Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 6.85

एतत् पञ्चकबीजं यत् कुण्डलिन्यां तद् अन्तरे । प्राणमारुतरूपेण तस्यां स्फुरति सर्वदा

etat pañcakabījaṃ yat kuṇḍalinyāṃ tad antare / prāṇamārutarūpeṇa tasyāṃ sphurati sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्तः कुण्डलिनी स्पन्दस्पर्शसंवित्कलामला । कलोक्ता कलनेनाशु कथिता चेतनेन चित्

sāntaḥ kuṇḍalinī spandasparśasaṃvitkalāmalā / kaloktā kalanenāśu kathitā cetanena cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवनाज् जीवतां याता मननाच् च मनस् स्थिता । सङ्कल्पात् सैव सङ्कल्पो बोधाद् बुद्धिर् इति स्मृता

jīvanāj jīvatāṃ yātā mananāc ca manas sthitā / saṅkalpāt saiva saṅkalpo bodhād buddhir iti smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारकलां याता सैषा पुर्यष्टकाभिधा । स्थिता कुण्डलिनी देहे जीवशक्तिर् अनुत्तमा

ahaṅkārakalāṃ yātā saiṣā puryaṣṭakābhidhā / sthitā kuṇḍalinī dehe jīvaśaktir anuttamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपानताम् उपागत्य सततं प्रवहत्य् अधः । समाननाम्नी मध्यस्था उदानाख्योपरिस्थिता

apānatām upāgatya satataṃ pravahaty adhaḥ / samānanāmnī madhyasthā udānākhyoparisthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधस् त्व् अपानरूपैव मध्ये सोम्यैव सर्वदा । पृष्ठाद् उदानरूपैव पुंसस् स्वस्थस्य तिष्ठति

adhas tv apānarūpaiva madhye somyaiva sarvadā / pṛṣṭhād udānarūpaiva puṃsas svasthasya tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वयत्नम् अधो याता यदि यत्नान् न धार्यते । तत् पुमान् मृतिम् आयाति तया निर्गतया बलात्

sarvayatnam adho yātā yadi yatnān na dhāryate / tat pumān mṛtim āyāti tayā nirgatayā balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तैवोर्ध्वम् आयाता यदि युक्त्या न धार्यते । तत् पुमान् मृत्युम् आयाति तया निर्गतया बलात्

samastaivordhvam āyātā yadi yuktyā na dhāryate / tat pumān mṛtyum āyāti tayā nirgatayā balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथात्मनि चेत् तिष्ठेत् त्यक्त्वोर्ध्वाधोगमागमम् । तज् जन्तोर् जायते व्याधिर् मलमारुतरोधतः

sarvathātmani cet tiṣṭhet tyaktvordhvādhogamāgamam / taj jantor jāyate vyādhir malamārutarodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यनाडीवैधुर्यात् सामान्यव्याधिसम्भवः । प्रधाननाडीवैधुर्यात् प्रधानव्याधिसम्भवः

sāmānyanāḍīvaidhuryāt sāmānyavyādhisambhavaḥ / pradhānanāḍīvaidhuryāt pradhānavyādhisambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविनाशाः किमुत्पादाश् शरीरे ऽस्मिन् मुनीश्वर । आधयो व्याधयश् चैव यथावत् कथयाशु मे

kiṃvināśāḥ kimutpādāś śarīre 'smin munīśvara / ādhayo vyādhayaś caiva yathāvat kathayāśu me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधयो व्याधयश् चैव द्वयं दुःखस्य कारणम् । तन्निवृत्तिं सुखं विद्यात् तत्क्षयो मोक्ष उच्यते

ādhayo vyādhayaś caiva dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam / tannivṛttiṃ sukhaṃ vidyāt tatkṣayo mokṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथः कदाचिज् जायेते कदाचित् समम् एव तु । पर्यायेण कदाचित् ताव् आधिव्याधी शरीरके

mithaḥ kadācij jāyete kadācit samam eva tu / paryāyeṇa kadācit tāv ādhivyādhī śarīrake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहदुःखं विदुर् व्याधिम् आध्याख्यं वासनामयम् । मौर्ख्यमूले हि ते विद्यात् तत्त्वज्ञानपरिक्षये

dehaduḥkhaṃ vidur vyādhim ādhyākhyaṃ vāsanāmayam / maurkhyamūle hi te vidyāt tattvajñānaparikṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतत्त्वज्ञानवशतस् स्वेन्द्रियाक्रमणं विना । हृदि तानवम् उज्झत्सु रागद्वेषेष्व् अनारतम्

atattvajñānavaśatas svendriyākramaṇaṃ vinā / hṛdi tānavam ujjhatsu rāgadveṣeṣv anāratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं प्राप्तम् इदं नेति जाड्यान्ध्यघनमोहदाः । आधयस् सम्प्रवर्तन्ते वर्षासु मिहिका इव

