Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 54

स्निग्धाः सवर्णा ग्रथिता नीरुजो मुद्गसंनिभाः कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिकाः

snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujo mudgasaṃnibhāḥ kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता पिडका कफवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते

yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā piḍakā kaphavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनामवक्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम्

ghanāmavakrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसंनिभाम् विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम्

vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasaṃnibhām vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रथिताः पञ्च वा षड् वा दारुणाः कच्छपोपमाः कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेयाः कच्छपिका बुधैः

grathitāḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ kacchapopamāḥ kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyāḥ kacchapikā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतः प्रवृद्धिम्

grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात्

mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् इन्द्र विद्धां तु तां विद्याद् वातपित्तोत्थितां भिषक्

padmakarṇikavanmadhye piḍakābhiḥ samācitām indra viddhāṃ tu tāṃ vidyād vātapittotthitāṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम्

maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धो ज्ञेयः पाषाणगर्दभः

vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् स्थिरां पनसिकां तां तु विद्याद्वातकफोत्थिताम्

karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu vidyādvātakaphotthitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्पवत् सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् दाहज्वरकरः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः

visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम्

piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुपार्श्वांसकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसंभूतां कक्षामित्यभिनिर्दिशेत्

bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकामेतादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसंनिभाम् त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धमालां प्रचक्षते

ekāmetādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasaṃnibhām tvaggatāṃ pittakopena gandhamālāṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कक्षभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारणाः अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसंनिभाः

kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ antardāhajvarakarā dīptapāvakasaṃnibhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा हन्ति मानवम् तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सर्वदोषजम्

saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sarvadoṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नखमांसमधिष्ठाय वायुः पित्तं च देहिनाम् कुर्वाते दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaṃ ca dehinām kurvāte dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवाल्पतरैर्दोषैः पुरुषं कुनखं वदेत्

tadevālpatarairdoṣaiḥ puruṣaṃ kunakhaṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् वादस्यानुशयीं तां तु विद्यादन्तःप्रपाकिनीम्

gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām vādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदारीकन्दवद् वृत्ताकक्षावङ्क्षणसन्धिषु विदारिका भवेद्र क्ता सर्वजा सर्वलक्षणा

vidārīkandavad vṛttākakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu vidārikā bhavedra ktā sarvajā sarvalakṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्य मांससिरास्नायुः श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मनुसर्पिर्वसानिभम्

prāpya māṃsasirāsnāyuḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ granthiṃ karotyasau bhinno manusarpirvasānibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रवत्यास्रावमनिलस्तत्र वृद्धिं गतः पुनः मांसं संशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्ततः

sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ māṃsaṃ saṃśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayettataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गन्धि क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः स्रवन्ति रक्तं सहसा तं विद्याच्छर्करार्बुदम्

durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ sravanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāccharkarārbudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः पादयोः कुरुते दारीं पाददारीं तमादिशेत्

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ pādayoḥ kurute dārīṃ pādadārīṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरं हि तत्

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत्

klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसंभवः तदिन्द्र लुप्तं रवालित्यं रुह्येतिच विभाव्यते

ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ tadindra luptaṃ ravālityaṃ ruhyetica vibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते कफमारुतकोपेन विद्याद्दारुणकं तु तम्

dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ tu tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरूंषि बहुवक्त्राणि वहुक्लेदीनि मूर्घ्नि तु कफासृक्क्रिमिकोपेन नृणां विद्यादरूंषिकाम्

arūṃṣi bahuvaktrāṇi vahukledīni mūrghni tu kaphāsṛkkrimikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः पित्तं च केशान् पचति प्रमितं तेन जायते

krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ pittaṃ ca keśān pacati pramitaṃ tena jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः युवानपिडका यूनां विज्ञेया मुखदूषिकाः

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्टकैराचितं वृत्तं मण्डलं पाण्डुकण्डुरम् पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम्

kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिस्तु सः

samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇistu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेदनं स्थिरं चैव यस्मिन् गात्रे प्रदृश्यते माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं तु तत्

avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान्

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महद्वा यदि वा चाल्पं श्याव वा यदि वाऽसितम् नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते

mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāva vā yadi vā'sitam nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः

krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यंङ्गं तमादिशेत् कृष्णमेवंगुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः

nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṃṅgaṃ tamādiśet kṛṣṇamevaṃguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्दनात् पीडनाद्वाऽति तथैवाप्यभिघाततः मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन्

mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा वातोपसृष्टत्वात्तच्चर्म परिवर्तते मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते

tadā vātopasṛṣṭatvāttaccarma parivartate maṇeradhastāt kośaśca granthirūpeṇa lambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरुजां वातसंभूतां तां विद्यात् परिवर्तिकाम् सकण्डूः कटिना चापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता

sarujāṃ vātasaṃbhūtāṃ tāṃ vidyāt parivartikām sakaṇḍūḥ kaṭinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पीयःखां यदा हर्षाद्वलाद्गच्छेत् स्त्रियं नरः हस्ताभिधातादपि वा चर्मण्युद्वर्तिते बलात्

alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādvalādgacchet striyaṃ naraḥ hastābhidhātādapi vā carmaṇyudvartite balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यावपाठ्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् वातोपसृष्टे मेढ्रे वै चर्म संश्रयते मणिम्

yasyāvapāṭhyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām vātopasṛṣṭe meḍhre vai carma saṃśrayate maṇim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च निरुद्धप्रकशे तस्मिन् मन्दधारमवेदनम्

maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca niruddhaprakaśe tasmin mandadhāramavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिविव्रियते न च निरुद्धप्रकशं विद्यात् सरुजं वातसंभवम्

mūtraṃ pravartate jantormaṇivivriyate na ca niruddhaprakaśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasaṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगसंधारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च

vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ niruṇaddhi mahāsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेतं विद्यात् सुदारुणम्

mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati sanniruddhagudaṃ vyādhimetaṃ vidyāt sudāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्ने वाऽस्नाप्यमाने वा कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinne vā'snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं जनयते तदा

snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ janayate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाहणातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत्

pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वक्पाकी तीव्रवेदनः कण्डूमाञ् ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः

sadāho raktaparyantastvakpākī tīvravedanaḥ kaṇḍūmāñ jvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.