Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.6

भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यत् ते ऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया

bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ / yat te 'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधम् अभ्युपगम्यापि शृणु बोधविवृद्धये । भवेद् अल्पप्रबुद्धानाम् अपि निर्दुःखता यथा

bodham abhyupagamyāpi śṛṇu bodhavivṛddhaye / bhaved alpaprabuddhānām api nirduḥkhatā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याज्ञातात्मनो ऽज्ञस्य देह एवात्मभावना । उदितार्तिं रुषेवाक्षरिपवो ऽभिभवन्ति तम्

yasyājñātātmano 'jñasya deha evātmabhāvanā / uditārtiṃ ruṣevākṣaripavo 'bhibhavanti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य ज्ञातात्मनो ज्ञस्य सत्ये स्वात्मनि संस्थितिः । तुष्ट्येव चाक्षसुहृदो न घ्नन्ति तम् अनिन्दितम्

yasya jñātātmano jñasya satye svātmani saṃsthitiḥ / tuṣṭyeva cākṣasuhṛdo na ghnanti tam aninditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परार्थं स्फुरतो यस्य न स्तुतिर् निन्दनाद् ऋते । स देही देहदुःखौघम् आदत्ते केन हेतुना

parārthaṃ sphurato yasya na stutir nindanād ṛte / sa dehī dehaduḥkhaugham ādatte kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्मा शरीरसम्बद्धश् शरीरम् अपि नात्मनि । मिथो विलक्षणे एते प्रकाशतमसी यथा

nātmā śarīrasambaddhaś śarīram api nātmani / mitho vilakṣaṇe ete prakāśatamasī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैर् भावविकारैस् तु नित्यमुक्तो ऽस्त्य् अलेपकः । नात्मास्तम् एति भगवान् न चोदेति सदोदितः

sarvair bhāvavikārais tu nityamukto 'sty alepakaḥ / nātmāstam eti bhagavān na codeti sadoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडस्याज्ञस्य तुच्छस्य कृतघ्नस्य विनाशिनः । शरीरकोपलस्यास्य यद् भवत्य् अस्तु तत् तथा

jaḍasyājñasya tucchasya kṛtaghnasya vināśinaḥ / śarīrakopalasyāsya yad bhavaty astu tat tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्य किञ्चिद् भवति पृथग् आत्मन्य् अवेक्षिते । जडस्यासत्स्वरूपस्य किम् इवाङ्गोपपद्यते

na cāsya kiñcid bhavati pṛthag ātmany avekṣite / jaḍasyāsatsvarūpasya kim ivāṅgopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपुणायावबोधाय यत् प्रोक्तं तत् पुनः पुनः । भङ्गिभिः प्रविचित्राभी राघवेदं प्रबोध्यते

nipuṇāyāvabodhāya yat proktaṃ tat punaḥ punaḥ / bhaṅgibhiḥ pravicitrābhī rāghavedaṃ prabodhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि देहगुणान् आत्मा गृह्णाति परमार्थतः । नादत्ते तत् कथं तस्माज् जडतां शवरूपिणः

yadi dehaguṇān ātmā gṛhṇāti paramārthataḥ / nādatte tat kathaṃ tasmāj jaḍatāṃ śavarūpiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वात्मगुणान् देहो गृह्णाति परमार्थतः । नादत्ते तत् कथं चैत्तं चिन्मयत्वं सदोदितम्

yadi vātmaguṇān deho gṛhṇāti paramārthataḥ / nādatte tat kathaṃ caittaṃ cinmayatvaṃ sadoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ययोर् एकपरिज्ञाने जडतैवापरे स्थिता । तयोः कीदृग्विधा ब्रूत समानसुखदुःखता

yayor ekaparijñāne jaḍataivāpare sthitā / tayoḥ kīdṛgvidhā brūta samānasukhaduḥkhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौ समौ समकर्माणौ न कदाचन तौ कथम् । द्वाव् अप्य् असन्ताव् अन्योऽन्यं कथं सम्बन्धम् एष्यतः