idaṃ prāptam idaṃ neti jāḍyāndhyaghanamohadāḥ / ādhayas sampravartante varṣāsu mihikā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृशं स्फुरन्तीष्व् इच्छासु मौर्ख्याच् चेतस्य् अनिर्जिते । दुरन्नाभ्यवहारेण दुर्देशाक्रमणेन च

bhṛśaṃ sphurantīṣv icchāsu maurkhyāc cetasy anirjite / durannābhyavahāreṇa durdeśākramaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्कालव्यवहारेण दुष्क्रियास्फुरणेन च । दुर्जनासङ्गदोषेण दुर्भावोद्भवनेन च

duṣkālavyavahāreṇa duṣkriyāsphuraṇena ca / durjanāsaṅgadoṣeṇa durbhāvodbhavanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणत्वाद् वा प्रपूर्णत्वान् नाडिष्व् असुखसंसृतौ । प्राणे विधुरतां याते कुपथेव नवाध्वगे

kṣīṇatvād vā prapūrṇatvān nāḍiṣv asukhasaṃsṛtau / prāṇe vidhuratāṃ yāte kupatheva navādhvage

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौस्स्थित्यकारणं दोषाद् व्याधिर् देहे प्रवर्तते । नद्यां प्रावृण्निदाघाभ्याम् इवाकारविपर्ययः

daussthityakāraṇaṃ doṣād vyādhir dehe pravartate / nadyāṃ prāvṛṇnidāghābhyām ivākāraviparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनी वैहिकी वापि शुभा वाप्य् अशुभा मतिः । यैवाधिका सैव तथा तस्मिन् योजयति क्रमे

prāktanī vaihikī vāpi śubhā vāpy aśubhā matiḥ / yaivādhikā saiva tathā tasmin yojayati krame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधयो व्याधयश् चैवं जायन्ते भूतपञ्चके । कथं शृणु विनश्यन्ति राघवाणां कुलोद्वह

ādhayo vyādhayaś caivaṃ jāyante bhūtapañcake / kathaṃ śṛṇu vinaśyanti rāghavāṇāṃ kulodvaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विविधो ह्य् आधिर् अस्तीह सामान्यस् सार एव च । व्यवहारस् तु सामान्यस् सारो जन्ममयस् स्मृतः

dvividho hy ādhir astīha sāmānyas sāra eva ca / vyavahāras tu sāmānyas sāro janmamayas smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तेनाभिमतेनैव नश्यन्ति व्यावहारिकाः । आधिक्षयेणाधिभवाः क्षीयन्ते व्याधयो ऽप्य् अलम्

prāptenābhimatenaiva naśyanti vyāvahārikāḥ / ādhikṣayeṇādhibhavāḥ kṣīyante vyādhayo 'py alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मज्ञानं विना सारो नाधिर् नश्यति राघव । भूयो रज्ज्ववबोधेन रज्जुसर्पो हि नश्यति

ātmajñānaṃ vinā sāro nādhir naśyati rāghava / bhūyo rajjvavabodhena rajjusarpo hi naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिव्याधिविलासानां राम साराधिसङ्क्षयः । सर्वेषां मूलहा प्रावृण्नदीव तटवीरुधाम्

ādhivyādhivilāsānāṃ rāma sārādhisaṅkṣayaḥ / sarveṣāṃ mūlahā prāvṛṇnadīva taṭavīrudhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाधिजा व्याधयस् तु द्रव्यमन्त्रशुभक्रमैः । चिकित्सकादिशास्त्रोक्तैर् नश्यन्त्य् अभ्रैर् इवातपाः

anādhijā vyādhayas tu dravyamantraśubhakramaiḥ / cikitsakādiśāstroktair naśyanty abhrair ivātapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानमन्त्रौषधोपायवक्तॄण्य् अधिगतानि च । त्वया चिकित्साशास्त्राणि किम् अन्यद् उपदिश्यते

snānamantrauṣadhopāyavaktṝṇy adhigatāni ca / tvayā cikitsāśāstrāṇi kim anyad upadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधेः कथं भवेद् व्याधिः कथं च स विनश्यति । द्रव्याद् इतरया युक्त्या मन्त्रपुण्यादिपूर्वया

