Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 27

दुष्टा वातादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिवस्तयः

duṣṭā vātādayo'tyarthaṃ mithyāhāravihārataḥ kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhivastayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः संचारी यदि वाऽचलः वृत्तश्चयापचयवान् स गुल्म इति कीर्तितः

hṛnnābhyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ vṛttaścayāpacayavān sa gulma iti kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः

sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि आटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्वम्

udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni āṭopa ādhmānamapaktiśaktirāsannagulmasya vadanti cihvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुचिः कृच्छ्रविण्मूत्रवातताऽन्त्रविकूजनम् आनाहश्चोर्ध्ववातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षयेत्

aruciḥ kṛcchraviṇmūtravātatā'ntravikūjanam ānāhaścordhvavātatvaṃ sarvagulmeṣu lakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः

rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭanaṃ vegavinigrahaśca śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च

yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोति जीर्णे त्वधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च वातात्स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते

karoti jīrṇe tvadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca vātātsa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहि रूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्

kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhi rūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्

jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च संपूरणं प्रस्वपनं दिवा च गुल्मस्य हेतुः कफसंभवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य

śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca saṃpūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca gulmasya hetuḥ kaphasaṃbhavasya sarvastu duṣṭo nicayātmakasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तैमित्यशीतज्वरगात्र सादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य

staimityaśītajvaragātra sādahṛllāsakāsārucigauravāṇi śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तरूपाण्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च व्यामिश्रलिङ्गानपरांश्च गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्

nimittarūpāṇyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् मनः शरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्

mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam manaḥ śarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवप्रसूताऽहितभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध

navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात्सशूलः समगर्भलिङ्गः स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः

yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirātsaśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोत्थितः

saṃcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्बल्यारुचिहृल्लास कासच्छर्द्यरतिज्वरैः तृष्णातन्द्रा प्रतिश्यायैर्युज्यते स न सिध्यति

daurbalyārucihṛllāsa kāsacchardyaratijvaraiḥ tṛṣṇātandrā pratiśyāyairyujyate sa na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीत्वा सज्वरं श्वासच्छर्द्यतीसारपीडितम् हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम्

gṛhītvā sajvaraṃ śvāsacchardyatīsārapīḍitam hṛnnābhihastapādeṣu śothaḥ karṣati gulminam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै

śvāsaḥ śūlaṃ pipāsā'nnavidveṣo granthimūḍhatā jāyate durbalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.