yau samau samakarmāṇau na kadācana tau katham / dvāv apy asantāv anyo'nyaṃ kathaṃ sambandham eṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं स्थूलो ऽणुरूपस् स्याद् अणुस् स्थूलः कथं भवेत् । एकोदये द्वितीयस्य न सत्ता दिनरात्रिवत्

kathaṃ sthūlo 'ṇurūpas syād aṇus sthūlaḥ kathaṃ bhavet / ekodaye dvitīyasya na sattā dinarātrivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं नाज्ञानताम् एति च्छाया नायाति तापताम् । सद् ब्रह्म नासद् भवति विचित्रास्व् अपि दृष्टिषु

jñānaṃ nājñānatām eti cchāyā nāyāti tāpatām / sad brahma nāsad bhavati vicitrāsv api dṛṣṭiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनाग् अपि न संश्लेषस् सर्वगस्यापि देहिनः । देहेन देहगस्यापि कमलस्येव वारिणा

manāg api na saṃśleṣas sarvagasyāpi dehinaḥ / dehena dehagasyāpi kamalasyeva vāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनाग् अपि न संश्लेषो ब्रह्मणो देहसत्तया । तद्गतस्याप्य् अतद्वृत्तेर् अम्बरस्येव वायुना

manāg api na saṃśleṣo brahmaṇo dehasattayā / tadgatasyāpy atadvṛtter ambarasyeva vāyunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्य् आत्मनि नो किञ्चिन् नासतो देहकस्य च । तद् राघव मुधैवैष सुखदुःखभ्रमः कुतः

bhavaty ātmani no kiñcin nāsato dehakasya ca / tad rāghava mudhaivaiṣa sukhaduḥkhabhramaḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरामरणम् आपच् च सुखदुःखे भवाभवौ । मनाग् अपि न सन्तीह निर्वाणो निर्वृतो भव

jarāmaraṇam āpac ca sukhaduḥkhe bhavābhavau / manāg api na santīha nirvāṇo nirvṛto bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितो देहतयात्युच्चैः पातोत्पातमयो भ्रमः । दृश्यते केवलं ब्रह्मण्य् अप्सु वीचितया यथा

sthito dehatayātyuccaiḥ pātotpātamayo bhramaḥ / dṛśyate kevalaṃ brahmaṇy apsu vīcitayā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मसत्तोपजीवित्वाद् आत्मा सम्भवतीह हि । देहयन्त्रं पयस्सत्तामात्राद् ऊर्मिर् इवोत्थितम्

ātmasattopajīvitvād ātmā sambhavatīha hi / dehayantraṃ payassattāmātrād ūrmir ivotthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधारस्पन्दनेनाङ्ग यथा क्षोभभवाभवाः । सूर्यादेः प्रतिबिम्बस्य तथा देहेन देहिनः

ādhāraspandanenāṅga yathā kṣobhabhavābhavāḥ / sūryādeḥ pratibimbasya tathā dehena dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्दृष्टे यथाभूते वस्तुन्य् आत्मनि जायते । स्थितिर् देहमयो ऽज्ञानविभ्रमो लयम् एति च

samyagdṛṣṭe yathābhūte vastuny ātmani jāyate / sthitir dehamayo 'jñānavibhramo layam eti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहदेहवतोर् ज्ञानाद् यथाभूतैतयोस् स्थितिः । सत्तासत्तात्मिकोदेति दीपाद् इव पदार्थयोः

dehadehavator jñānād yathābhūtaitayos sthitiḥ / sattāsattātmikodeti dīpād iva padārthayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्यग्ज्ञानिनो ये हि स्वावर्तपरिवर्तनैः । अन्तश्शून्यास् स्फुरन्तीह ते मोहार्जुनवायवः

asamyagjñānino ye hi svāvartaparivartanaiḥ / antaśśūnyās sphurantīha te mohārjunavāyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपर्यालोचितात्मार्थम् अपरामृष्टसंविदः । स्पन्दन्ते वेष्टितोन्मुक्ततृणवन् मूढबुद्धयः