ādheḥ kathaṃ bhaved vyādhiḥ kathaṃ ca sa vinaśyati / dravyād itarayā yuktyā mantrapuṇyādipūrvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ते विधुरिते देहस् सम्यङ् नानुभवत्य् अयम् । यथा हि रुषितो जन्तुर् अग्रम् एव न पश्यति

citte vidhurite dehas samyaṅ nānubhavaty ayam / yathā hi ruṣito jantur agram eva na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनपेक्ष्य यथाप्राप्तम् अमार्गम् अनुधावति । प्रकृतं मार्गम् उत्सृज्य शरार्तो हरिणो यथा

anapekṣya yathāprāptam amārgam anudhāvati / prakṛtaṃ mārgam utsṛjya śarārto hariṇo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्क्षोभात् साम्यम् उत्सृज्य वहन्ति प्राणवायवः । देहे गजघटार्तानि पयांसीव सरित्तटे

saṅkṣobhāt sāmyam utsṛjya vahanti prāṇavāyavaḥ / dehe gajaghaṭārtāni payāṃsīva sarittaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमं वहति प्राणे नाड्यो यान्ति विसंस्थितिम् । असम्यक् संस्थिते भूपे यथा वर्णाश्रमक्रमाः

asamaṃ vahati prāṇe nāḍyo yānti visaṃsthitim / asamyak saṃsthite bhūpe yathā varṇāśramakramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्चिन् नाड्यः प्रपूर्णत्वं यान्ति काश्चिच् च रिक्तताम् । प्राणे विधुरिते देशे सर्वर्तौ सरितो यथा

kāścin nāḍyaḥ prapūrṇatvaṃ yānti kāścic ca riktatām / prāṇe vidhurite deśe sarvartau sarito yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुजीर्णत्वम् अजीर्णत्वम् अतिजीर्णत्वम् एव वा । दोषायैव प्रयात्य् अन्नं प्राणसञ्चारदुष्क्रमैः

kujīrṇatvam ajīrṇatvam atijīrṇatvam eva vā / doṣāyaiva prayāty annaṃ prāṇasañcāraduṣkramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा काष्ठानि नयति प्राप्तं देशं सरिद्रयः । तथान्नानि नयत्य् अन्तः प्राणवातस् स्वम् आश्रयम्

yathā kāṣṭhāni nayati prāptaṃ deśaṃ saridrayaḥ / tathānnāni nayaty antaḥ prāṇavātas svam āśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्य् अन्नानि विरोधेन तिष्ठन्त्य् अन्तश् शरीरके । तान्य् एव व्याधितां यान्ति परिणामस्वभावतः

yāny annāni virodhena tiṣṭhanty antaś śarīrake / tāny eva vyādhitāṃ yānti pariṇāmasvabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आधेर् भवेद् व्याधिर् आध्यभावाच् च नश्यति । यथा मन्त्रैश् च नश्यन्ति व्याधयस् तत्क्रमं शृणु

evam ādher bhaved vyādhir ādhyabhāvāc ca naśyati / yathā mantraiś ca naśyanti vyādhayas tatkramaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा विरेकं कुर्वन्ति हरीतक्यस् स्वभावतः । भावनावशतः कार्यं तथा यरलवादयः

yathā virekaṃ kurvanti harītakyas svabhāvataḥ / bhāvanāvaśataḥ kāryaṃ tathā yaralavādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धया पुण्यया साधो क्रियया साधुसेवया । मनः प्रयाति वैमल्यं निकषेणेव काञ्चनम्

śuddhayā puṇyayā sādho kriyayā sādhusevayā / manaḥ prayāti vaimalyaṃ nikaṣeṇeva kāñcanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दो वर्धते देहे शुद्धे चेतसि राघव । पूर्णेन्दाव् उदिते व्यभ्रे नैर्मल्यं भुवने यथा

ānando vardhate dehe śuddhe cetasi rāghava / pūrṇendāv udite vyabhre nairmalyaṃ bhuvane yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वशुद्धौ वहन्त्य् एते क्रमेण प्राणवायवः । जरयन्ति तथान्नानि व्याधिस् तेन विनश्यति

sattvaśuddhau vahanty ete krameṇa prāṇavāyavaḥ / jarayanti tathānnāni vyādhis tena vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिव्याध्योर् इति प्रोक्तौ नाशोत्पत्तिक्रमौ त्वयि । कुण्डलिन्याः कथायोगाद् अधुना प्रकृतं शृणु

ādhivyādhyor iti proktau nāśotpattikramau tvayi / kuṇḍalinyāḥ kathāyogād adhunā prakṛtaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्यष्टकापराख्यस्य जीवस्य प्रथमाश्रयम् । विद्धि कुण्डलिनीम् अन्तर् आमोदस्येव मञ्जरीम्

puryaṣṭakāparākhyasya jīvasya prathamāśrayam / viddhi kuṇḍalinīm antar āmodasyeva mañjarīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां यदा पूरकाभ्यासाद् आपूर्य स्थीयते चिरम् । तदैति मैरवं स्थैर्यं कायस्यापीनता तथा

tāṃ yadā pūrakābhyāsād āpūrya sthīyate ciram / tadaiti mairavaṃ sthairyaṃ kāyasyāpīnatā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पूरकपूर्णान्तर् अमुक्तप्राणमारुतम् । नीयते संविदैवोर्ध्वं सोढघर्मक्लमश्रमं

