चिक्षूरक्षायां सर्वकालं मनुष्यैर्यत्नः कर्तव्यो जीविते यावदिच्छा
व्यर्थो लोकोऽय तुल्यरात्रिन्दिवानां पुसामन्धानां विद्यमानेऽपि वित्ते
उष्णाभितप्तस्य जले प्रवेशाद् दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च
स्वेदाद्र जोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात्
cikṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyairyatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā
vyartho loko'ya tulyarātrindivānāṃ pusāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte
uṣṇābhitaptasya jale praveśād dūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca
svedādra jodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्र वात्तथाऽन्नान्निशि सेविताच्च विण्मूत्रवातक्रमनिग्रहाच्च
प्रसक्तसंरोदनकोप शोकाच्छिरोऽभिघातादतिमद्यपानात्
dra vāttathā'nnānniśi sevitācca viṇmūtravātakramanigrahācca
prasaktasaṃrodanakopa śokācchiro'bhighātādatimadyapānāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ॠतूनां च विपर्ययेण क्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकाराज्जनयन्ति दोषाः
tathā ṝtūnāṃ ca viparyayeṇa kleśābhighātādatimaithunācca
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārājjanayanti doṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातात् पित्तात् कफाद्र क्तादभिष्यन्दश्चतुर्विधः
प्रायेण जायते घोरः सर्वनेत्रामयाकरः
vātāt pittāt kaphādra ktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ
prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्ष संघर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति
nistodanastambhanaromaharṣa saṃgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं वाष्पसमुच्छ्रयश्च
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति
dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ vāṣpasamucchrayaśca
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽभिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति
uṣṇābhinandā gurutā'bhiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca
srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च नाड्यः समन्तादतिलोहिताश्च
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति
tāmrāśrutā lohitanetratā ca nāḍyaḥ samantādatilohitāśca
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणाम क्रियावताम्
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः
vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāma kriyāvatām
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा
शिरसोऽध च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः
utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā
śiraso'dha ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्याद् दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्रादधीमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात्
यत्षड्रात्राद्वातिको वै निहन्याद् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव
hanyād dṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādadhīmantho raktajaḥ pañcarātrāt
yatṣaḍrātrādvātiko vai nihanyād mithyācārāt paittikaḥ sadya eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम्
घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः
udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam
gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दवेदनता कण्डूः संरम्भाश्रुप्रशान्तता
प्रशस्तवर्णता चाक्ष्णोः संपक्वं दोषमादिशेत्
mandavedanatā kaṇḍūḥ saṃrambhāśrupraśāntatā
praśastavarṇatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ doṣamādiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसंनिभः
संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः स शोथजः
शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasaṃnibhaḥ
saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothajaḥ
śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः
upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya
rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारंवारं च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः
रुजश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेया वातपर्ययः
vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ
rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyā vātaparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म संदह्यते चाविलदर्शनं यत्
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि
yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃdahyate cāviladarśanaṃ yat
sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यावटुः कर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा
कुर्याद्रुजं वै भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति
yasyāvaṭuḥ karṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā
kuryādrujaṃ vai bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वं चाक्षि प्रपच्यते
सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः
śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvaṃ cākṣi prapacyate
sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः
मुहुर्विरज्यन्ति च याः स तादृग्व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः
āvedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ
muhurvirajyanti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहात्सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः
ताम्राभमस्रंस्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च
mohātsirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ
tāmrābhamasraṃsravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वत्
स्रावं स्रवेदुष्णमतीव यच्च तत् सव्रणं शुक्लक्रिमिउदाहरन्ति
nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvat
srāvaṃ sraveduṣṇamatīva yacca tat savraṇaṃ śuklakrimiudāharanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्धि
अवेदनं वः न च युग्मशुक्लं तत् सिद्धिमायाति कदाचिदेवं
dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi
avedanaṃ vaḥ na ca yugmaśuklaṃ tat siddhimāyāti kadācidevaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम्
वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति
syandātmakaṃ kṛṣṇagataṃ sacoṣaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam
vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गम्भीरजातं बहुलं च शुक्लं चिरोत्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम्
विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतं वा चलं सिरासूक्ष्ममदृष्टिकृच्च
द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम्
gambhīrajātaṃ bahulaṃ ca śuklaṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram
vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsūkṣmamadṛṣṭikṛcca
dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णाश्रपातः पिडका च नेत्रे यस्मिन् भवेन्मुद्गनिभं च शुक्लम्
तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यच्च यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम्
uṣṇāśrapātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śuklam
tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डलं च
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोगं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः
śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ ca
tamakṣipākātyayamakṣirogaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलास्रः
विगृह्यकृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तच्चाजकाजातमिति व्यवस्येत्
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāsraḥ
vigṛhyakṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taccājakājātamiti vyavasyet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमे पटले दोषा यस्य दृष्ट्यां व्यवस्थितः
अव्यक्तानि स रूपाणि कदाचिदथ पश्यति
prathame paṭale doṣā yasya dṛṣṭyāṃ vyavasthitaḥ
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते
मक्षिकामशकांश्चापि जालकानि च पश्यति
dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate
makṣikāmaśakāṃścāpi jālakāni ca paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डलानि पताकांश्च मरीचीन् कुण्डलानि च
परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च
maṇḍalāni patākāṃśca marīcīn kuṇḍalāni ca
pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते स समीपतः
समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात्
dūrasthāni ca rūpāṇi manyate sa samīpataḥ
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati
ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव चाम्बरैः
कर्णनासाक्षिहीनानि विकृतानीव पश्यति
mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva cāmbaraiḥ
karṇanāsākṣihīnāni vikṛtānīva paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि
अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi
adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थं नैव पश्यति
समन्ततः स्थिते दोषे संकुलानीव पश्यति
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthaṃ naiva paśyati
samantataḥ sthite doṣe saṃkulānīva paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति
द्विधा स्थिते द्विधा पश्येद् वहुधा चानवस्थिते
dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati
dvidhā sthite dvidhā paśyed vahudhā cānavasthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्यक् स एकं मन्यतो द्विधा
तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः
doṣe dṛṣṭyāśrite tiryak sa ekaṃ manyato dvidhā
timirākhyaḥ sa vai doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम्
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśamataḥ param
asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्द्रा दित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः
निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णून्यथ पश्यति
candrā dityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnyatha paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिका काचसंज्ञितः
वातेन चापि रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति
sa eva liṅganāśastu nīlikā kācasaṃjñitaḥ
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīva ca paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान्
āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलं च पश्यति
कफेन पश्येद्रू पाणि स्निग्धानि च सितानि च
nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlaṃ ca paśyati
kaphena paśyedrū pāṇi snigdhāni ca sitāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रमेवाभ्रसंप्लवम्
सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः
पश्येद्र क्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च
paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhramevābhrasaṃplavam
salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ
paśyedra ktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सितान्यपि कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति
sa sitānyapi kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ
sannipātena citrāṇi viplutānīva paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वहुधा च द्विधा चापि सर्वाण्येव समन्ततः
हीनाधिकाङ्गान्यपि तु ज्योतींष्यपि च भूयसा
vahudhā ca dvidhā cāpi sarvāṇyeva samantataḥ
hīnādhikāṅgānyapi tu jyotīṃṣyapi ca bhūyasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं पित्ततेजसा
पीता दिशस्तु खद्योतान् भास्करं चापि पश्यति
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ pittatejasā
pītā diśastu khadyotān bhāskaraṃ cāpi paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव वा
वक्ष्यामि षड्विधं रागैलिङ्गनाशमतः परम्
vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva vā
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgailiṅganāśamataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिप्तो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात्
कफात् सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः
rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradipto mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुणं मण्डलं दृष्ट्यां स्थूलकाचारुणप्रभम्
परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लायि नीलं च मण्डलम्
aruṇaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācāruṇaprabham
parimlāyini roge syānmlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषक्षयात् स्वयं तत्र कदाचित् स्यात्तु दर्शनम्
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा
doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācit syāttu darśanam
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव च
श्लेष्मणा बहुलं पीतं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्
pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca
śleṣmaṇā bahulaṃ pītaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः
भृज्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति
calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ
bhṛjyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम्
दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे
यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam
dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje
yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड् लिङ्गनाशः षडिमे च रोगा दृष्ठ्याश्रयाः षट् च षडेव वाच्याः
पित्तेन दुष्टेन सदा तु दृष्टिः पीतः भवेद्यस्य नरस्य किञ्चित्
ṣaḍ liṅganāśaḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭhyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyāḥ
pittena duṣṭena sadā tu dṛṣṭiḥ pītaḥ bhavedyasya narasya kiñcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत् स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः
प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि चेक्षते सः
pītāni rūpāṇi ca tena paśyet sa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ
prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi cekṣate saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रौ च शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत्
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि तु मन्यते सः
rātrau ca śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni tu manyate saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिषु स्थितोऽल्प पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य
दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफोल्पभावात्
triṣu sthito'lpa paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kapholpabhāvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः
धूम्रांस्तथा पश्यति सर्वभावात् स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः
śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ
dhūmrāṃstathā paśyati sarvabhāvāt sa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च तेन पश्येत्
विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत्
yo hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca tena paśyet
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा संकोचमभ्यन्तरतस्तु याति
citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkocamabhyantaratastu yāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः
वाह्यौ पुनर्द्वाविह संप्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च
rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ
vāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां संदर्शनेनापि च भास्करस्य
nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaḥ saḥ
surarṣigandharvamahoragāṇāṃ saṃdarśanenāpi ca bhāskarasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंज्ञः
तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैडूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः
hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ
tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaiḍūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सिते
सश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद्वर्धते चिरात्
prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ site
saśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tadvardhate cirāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते
पृथु मृद्वधिमांसार्म बहलं च यकृन्निभम्
स्थिरं प्रस्तारि मांसाढ्यं शुष्कं स्नाय्वर्म पञ्चमम्
padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site
pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahalaṃ ca yakṛnnibham
sthiraṃ prastāri māṃsāḍhyaṃ śuṣkaṃ snāyvarma pañcamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यावाः स्यु पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये
शुक्त्याभाः सितनियताः स शुक्तिसंज्ञः
एको यः शशरुधिरोपमश्च बिन्दुः
शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति
śyāvāḥ syu piśitanibhāśca bindavo ye
śuktyābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuktisaṃjñaḥ
eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ
śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले पिष्टं समुन्नतम्
पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम्
śleṣmamārutakopena śukle piṣṭaṃ samunnatam
piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जालाभः कठिनसिरो महान् सरक्तः
संतानः स्मृत इह जालसंज्ञितस्तु
शुक्लस्थाः सितपिडकाः सिरावृता या-
स्ता ब्रूयादसितसमीपजाः सिराजाः
कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो
विज्ञेयो नयनसिते बलाससंज्ञः
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ
saṃtānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitastu
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yā-
stā brūyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ
kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo
vijñeyo nayanasite balāsasaṃjñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वः शोथः सन्धिजो यः सतोदः स्रवेत पूयं पूति पूयालसाख्यः
ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः
pakvaḥ śothaḥ sandhijo yaḥ satodaḥ sraveta pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावाँ ल्लक्षणैः स्वैरुपेतान्
तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके तस्या लिङ्गं कीर्त्तयिष्ये चतुर्धा
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvā~ llakṣaṇaiḥ svairupetān
taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike tasyā liṅgaṃ kīrttayiṣye caturdhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाकात् सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पूयं पूयास्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मस्रावोऽसौ विकारो मतस्तु
pākāt sandhau saṃsravedyastu pūyaṃ pūyāsrāvo'sau gadaḥ sarvajastu
śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ yaḥ sravettu śleṣmasrāvo'sau vikāro matastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तश्रावः शोणितोत्थो विकारः स्रवेद् दुष्टं तत्र रक्तं प्रभूतम्
हरिद्रा भं पीतमुष्णं जलाभं पित्तात्स्रावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात्
raktaśrāvaḥ śoṇitottho vikāraḥ sraved duṣṭaṃ tatra raktaṃ prabhūtam
