Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 32

आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि न वान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम्

āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi na vānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेदश्च मासं च शरीरजं च क्लेदं कफो वस्तिगतः प्रदूष्य करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि

medaśca māsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho vastigataḥ pradūṣya karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् संदूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च साध्याः कफोत्था दशै पित्तजाः षड्याप्या न साध्यः पवनाच्चतुष्कः

kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn saṃdūṣya mehān kurute'nilaśca sādhyāḥ kaphotthā daśai pittajāḥ ṣaḍyāpyā na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते कफः सपित्तः पवनश्च दोषौ मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः मज्जारसौजः पिशितं च दूष्यौः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः

samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣau medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ majjārasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyauḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते

dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyaṃ ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताबिलमूत्रता दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtābilamūtratā doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्

mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेहत्युदकमेहेन किंचिदाविलपिच्छिलम् इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः

mehatyudakamehena kiṃcidāvilapicchilam ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्द्री भवेत् पर्युषितं सान्द्र मेहेन मेहति सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम्

sāndrī bhavet paryuṣitaṃ sāndra mehena mehati surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहृष्टरोमा पिष्टेन विष्टवद्वहुलं सितम् शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति

saṃhṛṣṭaromā piṣṭena viṣṭavadvahulaṃ sitam śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ताणून्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्

mūrtāṇūnsikatāmehī sikatārūpiṇo malān śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्

śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम्

gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हारिद्र मेही कटुकं हरिद्रा संनिभं दहत् विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम्

hāridra mehī kaṭukaṃ haridrā saṃnibhaṃ dahat visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्त मेहतः वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः

visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ rakta mehataḥ vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्र मेहं वदेद् बुधः

majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudra mehaṃ vaded budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति

hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः उपद्र वाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्

avipāko'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ upadra vāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्च्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्

bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ dāhastṛṣṇā'mlikā mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः शूलमुन्निद्र ता शोषः कासः श्वासश्च जायते

vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ śūlamunnidra tā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोक्तोपद्र वाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम्

yathoktopadra vāviṣṭamatiprasrutameva ca piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaḥ prameho hanti mānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् ये चापि केचित्कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान्

jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt ye cāpi kecitkulajā vikārā bhavanti tāṃstān pravadantyasādhyān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एवप्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि

sarva evapramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुमेह मधुसमं जायते स किल द्विधा क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा

madhumeha madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम्

āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayan kṣaṇātkṣīṇaḥ kṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः

madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका

śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्र धिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु

vidra dhiśceti piḍakāḥ pramehopekṣayā daśa sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तोन्नता तु तद्रू पा निम्नमध्या शराविका गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी

antonnatā tu tadrū pā nimnamadhyā śarāvikā gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता

sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता

avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका

mahatyalpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणात्वलजीभवेत् विदारीकन्दवद् वृत्ता कठिना च विदारिका

raktā sitā sphoṭacitā dāruṇātvalajībhavet vidārīkandavad vṛttā kaṭhinā ca vidārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्र धेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्र धिका तु सा ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मया

vidra dherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidra dhikā tu sā ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः

vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः सोपद्र वा दुर्वलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत्

gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ sopadra vā durvalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.