अलातमण्डलप्रख्यं भ्रमत्यन्योन्यहेतुकम् ॥ स्वपरोभयतस्तस्य त्रैकाल्ये चाप्यनाप्तितः । अहङ्कारः क्षयं याति ततः कर्म च जन्म च ॥ "इति ॥ अपि च- अलातचक्रं गृह्णाति यथा चक्षुर्विपर्ययात् । तथेन्द्रियाणि गृह्णन्ति विषयान् साम्प्रतानिव ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च पञ्चभूतमया मताः । प्रतिस्वं भूतवैयर्थ्यादेषां व्यर्थत्वमर्थतः ॥ निरिन्धनो ऽग्निर्भूतानां विनिर्भागे प्रसज्यते । सम्पर्के लक्षणाभावः शेषेष्वप्येष निर्णयः ॥ द्विधापि भूतानां व्यर्थत्वात्सङ्गतिर्वृथा । र्थत्वात्सङ्गतेश्चैवं रूपं व्यर्थमतो ऽर्थतः ॥ विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराणां च सर्वशः । प्रत्येकमात्मवैयर्थ्याद् वैयर्थ्यं परमार्थतः ॥ सुखाभिमानो दुःखस्य प्रतीकारे यथार्थतः । तथा दुःखाभिमानो ऽपि सुखस्य प्रतिघातजः ॥ सुखे संयोगतृष्णैवं नैःस्वाभाव्यात् प्रहीयते । दुःखे वियोगतृष्णा च पश्यतां मुक्तिरित्यतः ॥ कः पश्यतीति चेच्चितं व्यवहारेण कथ्यते । नहि चैत्तं विना चित्तं व्यर्थत्वात्र सहेष्यते ॥ व्यर्थमेवं जगन्मत्वा यथाभूत्यात्रिरास्पदः । निर्वाति निरुपादानो निरुपादानवह्निवत् ॥ "इति ॥ बोधिसत्त्वैरेव तथा निःस्वभावतया दृष्टम् इति चेत्, न चापि तत्, श्रावकान् प्रत्येकबुद्धांश्चाधिकृत्य तथोक्तत्वात् । कथमिदं ज्ञायत इति? वक्ष्यते- समनन्तरमेव बोधिसत्त्वान् अधिकृत्य- "बोधिसत्त्वो ऽपि दृष्ट्वैवं सम्बोधौ नियतो मतः । केवलं त्वस्य कारुण्यादाबोधेर्भवसन्ततिः ॥" इत्यादि उक्तत्वात् । श्रावकदेशनासूत्रेष्वपि श्रावकानां क्लेशावरणप्रहाणार्थम्- "फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा । मरीचिसदृशी संज्ञा संस्काराः कदलीनिभाः । मायोपमं च विज्ञानमुक्तमादित्यबन्धुना ॥" इत्यादिना फेनपिण्डजलबुद्बुदमरीचिजलकदलीस्कन्धमायाद्युदाहरणेन संस्कारा निर्णीता आचार्यपादैः- "अनुत्पादो महायाने परेषां शून्यता क्षयः । क्षयानुत्पादयोश्चैक्यमर्थतः क्षम्यतां यतः ॥" इति ॥ तथा च- कात्यायनाववादे चास्तीति नास्तीति चोभयम् । प्रतिषिद्धं भगवता भावाभावविभाविना ॥ श्रावकयाने ऽपि धर्मनैरात्म्यं देशितमिति तदा महायानदेशना व्यर्था स्यादिति तन्मतमपि एवं युक्त्यागमाभ्यां विरुद्धं बुध्यते । महायानदेशना धर्मनैरात्म्यमात्रस्य देशना नास्ति अपितु बोधिसत्त्वानां भूमिपारमिताप्रणिधानमहाकरुणादिपरिणामनासम्भारद्वय-अचिन्त्यधर्मताश्च सन्ति । यथा रत्नावल्यामुक्तम्- न बोधिसत्त्वप्रणिधिर्न चर्या परिणामना । उक्ता श्रावकयाने ऽस्माद् बोधिसत्त्वः कुतस्ततः ॥ इति ॥ बोधिचर्याप्रतिष्ठार्थं न सूत्रे भाषितं वचः । भाषितं च महायाने ग्राह्यमस्माद् विचक्षणैः ॥ धर्मनैरात्म्यप्रकाशाय महायानदेशनापि युक्ता एव, विस्तृतदेशनाया विवक्षितत्वात् । श्रावकयाने तु धर्मनैरात्म्यं संक्षिप्तलक्षणमात्रेण समाप्यते । यथा आचार्यपादैरुक्तम्- अनिमित्तमनागम्य मोक्षो नास्ति त्वमुक्तवान् । अतस्त्वया महायाने तत् साकल्येन दर्शितम् ॥ आनुषंगिकत्वेन पर्याप्तम् । अत एव अनाकुलबुद्धेः स्वयमेवार्थतत्त्वावबोधसमर्थत्वात् प्रकृतमेवाभिधीयते । तदात्र सम्बुद्धसुबोधिहेतुर्भवेत् प्रधानं ह्यतिरेकि दानम् । तस्य प्रमुदिताभूमिप्राप्तबोधिसत्त्वस्य दानशीलक्षान्तिवीर्यसमाधिप्रज्ञा-उपायप्रणिधानबलज्ञानेष्विति दशसु दानपारमितैव अतिरिच्यते, किन्तु न तद्भिन्नानामभावः । तद्दानमपि सर्वाकारज्ञतायाः प्रधानो हेतुः । स्वमांसदाने ऽपि कृतादरत्वाद् भवेददृष्टे ऽप्यनुमानहेतुः
