Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 48

विरोधीन्यन्नपानानि द्र वस्निग्धगुरूणि च भजतामागतां छर्दिं वेगाश्चान्यान् प्रतिघ्नताम्

virodhīnyannapānāni dra vasnigdhagurūṇi ca bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāścānyān pratighnatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् घर्मश्रमभयार्तानां युतं शीताम्वु सेविनाम्

vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā niṣeviṇām gharmaśramabhayārtānāṃ yutaṃ śītāmvu sevinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् नवान्न दधि मत्स्यातिलवणाम्ल निषेविणाम्

ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām navānna dadhi matsyātilavaṇāmla niṣeviṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीर गुडाशिनाम् व्यवायं चाप्यजीर्णेन्ने निद्रां च भजतां दिवा

māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīra guḍāśinām vyavāyaṃ cāpyajīrṇenne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम् वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च

viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्र व्यसंग्रहः अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च

dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dra vyasaṃgrahaḥ ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः

kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्श स्वेदास्वेदविवर्णताः दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिर्भ्रमः

atiślakṣṇakharasparśa svedāsvedavivarṇatāḥ dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatirbhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणानामधिकं मूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपिकोपनम्

vraṇānāmadhikaṃ mūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pikopanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् कृष्णारुणकपालाभं यद्रू क्षं परुषं तनु

romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrū kṣaṃ paruṣaṃ tanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कापालं तोदबहुलं तत् कुष्ठं विषमं स्मृतम् रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम्

kāpālaṃ todabahulaṃ tat kuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम्

udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तःश्याव सवेदनम्

kṛcchramanyonyasaṃyuktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāva savedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदृष्यजिह्वसंस्थानमृष्यजिह्वं यदुच्यते सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम्

yadṛṣyajihvasaṃsthānamṛṣyajihvaṃ yaducyate saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं तदुच्यते श्वेतं ताम्रं तनु च यद्र जो घृष्टं विमुञ्चति

sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadra jo ghṛṣṭaṃ vimuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलावुकुसुमोपमम् यत्काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम्

prāyaścorasi tat sidhmamalāvukusumopamam yatkākaṇantikāvarṇaṃ sapākaṃ tīvravedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिदोषलिङ्गं तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम्

tridoṣaliṅgaṃ tatkuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेककुष्ठं चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत् श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम्

yadekakuṣṭhaṃ carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭibhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् कण्डूमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम्

vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गलत्यपि तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते

sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ yadgalatyapi taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मा वह्व्यः पिडकः स्राववत्यः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः सैव स्फोटैस्ती व्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च

sūkṣmā vahvyaḥ piḍakaḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ saiva sphoṭaistī vradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फोटाः श्यावरुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्वहुव्रणम्

sphoṭāḥ śyāvaruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādvahuvraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका खरं श्यावारुणं रुक्षं वातात् कुष्ठं सवेदनम्

sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā kharaṃ śyāvāruṇaṃ rukṣaṃ vātāt kuṣṭhaṃ savedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तात् प्रक्वथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् कफात् क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम्

pittāt prakvathitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विलिङ्गं द्वन्द्वजंकुष्ठं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते

dviliṅgaṃ dvandvajaṃkuṣṭhaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्तनम् कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते

tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravartanam kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते

bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां संभेदः क्षतसर्पणम् भेदः स्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च

kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ saṃbhedaḥ kṣatasarpaṇam bhedaḥ sthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु क्रिमिसंभवः स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जसमाश्रिते

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu krimisaṃbhavaḥ svaropaghātaśca bhavedasthimajjasamāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद् दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकं च यत् मेदसि द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम्

sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yat medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिमितृड्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम् प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम्

krimitṛḍdāhamandāgnisaṃyuktaṃ yattridoṣajam prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह मानवम् वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात्

pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha mānavam vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलाख्यं विचर्ची च ॠष्याख्यं वातपित्तजम् चर्मैककुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिकाः

maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṝṣyākhyaṃ vātapittajam carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhaṃ sidhmālasavipādikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा

vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैः स्यात्काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु

sarvaiḥ syātkākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं वारुणं भवेत् निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्

kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ vāruṇaṃ bhavet nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाताद्रू क्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु

vātādrū kṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकण्डुरं क्रमाद्र क्तमांसमेदःसु चादिशेत् वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्

sakaṇḍuraṃ kramādra ktamāṃsamedaḥsu cādiśet varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशुक्लरोमाऽबहुलमसंश्लिष्टमथो नवम् अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा

aśuklaromā'bahulamasaṃśliṣṭamatho navam anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निःश्वासात् सहभोजनात् एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात्

prasaṅgādgātrasaṃsparśānniḥśvāsāt sahabhojanāt ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānulepanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च औपसर्गिकरोगाश्च संक्रामन्ति नरान्नरम्

kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.