Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 12

विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः

vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ śītapānāśanasthānarajodhūmātapānilaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामकर्मभाराध्व वेगाघातापतर्पणैः हिक्काश्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते

vyāyāmakarmabhārādhva vegāghātāpatarpaṇaiḥ hikkāśvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः

muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि

annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च

kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक्

pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत्

cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते क्षुद्रि का नाम सा हिक्का जत्रुमूलात्प्रधाविता

prakṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate kṣudri kā nāma sā hikkā jatrumūlātpradhāvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी अनेकोपद्र ववती गम्भीरा नाम सा स्मृता

nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī anekopadra vavatī gambhīrā nāma sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी

marmāṇyutpīḍayantīva satataṃ yā pravartate mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयम्यते हिक्कतो यस्य देहोऐ दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रैं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ

āyamyate hikkato yasya dehoai dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya nityam kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraiṃ tau dvau cāntyau varjayeddhikkamānau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः

atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता

āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam yamikā ca pralāpārtimohatṛṣṇāsamanvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रि यश्च यः तस्य साधयितुं शक्यायमिकाहन्त्यतोऽन्यथा

akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindri yaśca yaḥ tasya sādhayituṃ śakyāyamikāhantyato'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्र भेदैस्तु पञ्चधा भिद्यते स महाव्याधिः श्वासएको विशेषतः

mahordhvacchinnatamakakṣudra bhedaistu pañcadhā bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsaeko viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः

yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धूयमानवातो यः शब्दवद् दुःखितो नरः उच्चैः श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्

uddhūyamānavāto yaḥ śabdavad duḥkhito naraḥ uccaiḥ śvasiti saṃruddho mattarṣabha ivāniśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्

pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते

dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घ न च प्रत्याहरत्यधः श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः

ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrgha na ca pratyāharatyadhaḥ śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः

ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ pramuhyan vedanārtaśca śuklāsyo'ratipīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्

ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso nirudhyate muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः

yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन वस्तिना विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः

ānāhasvedamūrcchārto dahyamānena vastinā viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून्

vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते ग्रीवां शिरश्च संगृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च

pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्

karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurakaṃ tathā atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः

pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्

śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाऽस्योद्ध्वंसतेकण्ठःकृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः

tathā'syoddhvaṃsatekaṇṭhaḥkṛcchrācchaknoti bhāṣitum na cāpi labhate nidrāṃ śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति

pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः

meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात्प्रतमकं तु तम् उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः

jvaramūrcchāparītasya vidyātpratamakaṃ tu tam udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात्संतमकं तु तम्

tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati majjatastamasīvāsya vidyātsaṃtamakaṃ tu tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् क्षुद्र श्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः

rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan kṣudra śvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितांगतिम्

hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃgatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रि याणां व्यथां नापि कांचिदापादयेद्रुजम् स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः

nendri yāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāṃcidāpādayedrujam sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च

kṣudraḥ sādhyo matasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च

kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.