Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.54

ज्ञातं ज्ञातव्यम् अखिलं दृष्टं द्रष्टव्यम् अक्षतम् । परेण परिपूर्णास् स्मो ब्रह्मञ् ज्ञानामृतेन ते

jñātaṃ jñātavyam akhilaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyam akṣatam / pareṇa paripūrṇās smo brahmañ jñānāmṛtena te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णात्मकम् इदं पूर्णं पूर्णात् पूर्णं प्रपूर्यते । पूर्णेन पूरितं पूर्णं स्थिता पूर्णैव पूर्णता

pūrṇātmakam idaṃ pūrṇaṃ pūrṇāt pūrṇaṃ prapūryate / pūrṇena pūritaṃ pūrṇaṃ sthitā pūrṇaiva pūrṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीलयेदं तु पृच्छामि भूयो बोधाभिवृद्धये । बालस्येव पिता ब्रह्मन् न रोषं कर्तुम् अर्हसि

līlayedaṃ tu pṛcchāmi bhūyo bodhābhivṛddhaye / bālasyeva pitā brahman na roṣaṃ kartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं चक्षुस् स्पर्शनं च रसनं घ्राणम् एव च । विद्यमानम् अपि ब्रह्मन् दृश्यमानम् अपि स्फुटम्

śrotraṃ cakṣus sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca / vidyamānam api brahman dṛśyamānam api sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं मृतस्यैव जन्तोर् विषयं स्वं न पश्यति । जीवतश् च कथं सर्वं विषयं स्वं प्रपश्यति

kathaṃ mṛtasyaiva jantor viṣayaṃ svaṃ na paśyati / jīvataś ca kathaṃ sarvaṃ viṣayaṃ svaṃ prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं घटादि बाह्यस्थम् इन्द्रियाणि जडान्य् अपि । शरीरे ऽनुभवन्त्य् अन्तः पुनर् नानुभवन्त्य् अपि

kathaṃ ghaṭādi bāhyastham indriyāṇi jaḍāny api / śarīre 'nubhavanty antaḥ punar nānubhavanty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयश्शलाकोपमयोर् घटादीन्द्रिययोः किल । अश्लिष्टयोर् नीरसयोः कथं सत्तोदिता मिथः

ayaśśalākopamayor ghaṭādīndriyayoḥ kila / aśliṣṭayor nīrasayoḥ kathaṃ sattoditā mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानन्न् अपि यद् एतत् त्वां विशेषाशङ्कया पुनः । पृच्छामि तद् अशेषेण कथयाश्व् अनुकम्पया

jānann api yad etat tvāṃ viśeṣāśaṅkayā punaḥ / pṛcchāmi tad aśeṣeṇa kathayāśv anukampayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाण्य् अपि चित्तादि घटाद्य् अपि न किञ्चन । पृथक् सम्भवतीहाङ्ग निर्मलाच् चेतनाद् ऋते

indriyāṇy api cittādi ghaṭādy api na kiñcana / pṛthak sambhavatīhāṅga nirmalāc cetanād ṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गगनाद् अपि याच्छा चित् तया रूपं स्वम् आत्मना । चित्त्वात् पुर्यष्टकत्वेन भाववृत्त्यैव भावितम्

gaganād api yācchā cit tayā rūpaṃ svam ātmanā / cittvāt puryaṣṭakatvena bhāvavṛttyaiva bhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवेदं प्रकृतितां गतं जगद् अवस्थितम् । तस्यावयवजातं तद् इन्द्रियादि घटादि च

tad evedaṃ prakṛtitāṃ gataṃ jagad avasthitam / tasyāvayavajātaṃ tad indriyādi ghaṭādi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्यष्टकत्वम् आयातं यच् चित्तत्त्वं स्वभावतः । स्व एवावयवस् तस्मिन् घटादि प्रतिबिम्बति

