Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 57

आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्

ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संमूर्च्छितो यस्य समीरणस्तु निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃmūrcchito yasya samīraṇastu nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र

ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणाश्रिते मर्मणि संप्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः

ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti kaphānujāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्धाटितेऽन्य क्षवथुर्निरेति

tīkṣṇopayogādabhijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyuddhāṭite'nya kṣavathurnireti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु प्राक्संचितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति

prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu prāksaṃcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद् धूम इवेह वायुः नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तुतं दीप्तमुदाहरन्ति

ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsared dhūma iveha vāyuḥ nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tutaṃ dīptamudāharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उछ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् घ्राणाद् घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम्

uchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam ghrāṇād ghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्चजन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः

ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaścajanturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षम्

śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ kṣāmaḥ ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति स्वरवर्णविशुद्धिं च परिपक्वस्य लक्षणम्

āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati svaravarṇaviśuddhiṃ ca paripakvasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधारणजीर्णरजोतिभाष्य क्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु

saṃdhāraṇajīrṇarajotibhāṣya krodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यावकरा भवन्ति हि

cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāvakarā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता उपद्र वाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः

kṣavapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā upadra vāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा

ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके

kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके कृशोऽतिपाण्डुः संतप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः

uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike kṛśo'tipāṇḍuḥ saṃtapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः घ्राणात् कफः कफकृतेशीतः पाण्डुः स्रवेद् बहुः शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद् गुरुशिरा नरः

sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ ghrāṇāt kaphaḥ kaphakṛteśītaḥ pāṇḍuḥ sraved bahuḥ śuklāvabhāsaḥ śuklākṣo bhaved guruśirā naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते

kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyākasmānnivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति

saṃpakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा निश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च

punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā niśvāso vā'tidurgandho naro gandhān na vetti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते

evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः

tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ durgandhocchvāsavadano gandhānapi na vetti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि

sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः कृमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम्

mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ kṛmito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् शोथाग्निसादकासांश्च क्रुद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः

bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān śothāgnisādakāsāṃśca kruddhāḥ kurvanti pīnasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽशश्चचुर्विधम् चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः

arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'śaścacurvidham caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.