Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.59

न कुर्याद् भोगसन्त्यागं न कुर्याद् भोगभावनम् । स्थातव्यं सुसमेनैव यथाप्राप्तानुवर्तिना

na kuryād bhogasantyāgaṃ na kuryād bhogabhāvanam / sthātavyaṃ susamenaiva yathāprāptānuvartinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मन्य् आत्मतां देहे मा भावय भवात्मनि । आत्मन्य् एवात्मतां सत्ये भावयाभावरूपिणि

anātmany ātmatāṃ dehe mā bhāvaya bhavātmani / ātmany evātmatāṃ satye bhāvayābhāvarūpiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहनाशे महाबाहो न किञ्चिद् अपि नश्यति । आत्मनाशे हि नाशस् स्यान् न चात्मा नश्यति क्वचित्

dehanāśe mahābāho na kiñcid api naśyati / ātmanāśe hi nāśas syān na cātmā naśyati kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविनाशम् अनाद्यन्तम् आत्मानम् अजरं विदुः । नश्यत्य् आत्मेति दुर्बोधो मा तवास्त्व् अतिदुःखदः

avināśam anādyantam ātmānam ajaraṃ viduḥ / naśyaty ātmeti durbodho mā tavāstv atiduḥkhadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कदाचन नश्यन्ति विदितात्मान उत्तमाः । नश्यन्त्य् अविदितात्मानो ह्य् अनात्मन्य् आत्ममानिनः

na kadācana naśyanti viditātmāna uttamāḥ / naśyanty aviditātmāno hy anātmany ātmamāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चेत् तज् जगन्नाथ मूढानाम् अपि मानद । देहनाशे समुत्पन्ने मन्ये नष्टं न किञ्चन

evaṃ cet taj jagannātha mūḍhānām api mānada / dehanāśe samutpanne manye naṣṭaṃ na kiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एव महाबाहो न किञ्चिन् नश्यति क्वचित् । आत्मैवास्त्य् अविनाशात्मा किं तस्य क्व विनश्यति

evam eva mahābāho na kiñcin naśyati kvacit / ātmaivāsty avināśātmā kiṃ tasya kva vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं नष्टम् इदं युक्तम् इति मोहाद् भ्रमाद् ऋते । अन्यत् तथा न पश्यामि वन्ध्यास्त्रीतनयं यथा

idaṃ naṣṭam idaṃ yuktam iti mohād bhramād ṛte / anyat tathā na paśyāmi vandhyāstrītanayaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोर् अपि दृष्टो ऽन्तस् त्व् अनयोस् तत्त्वदर्शिभिः

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ / ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वम् इदं ततम् । विनाशम् अव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुम् अर्हति

avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam / vināśam avyayasyāsya na kaścit kartum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताश् शरीरिणः । अनाशिनो ऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत

antavanta ime dehā nityasyoktāś śarīriṇaḥ / anāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मैवैको ऽस्ति न द्वित्वम् असतस् सम्भवः कुतः । अविनाशस् त्व् अनन्तो ऽसौ सतो नाशो न विद्यते

ātmaivaiko 'sti na dvitvam asatas sambhavaḥ kutaḥ / avināśas tv ananto 'sau sato nāśo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वैतैकत्वपरित्यागे यच् छेषम् अवशिष्यते । शान्तं सदसतोर् मध्यं तद् अस्तीह परं पदम्

dvaitaikatvaparityāge yac cheṣam avaśiṣyate / śāntaṃ sadasator madhyaṃ tad astīha paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मृतो ऽस्मीति भगवन् किंरूढेह नृणां स्थितिः । कथं स्थितौ वा लोकानां तौ स्वर्गनरकौ प्रभो

tan mṛto 'smīti bhagavan kiṃrūḍheha nṛṇāṃ sthitiḥ / kathaṃ sthitau vā lokānāṃ tau svarganarakau prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिर् आपो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च । एतत्तन्मात्रजातात्मा जीवो देहेषु तिष्ठति

bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca / etattanmātrajātātmā jīvo deheṣu tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कृष्यते वासनया रज्ज्वेव पशुपोतकः । स तिष्ठति शरीरान्तः पञ्जरे विहगो यथा

sa kṛṣyate vāsanayā rajjveva paśupotakaḥ / sa tiṣṭhati śarīrāntaḥ pañjare vihago yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कालवशतो देहाज् जर्जरत्वम् उपागतात् । वासनावशतो याति वृक्षपर्णाद् रसो यथा

sa kālavaśato dehāj jarjaratvam upāgatāt / vāsanāvaśato yāti vṛkṣaparṇād raso yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं चक्षुस् स्पर्शनं च रसनं घ्राणम् एव च । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर् गन्धान् इवाशयात्