yadā pūrakapūrṇāntar amuktaprāṇamārutam / nīyate saṃvidaivordhvaṃ soḍhagharmaklamaśramaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पी प्रकुपितेवोच्चैर् याति दण्डोपमां गता । नाडीस् सर्वास् समादाय देहे बद्धा लतोपमा

sarpī prakupitevoccair yāti daṇḍopamāṃ gatā / nāḍīs sarvās samādāya dehe baddhā latopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा समस्तम् एवेमं खं प्लावयति देहकम् । नीरन्ध्रा पवनापूर्णा भस्त्रेवाम्बुगतं नरम्

tadā samastam evemaṃ khaṃ plāvayati dehakam / nīrandhrā pavanāpūrṇā bhastrevāmbugataṃ naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यभ्यासविलासेन योगेन व्योमगामिताम् । योगिनः प्राप्नुवन्त्य् उच्चैर् दीनास् ते सुदशाम् इव

ityabhyāsavilāsena yogena vyomagāmitām / yoginaḥ prāpnuvanty uccair dīnās te sudaśām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मनाडिप्रवाहेण शक्तिः कुण्डलिनी यदा । बहिर् ऊर्ध्वप्रवाहेण द्वादशाङ्गुलमूर्धनि

brahmanāḍipravāheṇa śaktiḥ kuṇḍalinī yadā / bahir ūrdhvapravāheṇa dvādaśāṅgulamūrdhani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचकेन प्रयोगेण नाड्यन्तरनिरोधिना । मुहूर्तं स्थितिम् आप्नोति तदा व्योमगदर्शनम्

recakena prayogeṇa nāḍyantaranirodhinā / muhūrtaṃ sthitim āpnoti tadā vyomagadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनं कीदृशं ब्रह्मन् नयनांशुगणं विना । अन्येषाम् इन्द्रियाणां च तत्त्वम् एवं कथं भवेत्

darśanaṃ kīdṛśaṃ brahman nayanāṃśugaṇaṃ vinā / anyeṣām indriyāṇāṃ ca tattvam evaṃ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केचन महाबाहो भूचरेण नभश्चराः । अदिव्यैर् आश्रिताज्ञानैर् दृश्यन्ते पुरुषेन्द्रियैः

na kecana mahābāho bhūcareṇa nabhaścarāḥ / adivyair āśritājñānair dṛśyante puruṣendriyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानादूरसंस्थेन बुद्धिनेत्रेण राघव । दृश्यन्ते व्योमगास् सिद्धास् स्वप्नवत् स्वार्थदा अपि

vijñānādūrasaṃsthena buddhinetreṇa rāghava / dṛśyante vyomagās siddhās svapnavat svārthadā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नावलोकनं यद्वत् तद्वत् सिद्धावलोकनम् । केवलो ऽयं विशेषो यत् सिद्धप्राप्तौ स्थिरार्थता

svapnāvalokanaṃ yadvat tadvat siddhāvalokanam / kevalo 'yaṃ viśeṣo yat siddhaprāptau sthirārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखाद् बहिर् द्वादशान्ते रेचकाभ्यासयुक्तितः । प्राणे चिरं स्थितिं नीते प्रविशन्त्य् अपरां पुरीम्

mukhād bahir dvādaśānte recakābhyāsayuktitaḥ / prāṇe ciraṃ sthitiṃ nīte praviśanty aparāṃ purīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वद स्वभावस्य कथं ब्रह्मन् न चलति स्थितिः । वक्तारस् सानुकम्पा हि दुष्प्रश्ने ऽपि न खेदिनः

vada svabhāvasya kathaṃ brahman na calati sthitiḥ / vaktāras sānukampā hi duṣpraśne 'pi na khedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिर् वस्तुस्वभावाख्या यथा स्फुरति यात्मनः । सर्गादिना तथैवासौ स्थितिं यातीति निश्चयः

śaktir vastusvabhāvākhyā yathā sphurati yātmanaḥ / sargādinā tathaivāsau sthitiṃ yātīti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्तुत्वाद् अविद्याया वस्तुशक्तिर् अपि क्वचित् । भिद्यते दृश्यते ह्य् अङ्ग वसन्ते शारदं फलम्

avastutvād avidyāyā vastuśaktir api kvacit / bhidyate dṛśyate hy aṅga vasante śāradaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् एवंविधं ब्रह्म नानानानातयानया । दृश्यते व्यवहारार्थं केवलं कल्प्यते स्थितिः

sarvam evaṃvidhaṃ brahma nānānānātayānayā / dṛśyate vyavahārārthaṃ kevalaṃ kalpyate sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मच्छिद्रादिगत्यर्थं पूरणार्थं च खस्य वा । अणुतां स्थूलतां वापि कायो ऽयं नीयते कथम्

