Mādhavakara: Mādhava-nidāna (Rogaviniścaya) 6

मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः

mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमो वातजान् रोगाँ स्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान्

viṣamo vātajān rogā~ stīkṣṇaḥ pittanimittajān karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः

samā samāgneraśitā mātrā samyagvipacyate svalpā'pi naiva mandāgnerviṣamāgnestu dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते तीक्ष्णग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते

kadācit pacyate samyakkadācinna vipacyate mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṃ yasya vipacyate tīkṣṇagniriti taṃ vidyāt samāgniḥ śreṣṭha ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम्

ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च संधारणात्स्वप्नविपर्ययाच्च कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य

atyambupānādviṣamāśanācca saṃdhāraṇātsvapnaviparyayācca kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति

īrṣyābhayakrodhapariplutena lubdhena rugdainyanipīḍitena pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति चिन्ताशोकभयक्रोध दुःखशय्याप्रजागरैः

mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati cintāśokabhayakrodha duḥkhaśayyāprajāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते

tatrāme gurutotkledaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदग्धे भ्रमतृण्मूर्च्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते

vidagdhe bhramatṛṇmūrcchāḥ pittācca vividhā rujaḥ udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गपीडनम्

viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ malavātāpravṛttiśca stambho moho'ṅgapīḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकं सदनं भ्रमः उपद्र वा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः

rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaṃ sadanaṃ bhramaḥ upadra vā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि

anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका

ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् संतिष्ठतेऽनिलः यत्राजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते

sūcībhiriva gātrāṇi tudan saṃtiṣṭhate'nilaḥ yatrājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः

na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्च्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलो भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः

mūrcchā'tisāro vamathuḥ pipāsā śūlo bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति

kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyet parikūjati niruddho mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु

vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedapi tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य विलम्बकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः

duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya vilambakāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च

yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ doṣeṇa yenāvatataṃ śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjño vamyardito'bhyantarayātanetraḥ kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम्

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रा नाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसंज्ञता अमी ह्युपद्र वा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः

nidrā nāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visaṃjñatā amī hyupadra vā ghorā visūcyāṃ pañca dāruṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् तन्मूलो रोगसंघातस्तद्विनाशाद्विनश्यति

prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām tanmūlo rogasaṃghātastadvināśādvinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रम मारुतमूढताः विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम्

glānigauravaviṣṭambhabhrama mārutamūḍhatāḥ vibandho vā pravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.