śrotraṃ cakṣus sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca / gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावत्त्वम् एवास्य देहो नेतरयुक्तिजः । क्षीयते वासनात्यागे क्षीणे भवति तत् पदम्

vāsanāvattvam evāsya deho netarayuktijaḥ / kṣīyate vāsanātyāge kṣīṇe bhavati tat padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावान् पुरा पुष्टो भूत्वा भ्राम्यति योनिषु । जीवो भ्रमभराकारो मायापुरुषको यथा

vāsanāvān purā puṣṭo bhūtvā bhrāmyati yoniṣu / jīvo bhramabharākāro māyāpuruṣako yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षस्वभावान् अखिलाञ् शरीराद् वासनावशः । जीवो गृहीत्वा संयाति पुष्पाद् गन्धान् इवानिलः

akṣasvabhāvān akhilāñ śarīrād vāsanāvaśaḥ / jīvo gṛhītvā saṃyāti puṣpād gandhān ivānilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहो निस्स्पन्दताम् एति जीवे कौन्तेय निर्गते । निस्स्पन्दावयवाभोगश् शान्तवात इव द्रुमः

deho nisspandatām eti jīve kaunteya nirgate / nisspandāvayavābhogaś śāntavāta iva drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेष्टश् छेदभेदादिदोषैर् आयात्य् अदृश्यताम् । मृत इत्य् उच्यते लोके देहो विगतजीवितः

aceṣṭaś chedabhedādidoṣair āyāty adṛśyatām / mṛta ity ucyate loke deho vigatajīvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स जीवः प्राणमूर्तिः खे यत्र यत्रावतिष्ठते । तत्र स्ववासनाभ्यासात् पश्यत्य् आकारम् आततम्

sa jīvaḥ prāṇamūrtiḥ khe yatra yatrāvatiṣṭhate / tatra svavāsanābhyāsāt paśyaty ākāram ātatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं देहो हि जीवेन त्व् असन्न् एवावलोकितः । अस्य नाशे ऽन्यम् अप्य् एवं पश्यत्य् एवाशु स्वप्नवत्

ayaṃ deho hi jīvena tv asann evāvalokitaḥ / asya nāśe 'nyam apy evaṃ paśyaty evāśu svapnavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव पश्यत्य् आकारांस् तेषां नाशांस् तथैव सः । आदिसर्गे भावनया किलैवं संविभावितः

yathaiva paśyaty ākārāṃs teṣāṃ nāśāṃs tathaiva saḥ / ādisarge bhāvanayā kilaivaṃ saṃvibhāvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झगित्य् उद्भवकाले तु यद् यथा दृश्यते पुरः । आनिर्वाणं तद् एवास्या अविनाभाविसंविदः

jhagity udbhavakāle tu yad yathā dṛśyate puraḥ / ānirvāṇaṃ tad evāsyā avinābhāvisaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनं वासनाजालं पुरुषार्थेन जीयते । यत्नेनाद्यतनेनाशु यतनं ह्यस्तनं यथा

prāktanaṃ vāsanājālaṃ puruṣārthena jīyate / yatnenādyatanenāśu yatanaṃ hyastanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एव पुरुषार्थेन दृष्टो बलवता क्षणात् । पूर्वोत्तरनिमेषांशस् स एव जयति स्फुटम्

ya eva puruṣārthena dṛṣṭo balavatā kṣaṇāt / pūrvottaranimeṣāṃśas sa eva jayati sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि स्फुटति विध्यण्डे वाति वा प्रलयानिले । पौरुषं हि यथाशास्त्रम् अतस् त्याज्यं न धीमता

api sphuṭati vidhyaṇḍe vāti vā pralayānile / pauruṣaṃ hi yathāśāstram atas tyājyaṃ na dhīmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरकस्वर्गसर्गादि वासनावशतो ऽभितः । प्रपश्यति चिराभ्यस्तं जीवो जरढमोहधीः

