Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.73

कुतश् शतत्वम् आयातं रुद्राणां मुनिनायक । ये गणास् ते च किं रुद्रा उत नेति वदस्व मे

kutaś śatatvam āyātaṃ rudrāṇāṃ munināyaka / ye gaṇās te ca kiṃ rudrā uta neti vadasva me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नानां भिक्षुणा दृष्टं शतं शतशरीरकम् । सर्वम् उद्देशतो ज्ञातम् अत उक्तं न तन् मया

svapnānāṃ bhikṣuṇā dṛṣṭaṃ śataṃ śataśarīrakam / sarvam uddeśato jñātam ata uktaṃ na tan mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् आकाराश् शतं स्वप्ने तत् तद् गणशतं स्मृतम् । तद् एव तद् रुद्रशतं रुद्रा अपि गणाभिधाः

yad ākārāś śataṃ svapne tat tad gaṇaśataṃ smṛtam / tad eva tad rudraśataṃ rudrā api gaṇābhidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्माद् भगवंश् चित्तात् कथं चित्तशतं कृतम् । तत्स्वप्नशतरुद्रेण दीपाद् दीपशतं यथा

ekasmād bhagavaṃś cittāt kathaṃ cittaśataṃ kṛtam / tatsvapnaśatarudreṇa dīpād dīpaśataṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरावरणसद्भावा यद् यथा कल्पयन्ति ये । तत् तथाशु भवत्य् एव न सावरणसंविदः

nirāvaraṇasadbhāvā yad yathā kalpayanti ye / tat tathāśu bhavaty eva na sāvaraṇasaṃvidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मनस् सर्वगत्वाद् यद् यथा यत्र भाव्यते । तथानुभूयते तत्र तत् तत् तज्ज्ञेन नाधिया

sarvātmanas sarvagatvād yad yathā yatra bhāvyate / tathānubhūyate tatra tat tat tajjñena nādhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपालमालाभरणो भस्मस्नायी दिगम्बरः । श्मशाननिलयो ब्रह्मन् कामुकश् च महेश्वरः

kapālamālābharaṇo bhasmasnāyī digambaraḥ / śmaśānanilayo brahman kāmukaś ca maheśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेश्वराणां सिद्धानां जीवन्मुक्तशरीरिणाम् । न क्रियानियमो ऽस्तीह स ह्य् अज्ञेष्व् एव कल्पितः

maheśvarāṇāṃ siddhānāṃ jīvanmuktaśarīriṇām / na kriyāniyamo 'stīha sa hy ajñeṣv eva kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञास् त्व् अजितचित्तत्वात् क्रियानियमनं विना । गर्धान् मात्स्येन न्यायेन परं दुःखं प्रयान्ति हि

ajñās tv ajitacittatvāt kriyāniyamanaṃ vinā / gardhān mātsyena nyāyena paraṃ duḥkhaṃ prayānti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञास् त्व् इष्टेष्व् अनिष्टेषु न निमज्जन्ति वस्तुषु । जितेन्द्रियत्वाद् बुद्धत्वान् निर्वासनतयानया

tajjñās tv iṣṭeṣv aniṣṭeṣu na nimajjanti vastuṣu / jitendriyatvād buddhatvān nirvāsanatayānayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकतालीयवद् रूढां क्रियां कुर्वन्ति ते सदा । न कुर्वन्त्य् अपि वा केचिन् नैषां क्वचिद् अपि ग्रहः

kākatālīyavad rūḍhāṃ kriyāṃ kurvanti te sadā / na kurvanty api vā kecin naiṣāṃ kvacid api grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकतालीयवद् विष्णुर् एवंकर्मोदितः परात् । एवंकर्मा त्रिनयन एवंकर्माम्बुजोद्भवः

kākatālīyavad viṣṇur evaṃkarmoditaḥ parāt / evaṃkarmā trinayana evaṃkarmāmbujodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निन्द्यम् अस्ति नानिन्द्यं नोपादेयं न हेयकम् । न चात्मीयं न च परं कर्म ज्ञविषयं क्वचित्

na nindyam asti nānindyaṃ nopādeyaṃ na heyakam / na cātmīyaṃ na ca paraṃ karma jñaviṣayaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्न्यादीनां यथौष्ण्यादि सर्गादौ रूढिम् आगतम् । हरादीनां तथा कर्म द्विजातीनां च जातयः

agnyādīnāṃ yathauṣṇyādi sargādau rūḍhim āgatam / harādīnāṃ tathā karma dvijātīnāṃ ca jātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गे प्ररूढिम् आयाते सङ्केतवशतः पृथक् । अनुभूतफलैस् स्वार्थाः कल्पनाः कल्पितास् ततः