aparyālocitātmārtham aparāmṛṣṭasaṃvidaḥ / spandante veṣṭitonmuktatṛṇavan mūḍhabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनास्वादितचित्तत्त्वं जडास् सूत्रैस् स्ववायुभिः । यन्त्रवच् चोदिताक्रान्ता नटन्ति प्रस्फुरन्ति च

anāsvāditacittattvaṃ jaḍās sūtrais svavāyubhiḥ / yantravac coditākrāntā naṭanti prasphuranti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणकाष्ठादिकं सर्वम् आहरन्ति त्यजन्ति च । सशब्दस्पर्शरूपाद्यास् तरङ्गतरलाङ्गकाः

tṛṇakāṣṭhādikaṃ sarvam āharanti tyajanti ca / saśabdasparśarūpādyās taraṅgataralāṅgakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडास् सन्तस् स्फुरद्रूपा भृशं स्फाररसारवाः । सविहारागमापाया महौघा इव दुर्धियः

jaḍās santas sphuradrūpā bhṛśaṃ sphārarasāravāḥ / savihārāgamāpāyā mahaughā iva durdhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषाम् एव चैतेषां स्थितैवैषा चिद् अव्यया । किं त्व् अबोधवशाद् अस्याः परां कृपणतां गताः

sarveṣām eva caiteṣāṃ sthitaivaiṣā cid avyayā / kiṃ tv abodhavaśād asyāḥ parāṃ kṛpaṇatāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वाससन्ततयो ह्य् अज्ञाल् लोहकारदृतेर् इव । स्पन्दमात्रार्थम् एवाशु दृश्यन्ते नार्थकारिणः

śvāsasantatayo hy ajñāl lohakāradṛter iva / spandamātrārtham evāśu dṛśyante nārthakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्जनोद्गर्जनं मूढाद् धनुर्दण्डगुणाद् इव । श्रूयते मारणायैव चिद्बोधपरिवर्जितम्

tarjanodgarjanaṃ mūḍhād dhanurdaṇḍaguṇād iva / śrūyate māraṇāyaiva cidbodhaparivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फललाभो ऽपि यो मूढात् तद् अरण्यतरोर् इव । तस्मिन् विश्रमणं यत् तच् छिलाफलहके यथा

phalalābho 'pi yo mūḍhāt tad araṇyataror iva / tasmin viśramaṇaṃ yat tac chilāphalahake yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन यस् सङ्गमस् स स्यात् स्थाणुनापि हि जङ्गले । तदर्थं यत् कृतं किञ्चित् तद् व्योम लगुडैर् हतम्

tena yas saṅgamas sa syāt sthāṇunāpi hi jaṅgale / tadarthaṃ yat kṛtaṃ kiñcit tad vyoma laguḍair hatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् यद् अधमे दत्तं तत् त्यक्तं क्लिन्नकर्दमे । तेन सार्धं कथा यास् तत् कौलेयाह्वानम् अध्वरे

tasmin yad adhame dattaṃ tat tyaktaṃ klinnakardame / tena sārdhaṃ kathā yās tat kauleyāhvānam adhvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञत्वम् आपदां निष्ठा का हि नापद् अजानतः । इयं संसारसरणिर् वहत्य् अज्ञप्रसादतः

ajñatvam āpadāṃ niṣṭhā kā hi nāpad ajānataḥ / iyaṃ saṃsārasaraṇir vahaty ajñaprasādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञस्योग्राणि दुःखानि सुखान्य् अपि दृढानि च । पुनः पुनः प्रवर्तन्ते युगं प्रत्य् अचला इव

ajñasyogrāṇi duḥkhāni sukhāny api dṛḍhāni ca / punaḥ punaḥ pravartante yugaṃ praty acalā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरधनदारादाव् आस्थां समनुबध्नतः । इदं दुर्दुःखम् अज्ञस्य न कदाचन शाम्यति