sūkṣmacchidrādigatyarthaṃ pūraṇārthaṃ ca khasya vā / aṇutāṃ sthūlatāṃ vāpi kāyo 'yaṃ nīyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठक्रकचयोश् श्लेषाद् यथा च्छेदः प्रवर्तते । तयोस् सङ्घर्षणाद् अग्निस् स्वभावाज् जायते तथा

kāṣṭhakrakacayoś śleṣād yathā cchedaḥ pravartate / tayos saṅgharṣaṇād agnis svabhāvāj jāyate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसाब्जयन्त्रं जठरे स्थितं श्लिष्टमुखं मिथः । ऊर्ध्वाधस्सम्मिलन्मूलं द्युभूम्योर् इव वै तलम्

māṃsābjayantraṃ jaṭhare sthitaṃ śliṣṭamukhaṃ mithaḥ / ūrdhvādhassammilanmūlaṃ dyubhūmyor iva vai talam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य कुण्डलिनी लक्ष्मीर् निलीनान्तर् निजास्पदे । पद्मरागसमुद्गस्य कोशे मुक्तावली यथा

tasya kuṇḍalinī lakṣmīr nilīnāntar nijāspade / padmarāgasamudgasya kośe muktāvalī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवर्तफेनमालेव नित्यं शलशलायते । दण्डाहतेव भुजगी सुसन्नतविवर्तना

āvartaphenamāleva nityaṃ śalaśalāyate / daṇḍāhateva bhujagī susannatavivartanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यावापृथिव्योर् मध्यस्था क्रियेव स्पन्दरूपिणी । संविन्मधुविबोधोत्था हृत्पद्मपुटषट्पदी

dyāvāpṛthivyor madhyasthā kriyeva spandarūpiṇī / saṃvinmadhuvibodhotthā hṛtpadmapuṭaṣaṭpadī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् सर्वं शक्तिपद्मादि बाह्यैर् आभ्यन्तरैस् सदा । हृदि व्याधूयते वातैर् अभ्रवृन्दम् इवाभितः

tat sarvaṃ śaktipadmādi bāhyair ābhyantarais sadā / hṛdi vyādhūyate vātair abhravṛndam ivābhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यद् व्योम स्फुरत्य् अङ्ग स्वभावात् तत्र वायवः । पेलवं मृदु यत् किञ्चित् तत् तत् प्रचलयन्त्य् अलम्

yad yad vyoma sphuraty aṅga svabhāvāt tatra vāyavaḥ / pelavaṃ mṛdu yat kiñcit tat tat pracalayanty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातैर् आहन्यमानं तत् पद्मादि तरलायते । हृद्य् अन्योऽन्यनिकाषेण पल्लवादि यथा तरौ

vātair āhanyamānaṃ tat padmādi taralāyate / hṛdy anyo'nyanikāṣeṇa pallavādi yathā tarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहोष्मकारणं सर्वरसादिपचनोद्यतम् । जनयत्य् अग्निम् अन्योऽन्यसङ्घर्षाद् घनवेणुवत्

dehoṣmakāraṇaṃ sarvarasādipacanodyatam / janayaty agnim anyo'nyasaṅgharṣād ghanaveṇuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावशीतशीतात्मा देहस् तेनौष्ण्यम् एत्य् अलम् । उदितेन स सर्वाङ्गं भुवनं भानुना यथा

svabhāvaśītaśītātmā dehas tenauṣṇyam ety alam / uditena sa sarvāṅgaṃ bhuvanaṃ bhānunā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतो विसरद्रश्मि तत् तेजस् तारकाकृति । हृत्पद्महेमभ्रमरो योगिनां चिन्त्यतां गतम्

sarvato visaradraśmi tat tejas tārakākṛti / hṛtpadmahemabhramaro yogināṃ cintyatāṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रकाशमयं ज्ञानं चिन्तितं सत् प्रयच्छति । येन योजनलक्षस्थं वस्तु निश्य् अपि दृश्यते

tat prakāśamayaṃ jñānaṃ cintitaṃ sat prayacchati / yena yojanalakṣasthaṃ vastu niśy api dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याग्नेर् वाडवस्येव जलं संशुष्कम् इन्धनम् । मांसपङ्कजषण्डाढ्यहृत्सरः कोशवासिनः

tasyāgner vāḍavasyeva jalaṃ saṃśuṣkam indhanam / māṃsapaṅkajaṣaṇḍāḍhyahṛtsaraḥ kośavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अब्जशीतलत्वं तद् अपानात्मेन्दुर् उच्यते । इतीन्दोर् उत्थितस् सो ऽग्निर् अग्नीषोमौ हि देहकः