puryaṣṭakatvam āyātaṃ yac cittattvaṃ svabhāvataḥ / sva evāvayavas tasmin ghaṭādi pratibimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्सहस्रनिर्माणमहिम्नां दर्पणस्य मे । पुर्यष्टकस्य भगवन् रूपं कथय कीदृशम्

jagatsahasranirmāṇamahimnāṃ darpaṇasya me / puryaṣṭakasya bhagavan rūpaṃ kathaya kīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्यन्तजगद्बीजं यद् ब्रह्मास्ति निरामयम् । भारूपं शुद्धचिन्मात्रं कलाकलनवर्जितम्

anādyantajagadbījaṃ yad brahmāsti nirāmayam / bhārūpaṃ śuddhacinmātraṃ kalākalanavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलनोन्मुखतां यातं सत् तज् जीव इति स्मृतः । स जीवः खलु देहे ऽस्मिंश् चिनोति स्पन्दते स्फुटम्

kalanonmukhatāṃ yātaṃ sat taj jīva iti smṛtaḥ / sa jīvaḥ khalu dehe 'smiṃś cinoti spandate sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम्भावाद् अहङ्कारो मननान् मन उच्यते । बोधनिश्चयतो बुद्धिर् इन्द्रदृष्टेस् तथेन्द्रियम्

ahambhāvād ahaṅkāro mananān mana ucyate / bodhaniścayato buddhir indradṛṣṭes tathendriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहभावनया देहो घटभावनया घटः । एष एवंस्वभावात्मा जीवः पुर्यष्टकं स्मृतम्

dehabhāvanayā deho ghaṭabhāvanayā ghaṭaḥ / eṣa evaṃsvabhāvātmā jīvaḥ puryaṣṭakaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वाद्यभिमानिनी । या संविज् जीव इत्य् उक्ता तद् धि पुर्यष्टकं विदुः

jñatvakartṛtvabhoktṛtvasākṣitvādyabhimāninī / yā saṃvij jīva ity uktā tad dhi puryaṣṭakaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काले काले स्वतो जीवस् त्व् अन्यो ऽन्यो भवति स्वतः । भाविताकारितानन्तवासनाकणिकोदयात्

kāle kāle svato jīvas tv anyo 'nyo bhavati svataḥ / bhāvitākāritānantavāsanākaṇikodayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्यष्टकस्वभावेन कालेनाकारम् ऋच्छति । वासनावशतस् सेकाद् बीजं पल्लवताम् इव

puryaṣṭakasvabhāvena kālenākāram ṛcchati / vāsanāvaśatas sekād bījaṃ pallavatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारो ऽहं शरीरादि स्थावरादि सुरादि वा । नाहम् आद्यश् चिदात्मेति मिथ्याज्ञाने निमज्जति

ākāro 'haṃ śarīrādi sthāvarādi surādi vā / nāham ādyaś cidātmeti mithyājñāne nimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमत्य् एवं जगज् जीवो वासनावेल्लितश् चिरम् । ऊर्ध्वाधोगमनैर् अब्धौ काष्ठं वीचिहतं यथा

bhramaty evaṃ jagaj jīvo vāsanāvellitaś ciram / ūrdhvādhogamanair abdhau kāṣṭhaṃ vīcihataṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चित् सात्त्विकजातित्वाद् भवबन्धाद् अनन्तरम् । बुद्ध्वात्मानं स्वम् अभ्येति पदम् आद्यन्तवर्जितम्

kaścit sāttvikajātitvād bhavabandhād anantaram / buddhvātmānaṃ svam abhyeti padam ādyantavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चित् कालेन बहुना भुक्तयोनिगणान्तरः । आत्मज्ञानवशाद् एति परमं पदम् आत्मनः

kaścit kālena bahunā bhuktayonigaṇāntaraḥ / ātmajñānavaśād eti paramaṃ padam ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम्भूतस् स सुमते जीवो यातश् शरीरताम् । नेत्रादिना घटाद्य् अन्तर् यथा वेत्ति तथा शृणु

