Maitrāyaṇīya Upaniṣad 2

अथ भगवाञ्च्हाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मजः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं वा व खल्वात्मा ते कतमो भगवान्वर्ण्य इति तं होवाच इति

atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एषो बाह्यावष्टम्भनेनोर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यथमानोऽव्यथमानस्तमः प्रणुदत्येष आत्मेत्याह भगवानथ य एष संप्रसादोऽस्माञ्च्हरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति

ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha bhagavānatha ya eṣa saṃprasādo'smāñcharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वोपनिषद्विद्या वा राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताहं ते कथयिष्यामीत्यथापहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्ध्वरेतसो वालखिल्या इति श्रुयन्तेऽथैते प्रजापतिमब्रुवन्भगवञ्शकटमिवाचेतनमिदं शरीरं कस्यैष खल्वीदृशो महिमातीन्द्रियभूतस्य येनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयितास्य को भगवन्नेतदस्माकं ब्रूहीति तान्होवाच

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso vālakhilyā iti śruyante'thaite prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ह खलु वाचोपरिस्थः श्रूयते स एव वा एष शुद्धः पूतः शून्यः शान्तो प्राणोऽनीशत्माऽनन्तोऽक्षय्यः स्थिरः शाश्वतोऽजः स्वतन्त्रः स्वे महिम्नि तिष्ठत्यनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्कथमनेनेदृशेनानिच्च्हेनैतद्विधमिदं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति कथमिति तान्होवाच

yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti tānhovāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्योऽदृश्यः पुरुषसंज्ञको बुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेंऽशेन सुषुप्तस्यैव बुद्धिपूर्वं निबोधयत्यथ योह खलु वावाइतस्यांशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपूरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिर्विश्वक्षस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति ते होचुर्भगवन्नीदृशस्य कथमंशेन वर्तनमिति तान्होवाच

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasaṃjñako buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṇkalpādhyavasāyābhimānaliṇgaḥ prajāpatirviśvakṣastena cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena vartanamiti tānhovāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिर्वा एषोऽग्रेऽतिष्ठत्स नारमतैकः स आत्मनमभिध्यायद्बव्हीः प्रजा असृजत्त अस्यैवात्मप्रबुद्धा अप्राणा स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत्स नारमत सोऽमन्यतैतासं प्रतिबोधनायाभ्यन्तरं प्राविशानीत्यथ स वायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत्स एको नाविशत्स पञ्चधात्मानं प्रविभज्योच्यते यः प्राणोऽपानः समान उदानो व्यान इति

prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna udāno vyāna iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ योऽयमूर्ध्वमुत्क्रामतीत्येष वाव स प्राणोऽथ योयमावJण्चं संक्रामत्वेष वाव सोऽपानोऽथ योयं स्थविष्ठमन्नधातुमपाने स्थापयत्यणिष्ठं चाण्गेऽण्गे समं नयत्येष वाव स समानोऽथ योऽयं पीताशितमुद्गिरति निगिरतीति चैष वाव स उदानोऽथ येनैताः शिरा अनुव्याप्ता एष वाव स व्यानः

atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha yoyamāvaJṇcaṃ saṃkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṇge'ṇge samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोपांशुरन्तर्याम्यमिभवत्यन्तर्याममुपांशुमेतयोरन्तराले चौष्ण्यं मासवदौष्ण्यं स पुरुषोऽथ यः पुरुषः सोऽग्निर्वैश्वानरोऽप्यन्यत्राप्युक्तमयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमनन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति

athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष पञ्चधात्मानं प्रविभज्य निहितो गुहायां मनोमयः प्राणशरीरो बहुरूपः सत्यसं कल्प आत्मेति स वा एषोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्नकृतार्थोऽमन्यतार्थानसानि तत्स्वानीमानि भित्त्वोदितः पJण्चभी रश्मिभिर्विषयानत्तीति बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य रश्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनो नियन्ता प्रकृतिमयोस्य प्रतोदनेन खल्वीरितं परिभ्रमतीदं शरीरं चक्रमिव मृते च नेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता चैषोऽस्येति

sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni tatsvānīmāni bhittvoditaḥ paJṇcabhī raśmibhirviṣayānattīti buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष आत्मेत्यदो वशं नीत इव सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमान इव प्रतिशरीरेषु चरत्यव्यक्तत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वा च्चानवस्थोऽकर्ता कर्तेवावस्थितः

sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.