yad abjaśītalatvaṃ tad apānātmendur ucyate / itīndor utthitas so 'gnir agnīṣomau hi dehakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् ऊष्मात्मकं किञ्चित् तेजोऽर्काग्न्यभिधं विदुः । शीतात्मकं च सोमाख्यम् आभ्याम् एव कृतं जगत्

sarvam ūṣmātmakaṃ kiñcit tejo'rkāgnyabhidhaṃ viduḥ / śītātmakaṃ ca somākhyam ābhyām eva kṛtaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याविद्यास्वरूपेण सर्वं सदसदात्मना । जगद् द्वयेन निर्वृत्तं तद् एवैवं विभज्यते

vidyāvidyāsvarūpeṇa sarvaṃ sadasadātmanā / jagad dvayena nirvṛttaṃ tad evaivaṃ vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच् चित् प्रकाशं विद्यादि सूर्यम् अग्निं विदुर् बुधाः । असज् जाड्यं तमो ऽविद्याद्य् आहुस् सोमं मणीषिणः

sac cit prakāśaṃ vidyādi sūryam agniṃ vidur budhāḥ / asaj jāḍyaṃ tamo 'vidyādy āhus somaṃ maṇīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निर् वार्यात्मनस् सोमाद् उदेतीति मुने श्रुतम् । सोमस्योत्पत्तिम् अधुना वद मे वदतां वर

vahnir vāryātmanas somād udetīti mune śrutam / somasyotpattim adhunā vada me vadatāṃ vara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नीषोमौ मिथः कार्ये कारणे च स्वसंस्थितेः । पर्यायेण समौ चैतौ प्रजायेते परस्परम्

agnīṣomau mithaḥ kārye kāraṇe ca svasaṃsthiteḥ / paryāyeṇa samau caitau prajāyete parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्माङ्ग बीजाङ्कुरवत् तथा दिवसरात्रिवत् । स्थितिश् छायातपसमा केवला चैतयोर् भवेत्

janmāṅga bījāṅkuravat tathā divasarātrivat / sthitiś chāyātapasamā kevalā caitayor bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यकालोपलम्भा हि मिथश् छायातपस्थितिः । केवलैकोपलम्भा स्यात् स्थितिर् दिवसरात्रिवत्

tulyakālopalambhā hi mithaś chāyātapasthitiḥ / kevalaikopalambhā syāt sthitir divasarātrivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणभावश् च द्विविधः कथितो ऽनयोः । सद्रूपपरिणामोत्थो विनाशपरिणामजः

kāryakāraṇabhāvaś ca dvividhaḥ kathito 'nayoḥ / sadrūpapariṇāmottho vināśapariṇāmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्माद् यद् द्वितीयस्य सम्भवो ऽङ्कुरबीजवत् । कार्यकारणभावो ऽसौ सद्रूपपरिणामजः

ekasmād yad dvitīyasya sambhavo 'ṅkurabījavat / kāryakāraṇabhāvo 'sau sadrūpapariṇāmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकनाशे द्वितीयस्य यद् भावो दिनरात्रिवत् । कार्यकारणभावो ऽसौ विनाशपरिणामजः

ekanāśe dvitīyasya yad bhāvo dinarātrivat / kāryakāraṇabhāvo 'sau vināśapariṇāmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्रूपपरिणामस्य मृद्घटक्रमसंस्थितेः । अक्षोपलम्भाद् इतरत् प्रमाणं नोपयुज्यते

sadrūpapariṇāmasya mṛdghaṭakramasaṃsthiteḥ / akṣopalambhād itarat pramāṇaṃ nopayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशपरिणामस्य दिनरात्रिक्रमस्थितेः । अभावो ऽप्य् एकवस्तूत्थो गतो मुख्यप्रमाणताम्

vināśapariṇāmasya dinarātrikramasthiteḥ / abhāvo 'py ekavastūttho gato mukhyapramāṇatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वनाशे नास्ति कर्तृत्वम् इत्याद्या युक्तिवादिनः । अवज्ञाय बहिः कार्यास् स्वानुभूत्यपलापिनः

svanāśe nāsti kartṛtvam ityādyā yuktivādinaḥ / avajñāya bahiḥ kāryās svānubhūtyapalāpinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षवद् अभावो ऽपि प्रमैव रघुनन्दन । अग्न्यभावो हि शीतस्य प्रमाणं सर्वजन्तुषु

pratyakṣavad abhāvo 'pi pramaiva raghunandana / agnyabhāvo hi śītasya pramāṇaṃ sarvajantuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नेर् धूमतया भागो यः प्रयाति पयोदताम् । सद्रूपपरिणामेन तद् अग्निस् सोमकारणम्

agner dhūmatayā bhāgo yaḥ prayāti payodatām / sadrūpapariṇāmena tad agnis somakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निर् नाशात्मकतया शैत्याद् अप्तां प्रयाति यत् । विनाशपरिणामेन तद् अग्निस् सोमकारणम्