haridrā bhaṃ pītamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittātsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्रा तन्वी दाहशूलोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोथा
जाता सन्धौ कृष्ण शुक्लेऽलजी स्यात्तस्मिन्नेव ख्यापिता पूर्वलिङ्गैः
tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśothā
jātā sandhau kṛṣṇa śukle'lajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रिमिग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः
नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ चरन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः
krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau carantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मनश्च या
सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा
abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā
sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्त्मान्ते पिडका ध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च
कुम्भीकाबीजप्रतिमाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः
vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca
kumbhīkābījapratimāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसंनिभाः
रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्तिताः
srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasaṃnibhāḥ
rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिडका या खरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंवृता
वर्त्मस्था शर्करा नाम स रोगो वर्त्मदूषकः
piḍakā yā kharā sthūlā sūkṣmābhirabhisaṃvṛtā
vartmasthā śarkarā nāma sa rogo vartmadūṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः
श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते
ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ
ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः
व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः
dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ
vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसंभवा
मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका
dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः
सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्बहुलवर्त्म तत्
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ
savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahulavartma tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोथेन यो नरः
न सः संछादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः
kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśothena yo naraḥ
na saḥ saṃchādayedakṣi yatrāsau vartmabandhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृद्वल्पवेदनं ताम्रं मद्वर्त्म सममेव च
अकस्माच्च भवेद्र क्तं क्लिष्टवर्मेति तद्विदुः
mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ madvartma samameva ca
akasmācca bhavedra ktaṃ kliṣṭavarmeti tadviduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा
ततः क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā
tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम्
तदाहुःश्याववर्त्मेति वर्त्मरोगविशारदाः
yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam
tadāhuḥśyāvavartmeti vartmarogaviśāradāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि
प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात् क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः
arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi
praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य धौतान्यधौतानि संबध्यन्ते पुनः पुनः
वर्त्मान्यपरिपक्कानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्
yasya dhautānyadhautāni saṃbadhyante punaḥ punaḥ
vartmānyaparipakkāni vidyādaklinnavartma tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते
एतद्वातहतं वर्त्म जानीयादक्षिचिन्तकः
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate
etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम्
आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमविलम्बितम्
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam
ācakṣītārbudamiti saraktamavilambitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमेषिणीः सिरा वायुः प्रविष्टः सन्धिसंश्रयाः
प्रचालयति वर्त्मानि निमेषं नाम तद्विदुः
nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ sandhisaṃśrayāḥ
pracālayati vartmāni nimeṣaṃ nāma tadviduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स्थितो वर्त्ममध्ये तु लोहितो मृदुरङ्कुरः
तद्र क्तजं शोणितार्शश्छिन्नं छिन्नं प्रवर्धते
yaḥ sthito vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkuraḥ
tadra ktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ chinnaṃ pravardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपाकी कठिनाः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः
लगणो नाम स व्याधिर्लिङ्गतः परिकीर्तितः
apākī kaṭhināḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ
lagaṇo nāma sa vyādhirliṅgataḥ parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयो दोषा बहिःशोथं कुर्युश्छिद्रा णि वर्त्मनोः
प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्विसवर्त्म तत्
trayo doṣā bahiḥśothaṃ kuryuśchidrā ṇi vartmanoḥ
prasravantyantarudakaṃ bisavadvisavartma tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाताद्या वर्त्मसंकोचं जनयन्ति मला यदा
तदा द्र ष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः
vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā yadā
tadā dra ṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रचलितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि
घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जलयन्ति च
pracalitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi
ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ jalayanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असिते सितभागे च मूलकोषात् पतन्त्यपि
पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः
asite sitabhāge ca mūlakoṣāt patantyapi
pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शातयेत्
कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत्
vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet
kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.