Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 59

शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा सूर्यावर्तानन्तवातार्धाव भेदकशङ्खकैः

śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā sūryāvartānantavātārdhāva bhedakaśaṅkhakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन

yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोऽभितापः स तु पित्तकोपात्

yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro dhūpyati cākṣināsam śītena rātrau ca bhavecchamaśca śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात्

śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च

śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह संक्षयेण क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति

asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं संभक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः

nistudyate yasya śiro'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ ghrāṇācca gacchet salilaṃ sapūyaṃ śirobhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवंरुक् समुपैति गाढा विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति

sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃruk samupaiti gāḍhā vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां संपीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु

doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām kurvanti yo'kṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम्

gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाशनात्यध्यशन प्राग्वातावश्यमैथुनैः वेगसंधारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः

rūkṣāśanātyadhyaśana prāgvātāvaśyamaithunaiḥ vegasaṃdhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलः सकफो वाऽध गृहीत्वा शिरसो बली मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम्

kevalaḥ sakapho vā'dha gṛhītvā śiraso balī manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽधावभेदकः नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत्

śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'dhāvabhedakaḥ nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम्

raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शिरो विषवद्वेगी निरुध्याशु गलं तथा त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत्

sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.