narakasvargasargādi vāsanāvaśato 'bhitaḥ / prapaśyati cirābhyastaṃ jīvo jaraḍhamohadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरकस्वर्गसर्गादिसम्भ्रमेषु जगत्पते । किम् अस्य कारणं ब्रूहि जीवस्य जनितस्थितेः

narakasvargasargādisambhrameṣu jagatpate / kim asya kāraṇaṃ brūhi jīvasya janitasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनात्मानम् एनं त्वं जीवं विद्धि शरीरकम् । स्ववासनात्मिकैवास्य सत्ता संसृतिकारणम्

vāsanātmānam enaṃ tvaṃ jīvaṃ viddhi śarīrakam / svavāsanātmikaivāsya sattā saṃsṛtikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रियते संसृतिस् तावद् यावत् स्फुरति वासना । स्वप्नोपमाना तेनेह श्रेयसे वासनाक्षयः

dhriyate saṃsṛtis tāvad yāvat sphurati vāsanā / svapnopamānā teneha śreyase vāsanākṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिराभ्यासवशात् प्रौढा संसारभ्रमकारिणी । किमुत्था देवदेवेश वासना क्षीयते कथम्

cirābhyāsavaśāt prauḍhā saṃsārabhramakāriṇī / kimutthā devadeveśa vāsanā kṣīyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौर्ख्यमोहसमुच्छ्रायाद् अनात्मन्य् आत्मभावनात् । अज्ञानाद् आत्मनस् साधो सत्ताम् आयाति वासना

maurkhyamohasamucchrāyād anātmany ātmabhāvanāt / ajñānād ātmanas sādho sattām āyāti vāsanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावितात्मासि कौन्तेय सत्यं विज्ञातवान् असि । अयं सो ऽहं जना एते ममेति त्यज वासनाः

bhāvitātmāsi kaunteya satyaṃ vijñātavān asi / ayaṃ so 'haṃ janā ete mameti tyaja vāsanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनाविलये जीवो विलीनो भवति स्वयम् । यो हि यत्सत्तयोच्छूनस् तन्नाशात् स विलीयते

vāsanāvilaye jīvo vilīno bhavati svayam / yo hi yatsattayocchūnas tannāśāt sa vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहे विलयम् आयाते देशकालान्यताकृतेः । को ऽसौ भाजनताम् एति जन्मनो मरणस्य च

dehe vilayam āyāte deśakālānyatākṛteḥ / ko 'sau bhājanatām eti janmano maraṇasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं कल्पितसङ्कल्पम् आत्मरूपं यद् आबिलम् । तद् एव वासनाकारं जीवं विद्धि महामते

svayaṃ kalpitasaṅkalpam ātmarūpaṃ yad ābilam / tad eva vāsanākāraṃ jīvaṃ viddhi mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनायत्तम् असङ्कल्पम् आत्मरूपं यद् अव्ययम् । प्रबोधाद् वासनामुक्तं तं मोक्षं विद्धि भारत

anāyattam asaṅkalpam ātmarūpaṃ yad avyayam / prabodhād vāsanāmuktaṃ taṃ mokṣaṃ viddhi bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्न् एव महाबाहो तत्त्वं प्रेक्ष्य यथास्थितम् । वासनावागुरामुक्तो मुक्त इत्य् अभिधीयते

jīvann eva mahābāho tattvaṃ prekṣya yathāsthitam / vāsanāvāgurāmukto mukta ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो न निर्वासनो नूनं सर्वधर्मपरो ऽपि सः । सर्वज्ञो ऽप्य् अभितो बद्धः पञ्जरस्थो यथा खगः

yo na nirvāsano nūnaṃ sarvadharmaparo 'pi saḥ / sarvajño 'py abhito baddhaḥ pañjarastho yathā khagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्दर्शनस्य गगने शिखिपिञ्छिकेव सूक्ष्मापि विस्फुरति यस्य न वासनान्तः । मुक्तस् स एव भवतीह हि वासनैव बन्धो ऽनघस्य ननु तत्क्षय एव मोक्षः

durdarśanasya gagane śikhipiñchikeva sūkṣmāpi visphurati yasya na vāsanāntaḥ / muktas sa eva bhavatīha hi vāsanaiva bandho 'naghasya nanu tatkṣaya eva mokṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.