Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 53

कट्वम्ललवण क्षारविरुद्धाध्यशनाशनैः दुष्टनिष्पावशाकाद्यैः प्रदुष्टपवनोदकैः

kaṭvamlalavaṇa kṣāraviruddhādhyaśanāśanaiḥ duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रूरग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषाः समुद्धताः जनयन्ति शरीरेऽस्मिन् दुष्टरक्तेन सङ्गताः

krūragrahekṣaṇāccāpi deśe doṣāḥ samuddhatāḥ janayanti śarīre'smin duṣṭaraktena saṅgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकाः स्युर्मसूरिकाः तासां पूर्वं ज्वरः कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरतिर्भ्रमः

masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वचि शोथः सवैवर्ण्यो नेत्ररागश्च जायते स्फोटाः श्यावारुणा रूक्षास्तीव्रवेदनयाऽन्विताः

tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgaśca jāyate sphoṭāḥ śyāvāruṇā rūkṣāstīvravedanayā'nvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठिनाश्चिरपाकाश्च भवन्त्यनिलसंभवाः सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरति क्लमः

kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasaṃbhavāḥ sandhyasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'rati klamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषस्ताल्वोष्ठजिह्वानां तृष्णा चारुचिसंयुता रक्ताः पीतसिताः स्फोटाः सदाहास्तीव्रवेदनाः

śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā raktāḥ pītasitāḥ sphoṭāḥ sadāhāstīvravedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवाः विड्भेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिस्तथा

bhavantyacirapākāśca pittakopasamudbhavāḥ viḍbhedaścāṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखपाकोऽक्षिरागश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः रक्तजायां भवन्त्येते विकाराः पित्तलक्षणाः

mukhapāko'kṣirāgaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ raktajāyāṃ bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफप्रसेकः स्तैमित्यं शिरोरुगात्रगौरवम् हृल्लासः सारुचिर्निद्रा तन्द्रा लस्यसमन्विताः

kaphaprasekaḥ staimityaṃ śirorugātragauravam hṛllāsaḥ sārucirnidrā tandrā lasyasamanvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेताः स्निग्धाः भृशं स्थूलाः कण्डूबरा मन्दवेदनाः मसूरिकाः कफोत्थाश्च चिरपाकाः प्रकीर्तिताः

śvetāḥ snigdhāḥ bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūbarā mandavedanāḥ masūrikāḥ kaphotthāśca cirapākāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलाश्चिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजः चिरपाकाः पूतिस्रावाः प्रभूताः सर्वदोषजाः

nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujaḥ cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठरोधारुचिस्तम्भ प्रलापारतिसंयुताः दुश्चिकित्स्याः समुद्दिष्टाः पिडकाश्चर्मसंज्ञिताः

kaṇṭharodhārucistambha pralāpāratisaṃyutāḥ duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasaṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमकूपोन्नतिसमा रागिण्यः कफपित्तजाः कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः

romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ kāsārocakasaṃyuktā romāntyo jvarapūrvikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोयबुद्वुदसङ्काशास्त्वग्गतास्तु मसूरिकाः स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्रवन्ति च

toyabudvudasaṅkāśāstvaggatāstu masūrikāḥ svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः साध्या नात्यर्थदुष्टाश्च भिन्ना रक्तं स्रवन्ति च

raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṃ sravanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसस्थाः कठिनाः स्निग्धाश्चिरपाका घनत्वचः गात्रशूलतृषाकण्डू ज्वरारतिसमन्विताः

māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ gātraśūlatṛṣākaṇḍū jvarāratisamanvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेदोजा मण्डलाकारा मृदवः किंचिदुन्नताः घोरज्वरपरीताश्च स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः

medojā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiṃcidunnatāḥ ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमोहारतिसंतापाः कश्चिदाभ्यो विनिस्तरेत् क्षुद्रा गात्रसमा रूक्षाश्चिपिटाः किंचिदुन्नताः

saṃmohāratisaṃtāpāḥ kaścidābhyo vinistaret kṣudrā gātrasamā rūkṣāścipiṭāḥ kiṃcidunnatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मज्जोत्था भृशसंमोहवेदनारतिसंयुताः छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति हि

majjotthā bhṛśasaṃmohavedanāratisaṃyutāḥ chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमरेणेव विद्धानि कुर्वन्त्यस्थीनि सर्वतः पक्वाभाः पिडकाः स्निग्धाः सूक्ष्माश्चात्यर्थवेदनाः

bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तैमित्यारति संमोहदाहोन्माद समन्विताः शुक्रजायां मसूर्यां तु लक्षणानि भवन्ति हि

staimityārati saṃmohadāhonmāda samanvitāḥ śukrajāyāṃ masūryāṃ tu lakṣaṇāni bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दिष्टं केवलं चिह्नं दृश्यते न तु जीवितम् दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्र ष्टव्या दोषलक्षणैः

nirdiṣṭaṃ kevalaṃ cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitam doṣamiśrāstu saptaitā dra ṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वग्गता रक्तजाश्चैव पित्तजाः लेष्मजास्तथा श्लेष्मपित्तकृताश्चैव सुखसाध्या मसूरिकाः

tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ leṣmajāstathā śleṣmapittakṛtāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातजा वातपित्तोत्थाः श्लेष्मवातकृताश्च याः कृच्छ्रसाध्यतमास्तस्माद्यत्नादेता उपाचरेत्

vātajā vātapittotthāḥ śleṣmavātakṛtāśca yāḥ kṛcchrasādhyatamāstasmādyatnādetā upācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाध्याः सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् प्रवालसदृशाः काश्चित् काश्चिज्जम्बूफलोपमाः

asādhyāḥ sannipātotthāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam pravālasadṛśāḥ kāścit kāścijjambūphalopamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहजालसमाः काश्चिदतसीफलसन्निभाः आसांबहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदतः

lohajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ āsāṃbahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासो हिक्का प्रमेहश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः प्रलापश्चारतिर्मूर्च्छा तृष्णा दाहोऽतिघूर्णता

kāso hikkā pramehaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ pralāpaścāratirmūrcchā tṛṣṇā dāho'tighūrṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखेन प्रस्रवेद्र क्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थवेदनम्

mukhena prasravedra ktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसूरिकाभिभूतस्य यस्यैतानि भिषग्वरैः लक्षणानि च दृश्यन्ते न दद्यादत्र भेषजम्

masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraiḥ lakṣaṇāni ca dṛśyante na dadyādatra bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसूरिकाभिभूता यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् स भृशं त्यजति प्राणाँ स्तृषार्तो वायुदूषितः

masūrikābhibhūtā yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset sa bhṛśaṃ tyajati prāṇā~ stṛṣārto vāyudūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसूरिकान्ते शोथः स्यात् कूर्परे मणिबन्धके तथांऽसफलके चापि दुश्चिकित्स्यः सुदारुणः

masūrikānte śothaḥ syāt kūrpare maṇibandhake tathāṃ'saphalake cāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.