evambhūtas sa sumate jīvo yātaś śarīratām / netrādinā ghaṭādy antar yathā vetti tathā śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त्वस्य कलनात् तस्य सम्प्रयातस्य जीवताम् । मनष्षष्ठेन्द्रियग्रामो देहो ऽग्र इव तिष्ठति

cittvasya kalanāt tasya samprayātasya jīvatām / manaṣṣaṣṭhendriyagrāmo deho 'gra iva tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थदेहे देहेन स्वे पतत्य् अक्षिरूपिणा । तदा तज् जीवसंस्पर्शाज् जीवात्मैकत्वम् ऋच्छति

padārthadehe dehena sve pataty akṣirūpiṇā / tadā taj jīvasaṃsparśāj jīvātmaikatvam ṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यार्थवेदने नित्यं सम्बन्धो ऽक्षस्य कारणम् । समन्वितस्य चित्तेन न मुक्तस्य कदाचन

bāhyārthavedane nityaṃ sambandho 'kṣasya kāraṇam / samanvitasya cittena na muktasya kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यद् अच्छतरे तस्मिन्न् अग्रस्थं प्रतिबिम्बति । जीवेन भवति श्लिष्टं बहिर् जीवो ऽथ जीवति

yad yad acchatare tasminn agrasthaṃ pratibimbati / jīvena bhavati śliṣṭaṃ bahir jīvo 'tha jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निघृष्टनवरत्नाभे यदा नयनतारके । तदैतयोर् बाह्यगतः पदार्थः प्रतिबिम्बति

nighṛṣṭanavaratnābhe yadā nayanatārake / tadaitayor bāhyagataḥ padārthaḥ pratibimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवेन भवति श्लिष्टः प्रतिबिम्बवशात् ततः । जीवज्ञेयत्वम् आयाति बाह्यं वस्त्व् इति राघव

jīvena bhavati śliṣṭaḥ pratibimbavaśāt tataḥ / jīvajñeyatvam āyāti bāhyaṃ vastv iti rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् संश्लेषम् उपायाति तद् बालो ऽपि हि विन्दते । पशुर् वा स्थावरो वापि जीवः कस्मान् न वेत्स्यति

yat saṃśleṣam upāyāti tad bālo 'pi hi vindate / paśur vā sthāvaro vāpi jīvaḥ kasmān na vetsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च नायनास् साधो रश्मयो जीववेष्टिताः । क्रोडीकुर्वन्त्य् अलं दृश्यं जीवस् तत् तेन विन्दते

anyac ca nāyanās sādho raśmayo jīvaveṣṭitāḥ / kroḍīkurvanty alaṃ dṛśyaṃ jīvas tat tena vindate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष एव क्रमस् स्पर्शे सम्बन्धप्रत्ययोद्भवः । रसे गन्धे च कथितो जीवसंस्पर्शसम्भवः

eṣa eva kramas sparśe sambandhapratyayodbhavaḥ / rase gandhe ca kathito jīvasaṃsparśasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस् त्व् आकाशनिष्ठत्वात् कर्णाकाशगतः क्षणात् । जीवाकाशं विशत्य् अन्तर् एवम् इन्द्रियसंविदः