sarge prarūḍhim āyāte saṅketavaśataḥ pṛthak / anubhūtaphalais svārthāḥ kalpanāḥ kalpitās tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदेहमुक्तविषयं तुर्यं मौनम् इतो मया । नोक्तं ते पञ्चमं मौनं विदेहस्य रघूद्वह

videhamuktaviṣayaṃ turyaṃ maunam ito mayā / noktaṃ te pañcamaṃ maunaṃ videhasya raghūdvaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खाद् अप्य् अतितराम् अच्छम् आत्माकाशं चिदात्मकम् । तत्र प्राप्तिः परं श्रेयस् सा कथं प्राप्यते शृणु

khād apy atitarām accham ātmākāśaṃ cidātmakam / tatra prāptiḥ paraṃ śreyas sā kathaṃ prāpyate śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्ज्ञानावबोधेन नित्यम् एकसमाधिना । सङ्ख्ययैवावबुद्धा ये ते साङ्ख्या योगिनस् स्मृताः

samyagjñānāvabodhena nityam ekasamādhinā / saṅkhyayaivāvabuddhā ye te sāṅkhyā yoginas smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाद्यनिलसंशान्तौ युक्ता ये पदम् आगताः । अनामयम् अनाद्यन्तं ते स्मृता योगयोगिनः

prāṇādyanilasaṃśāntau yuktā ye padam āgatāḥ / anāmayam anādyantaṃ te smṛtā yogayoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादेयं तु सर्वेषां शान्तं पदम् अकृत्रिमम् । तत् कैश्चित् सङ्ख्यया प्राप्तं कैश्चिद् योगेन देहतः

upādeyaṃ tu sarveṣāṃ śāntaṃ padam akṛtrimam / tat kaiścit saṅkhyayā prāptaṃ kaiścid yogena dehataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति । यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं परं योगैस् तद् एव हि

ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati / yat sāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ paraṃ yogais tad eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र प्राप्ता मनोवृत्तिर् अत्यन्तं नोपलभ्यते । वासनावागुराक्रान्ता तद् विद्धि परमं पदम्

yatra prāptā manovṛttir atyantaṃ nopalabhyate / vāsanāvāgurākrāntā tad viddhi paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनां चित्तम् एवाहुः कारणं तद् धि संसृतेः । तद् अकारणताम् एति विलीय भवकर्मसु

vāsanāṃ cittam evāhuḥ kāraṇaṃ tad dhi saṃsṛteḥ / tad akāraṇatām eti vilīya bhavakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः पश्यति वै देहं बालो वेतालकं यथा । आत्मानं विलयं नीत्वा न भूयस् तं प्रपश्यति

manaḥ paśyati vai dehaṃ bālo vetālakaṃ yathā / ātmānaṃ vilayaṃ nītvā na bhūyas taṃ prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो मुधैवाभ्युदितम् असद् एवानवेक्षणात् । स्वप्ने स्वमरणाकारं प्रेक्ष्यमाणं न विद्यते

mano mudhaivābhyuditam asad evānavekṣaṇāt / svapne svamaraṇākāraṃ prekṣyamāṇaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोऽभावान् न संसारः क्वामोदः कुसुमं विना । उपदेश्योपदेशादि बन्धमोक्षौ च तत् कुतः

mano'bhāvān na saṃsāraḥ kvāmodaḥ kusumaṃ vinā / upadeśyopadeśādi bandhamokṣau ca tat kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकतत्त्वघनाभ्यासः प्राणानां विलयस् ततः । मनोविनिग्रहश् चेति मोक्षशब्दार्थकारणम्

ekatattvaghanābhyāsaḥ prāṇānāṃ vilayas tataḥ / manovinigrahaś ceti mokṣaśabdārthakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि हि प्राणविलयो मुने मोक्षस्य कारणम् । मृता एव हि मुच्यन्ते तन् मन्ये सर्वजन्तवः

yadi hi prāṇavilayo mune mokṣasya kāraṇam / mṛtā eva hi mucyante tan manye sarvajantavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिष्व् एतेषु प्रयोगेषु मनःप्रशमनं वरम् । साध्यं विद्धि तद् एवाशु यथा भवति तच् छिवम्

triṣv eteṣu prayogeṣu manaḥpraśamanaṃ varam / sādhyaṃ viddhi tad evāśu yathā bhavati tac chivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा निर्वासनं प्राणास् त्यजन्तीदं शरीरकम् । तदा न भूयस् तन्मात्रैर् यान्ति व्योमनि सङ्गमम्

yadā nirvāsanaṃ prāṇās tyajantīdaṃ śarīrakam / tadā na bhūyas tanmātrair yānti vyomani saṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनांशात्मकान्य् एव विद्धि तन्मात्रकाणि वै । तदात्मकैर् मनोवद्भिः प्राणाश् श्लिष्यन्ति नेतरैः