agnir nāśātmakatayā śaityād aptāṃ prayāti yat / vināśapariṇāmena tad agnis somakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताम्बुधिपयः पीत्वा धूमोद्गारेण वाडवः । पयोदतां प्रयातेन तद् एव जनयत्य् अलम्

saptāmbudhipayaḥ pītvā dhūmodgāreṇa vāḍavaḥ / payodatāṃ prayātena tad eva janayaty alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्कः पीत्वा निशानाथम् अमावस्यां पुनः पुनः । उद्गिरत्य् अमले पक्षे मृणालम् इव सारसः

arkaḥ pītvā niśānātham amāvasyāṃ punaḥ punaḥ / udgiraty amale pakṣe mṛṇālam iva sārasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत्वामृतोपमं शीतं प्राणस् सोमं मुखाग्रगं । अब्भागम् आपूरयति शरीरे ऽपानतां गतः

pītvāmṛtopamaṃ śītaṃ prāṇas somaṃ mukhāgragaṃ / abbhāgam āpūrayati śarīre 'pānatāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलाद् अणुतया भागो यः प्रयात्य् अर्करश्मिताम् । सद्रूपपरिणामेन तज् जलं वह्निकारणम्

jalād aṇutayā bhāgo yaḥ prayāty arkaraśmitām / sadrūpapariṇāmena taj jalaṃ vahnikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशात्मकतया तोयम् औष्ण्याद् याति यद् अग्निताम् । विनाशपरिणामेन तत् तोयं वह्निकारणम्

nāśātmakatayā toyam auṣṇyād yāti yad agnitām / vināśapariṇāmena tat toyaṃ vahnikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नेर् विनाशे सद्रूपः परिणामो निशाकरः । इन्दोर् नाशे निघर्षोत्थपरिणामो हुताशनः

agner vināśe sadrūpaḥ pariṇāmo niśākaraḥ / indor nāśe nigharṣotthapariṇāmo hutāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हुताशो नाशम् आगत्य सोमो भवति वै तथा । दिवसो नाशम् आगत्य रात्रिर् भवति वै यथा

hutāśo nāśam āgatya somo bhavati vai tathā / divaso nāśam āgatya rātrir bhavati vai yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमःप्रकाशयोश् छायातपयोर् दिनरात्रयोः । मध्ये विलक्षणं रूपं प्राज्ञैर् अपि न लभ्यते

tamaḥprakāśayoś chāyātapayor dinarātrayoḥ / madhye vilakṣaṇaṃ rūpaṃ prājñair api na labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिर् अप्य् आबिलो यस् स्याद् एतयोर् एव तद् वपुः । भावाभावौ यथैकस्य श्लिष्टाव् एतौ तथैव हि

sandhir apy ābilo yas syād etayor eva tad vapuḥ / bhāvābhāvau yathaikasya śliṣṭāv etau tathaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां चैतन्यजाड्याभ्यां भूतानि प्रस्फुरन्ति हि । यथा तमःप्रकाशाभ्याम् अहोरात्रा महीतले

dvābhyāṃ caitanyajāḍyābhyāṃ bhūtāni prasphuranti hi / yathā tamaḥprakāśābhyām ahorātrā mahītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्रूपजडरूपाभ्याम् आरब्धेयं जगत्स्थितिः । जलामृताभ्यां मिश्राभ्यां द्वाभ्यां तनुर् इवैन्दवी

cidrūpajaḍarūpābhyām ārabdheyaṃ jagatsthitiḥ / jalāmṛtābhyāṃ miśrābhyāṃ dvābhyāṃ tanur ivaindavī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशम् अनलं सूर्यं चिद्रूपं विद्धि राघव । जडात्मकं तमोरूपं विद्धि सोमशरीरकम्

prakāśam analaṃ sūryaṃ cidrūpaṃ viddhi rāghava / jaḍātmakaṃ tamorūpaṃ viddhi somaśarīrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्सूर्ये निर्मले दृष्टे तमो नश्येद् भवामयः । व्योमसूर्ये बहिर् दृष्टे यथा कृष्णनिशातमः

citsūrye nirmale dṛṣṭe tamo naśyed bhavāmayaḥ / vyomasūrye bahir dṛṣṭe yathā kṛṣṇaniśātamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमदेहे जडे दृष्टे चित्तेजो ऽसत्यवद् भवेत् । निशीथे विलसच्चन्द्रे यथा सौरः प्रभाभरः

somadehe jaḍe dṛṣṭe cittejo 'satyavad bhavet / niśīthe vilasaccandre yathā sauraḥ prabhābharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमं प्रकटयत्य् अग्निश् चिद् देहं सुचिरप्रभा । अग्निं भासयतीन्दुश् च देहं स्वं रूपम् अर्पयन्