śarīradhanadārādāv āsthāṃ samanubadhnataḥ / idaṃ durduḥkham ajñasya na kadācana śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मनि शवे देहे आत्मभावम् उपेयुषः । असद्बोधमयी माया कथं नाम विनश्यति

anātmani śave dehe ātmabhāvam upeyuṣaḥ / asadbodhamayī māyā kathaṃ nāma vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्भावखर्वितधियो वस्तुन्य् अन्धस्य दुर्मतेः । अवस्तुनि सनेत्रस्य लुठतश् च पदे पदे

durbhāvakharvitadhiyo vastuny andhasya durmateḥ / avastuni sanetrasya luṭhataś ca pade pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषम् उत्पद्यते चन्द्राद् आमोदः कुसुमाद् इव । कण्टकश् चैव पयसो दूर्वाङ्कुर इव स्थलात्

viṣam utpadyate candrād āmodaḥ kusumād iva / kaṇṭakaś caiva payaso dūrvāṅkura iva sthalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहशल्मलिभोगिन्यो मनोमातङ्गशृङ्खलाः । अज्ञस्याशाः प्रसूयन्ते सुवृष्टेष्व् इव शालयः

dehaśalmalibhoginyo manomātaṅgaśṛṅkhalāḥ / ajñasyāśāḥ prasūyante suvṛṣṭeṣv iva śālayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरकश्रीर् अनात्मज्ञं दुष्कृतव्यालपालिता । परिपालयति प्रीता मयूरी वारिदं यथा

narakaśrīr anātmajñaṃ duṣkṛtavyālapālitā / paripālayati prītā mayūrī vāridaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रलोलालिनीलोला स्फुरिताधरपल्लवा । मूर्खार्थम् एव विकसत्य् अङ्गनाविषवल्लरी

netralolālinīlolā sphuritādharapallavā / mūrkhārtham eva vikasaty aṅganāviṣavallarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञवारिधिहृद्भूमाव् एव वेपथुपल्लवः । वर्धते ऽपगतच्छायो रागविद्रुमदुर्द्रुमः

ajñavāridhihṛdbhūmāv eva vepathupallavaḥ / vardhate 'pagatacchāyo rāgavidrumadurdrumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनुच्छदलसद्धूमश् शस्त्रज्वालो भटोल्मुकः । ज्वलति द्वेषदावो ऽज्ञहृन्मरौ कोपतापदः

tanucchadalasaddhūmaś śastrajvālo bhaṭolmukaḥ / jvalati dveṣadāvo 'jñahṛnmarau kopatāpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञमात्सर्यसरसि परापवदनच्छदा । ईर्ष्याकमलिनी चिन्ताषट्पदी विकसत्य् अलम्

ajñamātsaryasarasi parāpavadanacchadā / īrṣyākamalinī cintāṣaṭpadī vikasaty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिजन्म प्रकृष्टोग्रदुःखकल्लोलसम्भ्रमः । जडम् एव समभ्येति पुनर्मरणवाडवः

pratijanma prakṛṣṭograduḥkhakallolasambhramaḥ / jaḍam eva samabhyeti punarmaraṇavāḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मबाल्यं ध्रुवं याति यौवनं युवता जराम् । जरा मरणम् अभ्येति मूढस्यैव पुनः पुनः

janmabālyaṃ dhruvaṃ yāti yauvanaṃ yuvatā jarām / jarā maraṇam abhyeti mūḍhasyaiva punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगज्जीर्णारघट्टे ऽस्मिन् रज्ज्वा संसृतिरूपया । मज्जनोन्मज्जनैर् अज्ञा यन्त्रे शकलतां गताः

jagajjīrṇāraghaṭṭe 'smin rajjvā saṃsṛtirūpayā / majjanonmajjanair ajñā yantre śakalatāṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एव गोष्पदादूरं ज्ञधियः पेलवं जगत् । तद् एवापारपर्यन्तम् अगाधम् अमहात्मनः

yad eva goṣpadādūraṃ jñadhiyaḥ pelavaṃ jagat / tad evāpāraparyantam agādham amahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धियो ऽदृश इवाज्ञस्य चिद्व्योमोदरकोटरात् । न प्रयान्त्य् अपरं पारं विहङ्ग्यः पञ्जराद् इव