śabdas tv ākāśaniṣṭhatvāt karṇākāśagataḥ kṣaṇāt / jīvākāśaṃ viśaty antar evam indriyasaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यते निर्मलादर्शरत्नवार्यादिकेषु यत् । प्रतिबिम्बनम् एतन् मे ब्रूहि ब्रह्मन् किमात्मकम्

dṛśyate nirmalādarśaratnavāryādikeṣu yat / pratibimbanam etan me brūhi brahman kimātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकतालीयवद् भातं तद् ब्रह्मव्योम्नि यच् चिरम् । किञ्चिद् आस्ते क्षणं किञ्चित् तद् एवेदं जगन्ति वः

kākatālīyavad bhātaṃ tad brahmavyomni yac ciram / kiñcid āste kṣaṇaṃ kiñcit tad evedaṃ jaganti vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसत्तामात्रकं स्वप्ने इवार्थ इति भावयत् । स्थितम् एकम् अनेकात्म चिद्व्योम स्वप्नवृक्षवत्

svasattāmātrakaṃ svapne ivārtha iti bhāvayat / sthitam ekam anekātma cidvyoma svapnavṛkṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यार्थास्तित्वबोधो यो या ब्रह्मात्मजगन्मतिः । स च सा चेति सत् सर्वं यथासंवेदनं स्थितेः

bāhyārthāstitvabodho yo yā brahmātmajaganmatiḥ / sa ca sā ceti sat sarvaṃ yathāsaṃvedanaṃ sthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमं परमाणुत्वे बुद्धे ऽणुत्वे ततश् च खे । ता विदो वेत्ति विद्व्योम कराक्षादिकम् अद्य याः

prathamaṃ paramāṇutve buddhe 'ṇutve tataś ca khe / tā vido vetti vidvyoma karākṣādikam adya yāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गादितः प्रभृत्य् एव निर्मले ऽर्थः प्रबिम्बते । विदात्तेति स्थितिस् त्व् ऐक्यात् सर्वबिम्ब्यनुबिम्बयोः

sargāditaḥ prabhṛty eva nirmale 'rthaḥ prabimbate / vidātteti sthitis tv aikyāt sarvabimbyanubimbayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्व्योम्ना कचता तद् यद् अयम् अर्थ इति स्थितम् । सर्गादौ चेतिता संस्था यासौ स्थितिम् उपागता

cidvyomnā kacatā tad yad ayam artha iti sthitam / sargādau cetitā saṃsthā yāsau sthitim upāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असताम् एव भावानां चिद्व्योमकचनाबलात् । गुणार्पणं मिथो रूढं निर्मले प्रतिबिम्बनम्

asatām eva bhāvānāṃ cidvyomakacanābalāt / guṇārpaṇaṃ mitho rūḍhaṃ nirmale pratibimbanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तजडयोर् एव जीवयोर् इव यन् मिथः । सत्तार्पणं स्वभावेन प्रतिबिम्बं तद् उच्यते

atyantajaḍayor eva jīvayor iva yan mithaḥ / sattārpaṇaṃ svabhāvena pratibimbaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदात्मनोर् वा जडयोर् महासत्ताजडात्मनोः । आद्यस्वभावनियमाद् बिम्बसत्तार्पणं मिथः

cidātmanor vā jaḍayor mahāsattājaḍātmanoḥ / ādyasvabhāvaniyamād bimbasattārpaṇaṃ mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबिम्बं दृशोर् भ्रान्तिं विद्धि वेद्यविदां वर । तावन्मात्रं जगत् तेन विश्वासो मा तवास्त्व् इह

pratibimbaṃ dṛśor bhrāntiṃ viddhi vedyavidāṃ vara / tāvanmātraṃ jagat tena viśvāso mā tavāstv iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमित्यादितरङ्गस् सर्गाद्यावर्तवान् पराम्भोधौ । नास्त्य् एव देशकालक्रियाकृतस् तन्मयैकतया

ahamityāditaraṅgas sargādyāvartavān parāmbhodhau / nāsty eva deśakālakriyākṛtas tanmayaikatayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् असक्तमतिर् मुदितात्मा शान्तसुखासुखसंविदनन्तः । तिष्ठ निविष्टमतिस् समतायाम् अस्तसमस्तभवामयमायः

nityam asaktamatir muditātmā śāntasukhāsukhasaṃvidanantaḥ / tiṣṭha niviṣṭamatis samatāyām astasamastabhavāmayamāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.