Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 10

वेगारोधात् क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात्

vegārodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवर्त्मसु अतिव्यवायिनोवाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तराः क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः

kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu ativyavāyinovā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वासाङ्गमर्दकफसंस्रवतालुशोषवम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्राः शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरोरिरंसुः

śvāsāṅgamardakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparoriraṃsuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठा गृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छ्रुष्कांस्तरून्पवनधूमदवार्दितांश्च

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchruṣkāṃstarūnpavanadhūmadavārditāṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः ज्वरः सर्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः

aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपं राजयक्ष्मणि स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं संकोचश्चांसपार्श्वयोः ज्वरो दाहो ऽतिसारश्च पित्ताद्र क्तस्य चागमः

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkocaścāṃsapārśvayoḥ jvaro dāho 'tisāraśca pittādra ktasya cāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम् कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैः कासश्वासासृगामयैः जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविमलं यशः

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgaiḥ kāsaśvāsāsṛgāmayaiḥ jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvimalaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैरर्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा

sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाशनं क्षीयमाणमतिसारनिपीडितम् शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत्

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatisāranipīḍitam śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम्

śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरानुबन्धरहितं बलवन्तं क्रियासहम् उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नरम्

jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवायशोकवार्धक्यव्यायामाध्वप्रशोषितान् व्रणोरःक्षतसंज्ञौ च शोषिणौ लक्षणैः शृणु

vyavāyaśokavārdhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān vraṇoraḥkṣatasaṃjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रि यः

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendri yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारतिपीडितः

kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravāratipīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रस्रुतास्यनासाक्षः शुष्करूक्षमलच्छविः अध्वशोषी च स्रस्ताङ्गः संभृष्टपरुषच्छविः

saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः लिङ्गैरुरःक्षतकृतैः संयुक्तश्च क्षतं विना

prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तक्षयाद् वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमो मतः

raktakṣayād vedanābhistathaivāhārayantraṇāt vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुषाऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम् युध्यमानस्य बलिभिः पततो विषमोच्चतः

dhanuṣā'yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum yudhyamānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्य निगृह्णतः शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान्

vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nya nigṛhṇataḥ śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् महानदीर्वा तरतो हयैर्वा सह धावतः

adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam mahānadīrvā tarato hayairvā saha dhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसोत्पत्ततो दूरं तूर्णं चाऽपि प्रनृत्यतः तथाऽन्यै कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य वा

sahasotpattato dūraṃ tūrṇaṃ cā'pi pranṛtyataḥ tathā'nyai karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः

vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरो विभज्यतेऽत्यर्थं भिद्यतेऽथ विरुज्यते प्रपीड्येते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते

uro vibhajyate'tyarthaṃ bhidyate'tha virujyate prapīḍyete tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदाग्निबधावपि

kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedāgnibadhāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः कासमानस्य चाभीक्ष्णं कफः सासृक् प्रवर्तते

duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स क्षती क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात् अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम्

sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरोरुक् शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः

uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्

alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.