alātamaṇḍalaprakhyaṃ bhramatyanyonyahetukam // svaparobhayatastasya traikālye cāpyanāptitaḥ / ahaṅkāraḥ kṣayaṃ yāti tataḥ karma ca janma ca // "iti // api ca- alātacakraṃ gṛhṇāti yathā cakṣurviparyayāt / tathendriyāṇi gṛhṇanti viṣayān sāmpratāniva // indriyāṇīndriyārthāśca pañcabhūtamayā matāḥ / pratisvaṃ bhūtavaiyarthyādeṣāṃ vyarthatvamarthataḥ // nirindhano 'gnirbhūtānāṃ vinirbhāge prasajyate / samparke lakṣaṇābhāvaḥ śeṣeṣvapyeṣa nirṇayaḥ // dvidhāpi bhūtānāṃ vyarthatvātsaṅgatirvṛthā / rthatvātsaṅgateścaivaṃ rūpaṃ vyarthamato 'rthataḥ // vijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ ca sarvaśaḥ / pratyekamātmavaiyarthyād vaiyarthyaṃ paramārthataḥ // sukhābhimāno duḥkhasya pratīkāre yathārthataḥ / tathā duḥkhābhimāno 'pi sukhasya pratighātajaḥ // sukhe saṃyogatṛṣṇaivaṃ naiḥsvābhāvyāt prahīyate / duḥkhe viyogatṛṣṇā ca paśyatāṃ muktirityataḥ // kaḥ paśyatīti ceccitaṃ vyavahāreṇa kathyate / nahi caittaṃ vinā cittaṃ vyarthatvātra saheṣyate // vyarthamevaṃ jaganmatvā yathābhūtyātrirāspadaḥ / nirvāti nirupādāno nirupādānavahnivat // "iti // bodhisattvaireva tathā niḥsvabhāvatayā dṛṣṭam iti cet, na cāpi tat, śrāvakān pratyekabuddhāṃścādhikṛtya tathoktatvāt / kathamidaṃ jñāyata iti? vakṣyate- samanantarameva bodhisattvān adhikṛtya- "bodhisattvo 'pi dṛṣṭvaivaṃ sambodhau niyato mataḥ / kevalaṃ tvasya kāruṇyādābodherbhavasantatiḥ //" ityādi uktatvāt / śrāvakadeśanāsūtreṣvapi śrāvakānāṃ kleśāvaraṇaprahāṇārtham- "phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ vedanā budbudopamā / marīcisadṛśī saṃjñā saṃskārāḥ kadalīnibhāḥ / māyopamaṃ ca vijñānamuktamādityabandhunā //" ityādinā phenapiṇḍajalabudbudamarīcijalakadalīskandhamāyādyudāharaṇena saṃskārā nirṇītā ācāryapādaiḥ- "anutpādo mahāyāne pareṣāṃ śūnyatā kṣayaḥ / kṣayānutpādayoścaikyamarthataḥ kṣamyatāṃ yataḥ //" iti // tathā ca- kātyāyanāvavāde cāstīti nāstīti cobhayam / pratiṣiddhaṃ bhagavatā bhāvābhāvavibhāvinā // śrāvakayāne 'pi dharmanairātmyaṃ deśitamiti tadā mahāyānadeśanā vyarthā syāditi tanmatamapi evaṃ yuktyāgamābhyāṃ viruddhaṃ budhyate / mahāyānadeśanā dharmanairātmyamātrasya deśanā nāsti apitu bodhisattvānāṃ bhūmipāramitāpraṇidhānamahākaruṇādipariṇāmanāsambhāradvaya-acintyadharmatāśca santi / yathā ratnāvalyāmuktam- na bodhisattvapraṇidhirna caryā pariṇāmanā / uktā śrāvakayāne 'smād bodhisattvaḥ kutastataḥ // iti // bodhicaryāpratiṣṭhārthaṃ na sūtre bhāṣitaṃ vacaḥ / bhāṣitaṃ ca mahāyāne grāhyamasmād vicakṣaṇaiḥ // dharmanairātmyaprakāśāya mahāyānadeśanāpi yuktā eva, vistṛtadeśanāyā vivakṣitatvāt / śrāvakayāne tu dharmanairātmyaṃ saṃkṣiptalakṣaṇamātreṇa samāpyate / yathā ācāryapādairuktam- animittamanāgamya mokṣo nāsti tvamuktavān / atastvayā mahāyāne tat sākalyena darśitam // ānuṣaṃgikatvena paryāptam / ata eva anākulabuddheḥ svayamevārthatattvāvabodhasamarthatvāt prakṛtamevābhidhīyate / tadātra sambuddhasubodhiheturbhavet pradhānaṃ hyatireki dānam / tasya pramuditābhūmiprāptabodhisattvasya dānaśīlakṣāntivīryasamādhiprajñā-upāyapraṇidhānabalajñāneṣviti daśasu dānapāramitaiva atiricyate, kintu na tadbhinnānāmabhāvaḥ / taddānamapi sarvākārajñatāyāḥ pradhāno hetuḥ / svamāṃsadāne 'pi kṛtādaratvād bhavedadṛṣṭe 'pyanumānahetuḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.