Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 34

रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसंचयात्

rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasaṃcayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्ध्वा स्वेदाम्वुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि संचिताः प्राणाग्न्यपानान् संदूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम्

ruddhvā svedāmvuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi saṃcitāḥ prāṇāgnyapānān saṃdūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः

ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः

dāhastandrā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्ना भिकुक्षिषु

saṃbhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnā bhikukṣiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुक्षिपार्श्वोदरकटी-पृष्ठरुक् पर्वभेदनम् शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसंग्रहः

kukṣipārśvodarakaṭī-pṛṣṭharuk parvabhedanam śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यावारुणत्वगादित्वमक स्मादवृद्धिह्रासवत् सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्

śyāvāruṇatvagāditvamaka smādavṛddhihrāsavat satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः

ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्

pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते धूमायते मृदुस्पर्श क्षिप्रपाकं प्रदूयते

pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate dhūmāyate mṛdusparśa kṣiprapākaṃ pradūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम् निद्रो त्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता

śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam nidro tkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्

udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat cirābhivṛddhaṃ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा

striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाशुरक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च

tenāśuraktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati dahyate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः मुखं शुष्यति तृष्णया च दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध

sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ pāṇḍuḥ mukhaṃ śuṣyati tṛṣṇayā ca dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva plīhodaraṃ kīrtayato nibodha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति

vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau plīhotthametajjaṭharaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वामपार्श्वे परवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव

tadvāmapārśve paravṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदावर्त रुजानाहै र्मोहतृड्दहनज्वरैः गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्

udāvarta rujānāhai rmohatṛḍdahanajvaraiḥ gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालश्मभिर्वा पिहितं यथावत् संचीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः संकरवच्च नाड्याम्

yasyāntramannairupalepibhirvā bālaśmabhirvā pihitaṃ yathāvat saṃcīyate tasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṃkaravacca nāḍyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुध्यते यस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति

nirudhyate yasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः

śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् एतत्परिस्राव्युरं प्रदिष्टं दकोदरं कीर्तयतो निबोध

nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate dālyati cātimātram etatparisrāvyuraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato nibodha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्नेहपीतोऽत्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा विरूढः पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दुष्यन्ति हि तद्वहानि

yaḥ snehapīto'tyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā virūḍhaḥ pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभि समासतं पूर्णमिवाम्बुना च यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत्

snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhi samāsataṃ pūrṇamivāmbunā ca yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कूच्छ्रतमं मतम् बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्

janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kūcchratamaṃ matam balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षाद् बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा प्रायो भवत्यभावाय छिद्रा न्त्रं चोदरं नृणाम्

pakṣād baddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā prāyo bhavatyabhāvāya chidrā ntraṃ codaraṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत्

śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत्

pārśvabhaṅgānnavidveṣaśothātīsārapīḍitam viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.