Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 5

पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद् गुदवलित्रये

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyād gudavalitraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन् मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः

doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम्

kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithunasevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः

laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम्

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम्

vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः

madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम्

prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद् द्वन्द्वोल्बणानि च सर्वोहेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम्

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyād dvandvolbaṇāni ca sarvohetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः

gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः

mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः

kecit kadambapuṣpābhāḥ kecit siddhārthakopamāḥ śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद् ग्रहारोचकप्रदाः कासश्वासाग्निवैषम्य कर्णनादभ्रमावहाः

kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛd grahārocakapradāḥ kāsaśvāsāgnivaiṣamya karṇanādabhramāvahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् रुक्फेनपिच्छानुगतं विबुद्धमुपवेश्यते

tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam rukphenapicchānugataṃ vibuddhamupaveśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तत एव च

kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate gulmaplīhodarāṣṭhīlāsaṃbhavastata eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः

pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसंनिभाः दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्च्छाऽरुचिमोहदाः

śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasaṃnibhāḥ dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchā'rucimohadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोष्माणो द्र वनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः यवमध्या हरित्पीतहारिद्र त्वङ्नखादयः

soṣmāṇo dra vanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ yavamadhyā haritpītahāridra tvaṅnakhādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः उत्सन्नोपचित-स्निग्ध-स्तब्ध-वृत्तगुरुस्थिराः

śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ utsannopacita-snigdha-stabdha-vṛttagurusthirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिच्छिलाः स्तिमिताःश्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः

picchilāḥ stimitāḥślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वङ्क्षणानाहिनः पायुर्वस्तिनाभिविकर्षिणः सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः

vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyurvastinābhivikarṣiṇaḥ saśvāsakāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः

mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः

vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च रक्तोल्बणा गुदे कीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः

sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca raktolbaṇā gude kīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः

vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसंभवै

sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasaṃbhavai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रि यः तत्रानुबन्धो द्विविधः श्लेष्मणो मारुतस्य च विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते

hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendri yaḥ tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम्

tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम्

tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः

yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता

viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये

grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे

pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च

tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च

bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां बलौ यान्याश्रितानि च कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च

dvandvajāni dvitīyāyāṃ balau yānyāśritāni ca kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां बलिम् जायन्तेऽशासि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्

sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ balim jāyante'śāsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा

śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽशसो हि सः

haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'śaso hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत्पार्श्वशूलं संमोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम्

hṛtpārśvaśūlaṃ saṃmohaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णारोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि

tṛṣṇārocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वैं नाभिजानि च गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च

meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaiṃ nābhijāni ca gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता

vātena todapāruṣyaṃ pittādasitavaktratā śleṣmaṇā snigdhatā cāsya grathitatvaṃ savarṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.