somaṃ prakaṭayaty agniś cid dehaṃ suciraprabhā / agniṃ bhāsayatīnduś ca dehaṃ svaṃ rūpam arpayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन् निष्क्रिया त्व् अनाभासा केवला नोपलभ्यते । आलोक इव दीपेन देहेनैवावगम्यते

cin niṣkriyā tv anābhāsā kevalā nopalabhyate / āloka iva dīpena dehenaivāvagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितश् चेत्योन्मुखत्वेन लाभस् सैव च संसृतिः । निश्चेत्यायास् तु नो लाभो निर्वाणं च तद् एव हि

citaś cetyonmukhatvena lābhas saiva ca saṃsṛtiḥ / niścetyāyās tu no lābho nirvāṇaṃ ca tad eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योऽन्यलब्धसत्ताकाव् एवं कुड्यप्रकाशवत् । अग्नीषोमाव् इमौ विद्धि सम्पृक्तौ देहदेहिनौ

anyo'nyalabdhasattākāv evaṃ kuḍyaprakāśavat / agnīṣomāv imau viddhi sampṛktau dehadehinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशायिनि निर्वाणे जाड्ये चैवातिशायिनि । अग्नेस् सोमस्य चैवाङ्ग स्थितिर् भवति केवला

atiśāyini nirvāṇe jāḍye caivātiśāyini / agnes somasya caivāṅga sthitir bhavati kevalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो ऽग्निर् उष्णप्रकृतिर् अपानश् शीतलश् शशी । छायातपवद् इत्य् एतौ संस्थितौ मुखमार्गगौ

prāṇo 'gnir uṣṇaprakṛtir apānaś śītalaś śaśī / chāyātapavad ity etau saṃsthitau mukhamārgagau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपाने शीतले सत्ताम् एत्य् उष्णः प्राणपावकः । प्रतिबिम्बम् इवादर्शे स च तस्मिंस् तथैव हि

apāne śītale sattām ety uṣṇaḥ prāṇapāvakaḥ / pratibimbam ivādarśe sa ca tasmiṃs tathaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदग्निः पद्मयन्त्रस्थं सोमं वार्यात्मकं त्विषा । जनयत्य् अनुभूत्येह कुड्यालोकं यथा बहिः

cidagniḥ padmayantrasthaṃ somaṃ vāryātmakaṃ tviṣā / janayaty anubhūtyeha kuḍyālokaṃ yathā bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृत्यादौ हि या काचित् संविच् छीतोष्णरूपिणी । अग्नीषोमाभिधां प्राप्ता सैव सर्गो नृणाम् इह

saṃsṛtyādau hi yā kācit saṃvic chītoṣṇarūpiṇī / agnīṣomābhidhāṃ prāptā saiva sargo nṛṇām iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र सोमकला ग्रस्ता क्षणं सूर्येण षोडशी । मुखाद् वितस्तिमात्राग्रे तत्र बद्धपदो भव

yatra somakalā grastā kṣaṇaṃ sūryeṇa ṣoḍaśī / mukhād vitastimātrāgre tatra baddhapado bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं सूर्यपदं प्राप्तस् सोमो यत्र हृदम्बरे । नूनं केवलया स्थित्या तत्र बद्धपदो भव

nūnaṃ sūryapadaṃ prāptas somo yatra hṛdambare / nūnaṃ kevalayā sthityā tatra baddhapado bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औष्ण्यम् अग्निश् चिद् आदित्यश् शैत्यं सोम उदाहृतः । यत्रैतौ प्रतिबिम्बस्थौ तत्र बद्धपदो भव

auṣṇyam agniś cid ādityaś śaityaṃ soma udāhṛtaḥ / yatraitau pratibimbasthau tatra baddhapado bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शारीरसोमसूर्याग्निसङ्क्रान्तिज्ञो भवानघ । अत्र योजनलक्षस्थं वस्तु पश्यसि निश्य् अपि । अत्र सङ्क्रान्तिकाला हि बाह्यास् तृणसमास् स्मृताः

śārīrasomasūryāgnisaṅkrāntijño bhavānagha / atra yojanalakṣasthaṃ vastu paśyasi niśy api / atra saṅkrāntikālā hi bāhyās tṛṇasamās smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्क्रान्तिम् उत्तरम् अथायनम् अङ्ग सम्यक्कालं तथा विषुवती यदि देहवातैः । अन्तर् बहिस्स्थम् इव वेत्सि यथानुभूतं तच् छोचसीह न पुनः परम् अभ्युपेतः

saṅkrāntim uttaram athāyanam aṅga samyakkālaṃ tathā viṣuvatī yadi dehavātaiḥ / antar bahisstham iva vetsi yathānubhūtaṃ tac chocasīha na punaḥ param abhyupetaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.