vāsanāṃśātmakāny eva viddhi tanmātrakāṇi vai / tadātmakair manovadbhiḥ prāṇāś śliṣyanti netaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवासनास् तु यद्य् एते प्राणा मुञ्चन्ति देहकम् । तद् व्योमवायुसंश्लेषं यान्ति दुःखाय गन्धवत्

savāsanās tu yady ete prāṇā muñcanti dehakam / tad vyomavāyusaṃśleṣaṃ yānti duḥkhāya gandhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस् साम्बुर् इवाम्भोदो न शाम्यति सवासनम् । नामनस्कास् सम्भवन्ति प्राणास् सूर्या इवात्विषः

manas sāmbur ivāmbhodo na śāmyati savāsanam / nāmanaskās sambhavanti prāṇās sūryā ivātviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जहाति मनः प्राणान् विना ज्ञानेन कर्हिचित् । तृणान्तरेणैव विना तृणाग्रम् इव तित्तिरिः

na jahāti manaḥ prāṇān vinā jñānena karhicit / tṛṇāntareṇaiva vinā tṛṇāgram iva tittiriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानाद् अवासनीभावं स्वनाशं प्राप्य वै मनः । प्राणस्पन्दं च नादत्ते ततश् शान्तिर् हि शिष्यते

jñānād avāsanībhāvaṃ svanāśaṃ prāpya vai manaḥ / prāṇaspandaṃ ca nādatte tataś śāntir hi śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानात् सर्वपदार्थानाम् असत्त्वं समुदेत्य् अलम् । ततो ऽङ्ग वासनानाशाद् वियोगः प्राणचेतसोः

jñānāt sarvapadārthānām asattvaṃ samudety alam / tato 'ṅga vāsanānāśād viyogaḥ prāṇacetasoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो न पश्यति मनः प्रशान्तं देहतां पुनः । स्वनाशेन पदं प्राप्तं वासनैव मनो विदुः

tato na paśyati manaḥ praśāntaṃ dehatāṃ punaḥ / svanāśena padaṃ prāptaṃ vāsanaiva mano viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतो हि वासनामात्रं तदभावः परं पदम् । तच् च सम्पद्यते ज्ञानाज् ज्ञानम् आहुर् विचारणम्

ceto hi vāsanāmātraṃ tadabhāvaḥ paraṃ padam / tac ca sampadyate jñānāj jñānam āhur vicāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अस्यास् संसृते राम पर्यन्तस् सम्प्रवर्तते । स्वयं विवेकमात्रेण रज्जुसर्पभ्रमाकृतेः

ity asyās saṃsṛte rāma paryantas sampravartate / svayaṃ vivekamātreṇa rajjusarpabhramākṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्थाभ्यसनप्राणरोधचेतःपरिक्षयाः । एकस्मिन्न् एव संसिद्धे संसिध्यन्ति परस्परम्

ekārthābhyasanaprāṇarodhacetaḥparikṣayāḥ / ekasminn eva saṃsiddhe saṃsidhyanti parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालवृन्तपरिस्पन्दे शान्ते शान्तो यथानिलः । प्राणानिलपरिस्पन्दे शान्ते शान्तं तथा मनः

tālavṛntaparispande śānte śānto yathānilaḥ / prāṇānilaparispande śānte śāntaṃ tathā manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाश् शरीरविलये प्रयान्ति व्योमवायुताम् । यथावासितम् एवेदं मनः पश्यन्ति तत्र च

prāṇāś śarīravilaye prayānti vyomavāyutām / yathāvāsitam evedaṃ manaḥ paśyanti tatra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विदेहाः पश्यन्ति प्राणा व्योमनि देहकम् । समनस्कास् तथाचारं सर्वं चानुभवन्ति ते

yathā videhāḥ paśyanti prāṇā vyomani dehakam / samanaskās tathācāraṃ sarvaṃ cānubhavanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्ते वातपरिस्पन्दे यथा गन्धः प्रशाम्यति । तथा शान्ते मनस्स्पन्दे शाम्यन्ति प्राणवायवः

śānte vātaparispande yathā gandhaḥ praśāmyati / tathā śānte manasspande śāmyanti prāṇavāyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविनाभाविनी नित्यं जन्तूनां प्राणचेतसी । कुसुमामोदवन् मिश्रे तिलतैले इव स्थिते

avinābhāvinī nityaṃ jantūnāṃ prāṇacetasī / kusumāmodavan miśre tilataile iva sthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसस् स्पन्दनं प्राणः प्राणस्य स्पन्दनं मनः । एते विहरतो नित्यम् अन्योऽन्यं रथसारथी

manasas spandanaṃ prāṇaḥ prāṇasya spandanaṃ manaḥ / ete viharato nityam anyo'nyaṃ rathasārathī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधाराधेयवत् त्व् एते एकाभावे विनश्यतः । कुरुतश् च स्वनाशेन कार्यं मोक्षाख्यम् उत्तमम्

