Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 19

मदयन्त्युद्गता दोषा यस्मादुन्मार्गमागताः मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः

madayantyudgatā doṣā yasmādunmārgamāgatāḥ mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः मानसेन च दुःखेन स च पञ्चविधो मतः

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ mānasena ca duḥkhena sa ca pañcavidho mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्ति च

viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धदुष्टाशुचिभोजनानि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः

viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः

tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम्

dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः चिन्तादिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम्

rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ cintādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम्

asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्ण कट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम् उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात्

ajīrṇa kaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्र वणौष्ण्यरोषाः प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम्

amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidra vaṇauṣṇyaroṣāḥ pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि संप्रदुष्टः वुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् संजनयेद्विकारम्

saṃpūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi saṃpraduṣṭaḥ vuddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan saṃjanayedvikāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा छर्दिश्च लाला च बलं च भुङ्क्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मके स्यात्

vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā chardiśca lālā ca balaṃ ca bhuṅkte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmake syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्बैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात् सर्बाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः

yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarbaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt sarbāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चोरैर्नरेन्द्र पुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाद्वा गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतमो मनसो विकारः

corairnarendra puruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭatamo manaso vikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चापि मूढः रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रि यभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेद्विसंज्ञः

citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati roditi cāpi mūḍhaḥ raktekṣaṇo hatabalendri yabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha bhavedvisaṃjñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाञ्ची वाप्युदञ्ची वा क्षीणमांसबलो नरः जागरूको ह्यसंदेहमुन्मादेन विनश्यति

avāñcī vāpyudañcī vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ jāgarūko hyasaṃdehamunmādena vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः उन्मादकालोऽनियतश्च यस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम्

amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ unmādakālo'niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतुष्टः शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्री रवितथसंस्कृतप्रभाषी तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः

saṃtuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandrī ravitathasaṃskṛtaprabhāṣī tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः संतुष्टो न भवति चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुजुष्टः

saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ saṃtuṣṭo na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः नृत्यन्वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ nṛtyanvai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक् सहिष्णुः तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डाञ् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्टः

pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍāñ śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत्कदाचित् सृक्कण्यौ विलेढि वै जिह्वया तथैव क्रोधालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्ज्ञातव्यो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः

yastūrvyāṃ prasarati sarpavatkadācit sṛkkaṇyau vileḍhi vai jihvayā tathaiva krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsurjñātavyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः क्रोधालुर्विपुलबलो निशाबिहारी शौचद्विड् भवति सराक्षसैर्गृहीतः

māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ krodhālurvipulabalo niśābihārī śaucadviḍ bhavati sarākṣasairgṛhītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धस्तः कृशपरुषोऽचिरप्रलापीदुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथातिलोलः बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टन् भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः

uddhastaḥ kṛśaparuṣo'cirapralāpīdurgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ bahvāśī vijanavanāntaropasevī vyāceṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलाक्षो द्रुतमटनः स फेनलेही निद्रा लुः पतति च कम्पते च यो हि यश्चाद्रि द्विरदनगादिविच्युः स्यात् सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशाब्दे

sthūlākṣo drutamaṭanaḥ sa phenalehī nidrā luḥ patati ca kampate ca yo hi yaścādri dviradanagādivicyuḥ syāt so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां यक्षाश्च प्रतिपद्यथ

devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्र्याःकृष्णक्षये हिंस्युः पञ्चम्यामपि चोरगाः रक्षांसि रात्रौ पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति हि

pitryāḥkṛṣṇakṣaye hiṃsyuḥ pañcamyāmapi coragāḥ rakṣāṃsi rātrau paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा स्वमणिं भास्करार्चिश्च यथा देहं च देहधृक् विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणः

darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā svamaṇiṃ bhāskarārciśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्याशु शरीरं हि पीडां कुर्वन्ति दुःसहाम्

praviśyāśu śarīraṃ hi pīḍāṃ kurvanti duḥsahām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम्

tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamaśca satyam guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान् क्कचिदाविशन्ति ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः

na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kkacidāviśanti ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.