् सत् तत् परिशिष्यते

sasraṣṭari tu sāhante samanomananādike / avidyamāne jagati yat sat tat pariśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र नो वासना नैव वासकं न च वास्यता । केवलं केवलीभावस् संशान्तसकलभ्रमः

yatra no vāsanā naiva vāsakaṃ na ca vāsyatā / kevalaṃ kevalībhāvas saṃśāntasakalabhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य सत्यो ऽप्य् असत्यो वा शून्य एव हि यक्षकः । विलीनस् तस्य कैवल्यात् किम् अन्यद् अवशिष्यते

yasya satyo 'py asatyo vā śūnya eva hi yakṣakaḥ / vilīnas tasya kaivalyāt kim anyad avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्य एव हि वेताल इवेत्थं चित्तवासना । उदितेयं जगन्नाम्नी तच्छान्तौ शान्तिर् अक्षता

śūnya eva hi vetāla ivetthaṃ cittavāsanā / uditeyaṃ jagannāmnī tacchāntau śāntir akṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहन्तायां जगति च मृगतृष्णाजले च यः । सास्थस् तं चिद्घनतरं नोपदेश्यस् त्व् असाव् इति

ahantāyāṃ jagati ca mṛgatṛṣṇājale ca yaḥ / sāsthas taṃ cidghanataraṃ nopadeśyas tv asāv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवं विवेकिनम् इहोपदिशन्ति तज्ज्ञा नो बालम् उद्भ्रमम् असन्मयम् आर्यमुक्तम् । अज्ञान् प्रशास्ति किल यः कनकावदातां स स्वप्नदृष्टपुरुषाय सुतां ददाति

jīvaṃ vivekinam ihopadiśanti tajjñā no bālam udbhramam asanmayam āryamuktam / ajñān praśāsti kila yaḥ kanakāvadātāṃ sa svapnadṛṣṭapuruṣāya sutāṃ dadāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.