ādhārādheyavat tv ete ekābhāve vinaśyataḥ / kurutaś ca svanāśena kāryaṃ mokṣākhyam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकतत्त्वघनाभ्यासाच् छान्तं शाम्यत्य् अलं मनः । तल्लयत्वात् स्वभावस्य तेन प्राणो ऽपि शाम्यति

ekatattvaghanābhyāsāc chāntaṃ śāmyaty alaṃ manaḥ / tallayatvāt svabhāvasya tena prāṇo 'pi śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचार्य यद् अनन्तात्मतत्त्वं तन्मयतां नयेत् । मनस् ततस् तल्लयतस् तद् एव भवति स्थिरम्

vicārya yad anantātmatattvaṃ tanmayatāṃ nayet / manas tatas tallayatas tad eva bhavati sthiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एवातितरां श्रेयो ऽनुपलम्भोपलम्भयोः । द्वयोर् अप्य् असतोस् तत्र शेषे वापि स्थिरो भव

yad evātitarāṃ śreyo 'nupalambhopalambhayoḥ / dvayor apy asatos tatra śeṣe vāpi sthiro bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन् सुदृढे तत्त्वे तावद् भावं विभावयेत् । भावो ऽभावत्वम् आयाति स्वाभ्यासाद् यावद् आततम्

ekasmin sudṛḍhe tattve tāvad bhāvaṃ vibhāvayet / bhāvo 'bhāvatvam āyāti svābhyāsād yāvad ātatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्याहारवशाच् चेतस् स्वयं भोग्यक्षयाद् इव । विलीयते सह प्राणैः परम् एवावशिष्यते

pratyāhāravaśāc cetas svayaṃ bhogyakṣayād iva / vilīyate saha prāṇaiḥ param evāvaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेकतानं भवति चेतस् तद् भवति क्षणात् । शान्ताशेषविशेषौघं चिराभ्यासस्वभावतः

yadekatānaṃ bhavati cetas tad bhavati kṣaṇāt / śāntāśeṣaviśeṣaughaṃ cirābhyāsasvabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्येयं तु नास्तीति बुद्ध्वा युक्तियुतं धिया । ज्ञानाद् एव परावाप्तिस् तदभ्यासस् ततो वरम्

avidyeyaṃ tu nāstīti buddhvā yuktiyutaṃ dhiyā / jñānād eva parāvāptis tadabhyāsas tato varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ते शान्ते शाम्यतीयं संसारमृगतृष्णिका । जराम् उपगते मेघे मिहिका महती यथा

citte śānte śāmyatīyaṃ saṃsāramṛgatṛṣṇikā / jarām upagate meghe mihikā mahatī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तमात्रम् अविद्येति कुरु तेनैव तत्क्षयम् । तद्रूपनाम चित्तात्मानुभावो हि परं पदम्

cittamātram avidyeti kuru tenaiva tatkṣayam / tadrūpanāma cittātmānubhāvo hi paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तम् एव निर्वाणं यदि चेतः परे पदे । तत् तत्परिणतं विद्धि तत्रैवास्वादम् आगतम्

muhūrtam eva nirvāṇaṃ yadi cetaḥ pare pade / tat tatpariṇataṃ viddhi tatraivāsvādam āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि साङ्ख्येन विश्रान्तं चेतो योगेन वा पदे । क्षणं तत् सत्त्वतां यातं न भूयः परिजायते

yadi sāṅkhyena viśrāntaṃ ceto yogena vā pade / kṣaṇaṃ tat sattvatāṃ yātaṃ na bhūyaḥ parijāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतो विगलिताविद्यं सत्त्वशब्देन कथ्यते । दग्धं संसारबीजं तन् न दद्याद् अङ्कुरं पुनः

ceto vigalitāvidyaṃ sattvaśabdena kathyate / dagdhaṃ saṃsārabījaṃ tan na dadyād aṅkuraṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञश् चिद्विगलिताविद्यस् सत्त्वस्थश् शान्तवासनः । समं शून्योपमं शान्तं ज्योतिः पश्यति शाम्यति

jñaś cidvigalitāvidyas sattvasthaś śāntavāsanaḥ / samaṃ śūnyopamaṃ śāntaṃ jyotiḥ paśyati śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगलिताज्ञपदं विमलं मनस् सुभग सत्त्वम् इतीह हि कथ्यते । न पुनर् एति कलामलिनं पदं कनकताम् इव ताम्रम् उपागतम्

vigalitājñapadaṃ vimalaṃ manas subhaga sattvam itīha hi kathyate / na punar eti kalāmalinaṃ padaṃ kanakatām iva tāmram upāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.