dhiyo 'dṛśa ivājñasya cidvyomodarakoṭarāt / na prayānty aparaṃ pāraṃ vihaṅgyaḥ pañjarād iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावमात्रपरावृत्त्या वासनामात्रनाभयः । स्पष्टीकर्तुं न शक्यन्ते जन्मचक्रस्य नेमयः

bhāvamātraparāvṛttyā vāsanāmātranābhayaḥ / spaṣṭīkartuṃ na śakyante janmacakrasya nemayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञेनेन्द्रियशय्यार्थं रागासृगरुणा तनुः । संसारारण्य आस्तीर्णा पुनर् आमिषपिण्डवत्

ajñenendriyaśayyārthaṃ rāgāsṛgaruṇā tanuḥ / saṃsārāraṇya āstīrṇā punar āmiṣapiṇḍavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतशैलमयी सृष्टिर् मृन्मांसलवमात्रिका । मोहात् संलक्ष्यते चित्तपदार्थानर्थरञ्जना

bhūtaśailamayī sṛṣṭir mṛnmāṃsalavamātrikā / mohāt saṃlakṣyate cittapadārthānartharañjanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयत्य् अनल्पसङ्कल्पकल्पनाकल्पपादपः । अज्ञानां प्रसृता यस्माज् जगत्पर्णपरम्पराः

jayaty analpasaṅkalpakalpanākalpapādapaḥ / ajñānāṃ prasṛtā yasmāj jagatparṇaparamparāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिंस् तिष्ठन्ति राजन्ते लसन्ति विलसन्ति च । विचित्ररचनोपेता भूरिभोगविहङ्गमाः

yasmiṃs tiṣṭhanti rājante lasanti vilasanti ca / vicitraracanopetā bhūribhogavihaṅgamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र जन्मानि पर्वाणि कर्मजालं च कोरकाः । फलानि पुण्यपापानि मञ्जर्यो विभवश्रियः

yatra janmāni parvāṇi karmajālaṃ ca korakāḥ / phalāni puṇyapāpāni mañjaryo vibhavaśriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानेन्दूदयाद् एता योषिदोषधयस् स्फुटम् । संसारवनषण्डे ऽस्मिन् परां शोभाम् उपागताः

ajñānendūdayād etā yoṣidoṣadhayas sphuṭam / saṃsāravanaṣaṇḍe 'smin parāṃ śobhām upāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनजाड्यः कलापूर्णस् तमःकालकृतोदयः । शून्योदितात्मा दोषेशो जयत्य् अज्ञानचन्द्रमाः

ghanajāḍyaḥ kalāpūrṇas tamaḥkālakṛtodayaḥ / śūnyoditātmā doṣeśo jayaty ajñānacandramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानेन्दोः प्रसादेन वासनामृतशालिना । तर्पिताशाचकोरेण चित्तरत्नरसैषिणा

ajñānendoḥ prasādena vāsanāmṛtaśālinā / tarpitāśācakoreṇa cittaratnarasaiṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजहंसविलासिन्यः प्रालेयशिशिराङ्गिकाः । भान्ति कान्ताकुमुद्वत्यो लोललोचनषट्पदाः

rājahaṃsavilāsinyaḥ prāleyaśiśirāṅgikāḥ / bhānti kāntākumudvatyo lolalocanaṣaṭpadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धम्मिल्लतिमिरोल्लासा यत् प्रपाण्डुपयोधराः । रामारजन्यो राजन्ते तन् मौर्ख्येन्दुविजृम्भितम्

dhammillatimirollāsā yat prapāṇḍupayodharāḥ / rāmārajanyo rājante tan maurkhyenduvijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपातमात्रमधुरत्वम् अनर्थवत्त्वम् आद्यन्तवत्त्वम् अखिलस्थितिभङ्गुरत्वम् । अज्ञानशाखिन इति प्रसृतानि राम नानाकृतीनि विपुलानि फलान्य् अमूनि

āpātamātramadhuratvam anarthavattvam ādyantavattvam akhilasthitibhaṅguratvam / ajñānaśākhina iti prasṛtāni rāma nānākṛtīni vipulāni phalāny amūni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.