इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे एकसप्ततितमो ऽध्यायः द्विसप्ततितमो ऽध्यायः- ७२ मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः । समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम्
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare ekasaptatitamo 'dhyāyaḥ dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ- 72 mārkaṇḍeya uvāca tataḥ svanagaraṃ prāpya taṃ dadarśa dvijaṃ nṛpaḥ / sametaṃ bhāryayā caiva śīlavatyā mudānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थो ऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः । धर्मज्ञनेह भवता भार्यामानयता मम
brāhmaṇa uvāca rājavarya ! kṛtārtho 'smi yato dharmo hi rakṣitaḥ / dharmajñaneha bhavatā bhāryāmānayatā mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् । वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेश्मनि
rājovāca kṛtārthastvaṃ dvijaśreṣṭha ! nijadharmānupālanāt / vayaṃ saṅkaṭino vipra ! yeṣāṃ patnī na veśmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिता श्वनापदैर्यदि । अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया । क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया
brāhmaṇa uvāca narendra ! sā hi vipine bhakṣitā śvanāpadairyadi / alantayā kimanyasyā na pāṇirgṛhyate tvayā / krodhasya vaśamāgamya dharmo na rakṣitastvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजोवाच न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति । अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम्
rājovāca na bhakṣitā me dayitā śvāpadaiḥ sā hi jīvati / avidūṣitacāritrā kathametatkaromyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी । तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया
brāhmaṇa uvāca yadi jīvati te bhāryā na caiva vyabhicāriṇī / tadapatnīkatājanma kiṃ pāpaṃ kriyate tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजोवाच आनीतापि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे । दुः खाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि । तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी
rājovāca ānītāpi hi sā vipra ! pratikūlā sadaiva me / duḥ khāya na sukhāyālaṃ tasyā maitrī na vai mayi / tathā tvaṃ kuru yatnaṃ me yathā sā vaśagāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिणी । क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम्
brāhmaṇa uvāca tava saṃprītaye tasyā vareṣṭirupakāriṇī / kriyate mitrakāmairyā mitravindāṃ karomi tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम्
aprītayoḥ prītikaro sā hi saṃjananī param / bhāryāpatyormanuṣyendra ! tāntaveṣṭiṃ karomyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते । तस्मादानोयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति
yatra tiṣṭhati sā subhrūstava bhāryā mahīpate / tasmādānoyatāṃ sā te parāṃ prītimupaiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनीपतिः । आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः
mārkaṇḍeya uvāca ityuktaḥ sa tu sambhārānaśeṣānavanīpatiḥ / ānināya cakāreṣṭiṃ sa ca tāṃ dvijasattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः । तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै
saptakṛtvaḥ sa tu tadā cakāreṣṭiṃ punaḥ punaḥ / tasya rājño dvijaśreṣṭho bhāryāsampādanāya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदारोपितमैत्रीन्ताममन्यत महामुनिः । स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम्
yadāropitamaitrīntāmamanyata mahāmuniḥ / svabhartari tadā viprastamuvāca narādhipam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनो ऽन्तिकम् । भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञांस्तथादृतः
ānīyatāṃ naraśreṣṭha ! yā taveṣṭātmano 'ntikam / bhuṅkṣva bhogāṃstayā sārdhaṃ yaja yajñāṃstathādṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा । सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम्
mārkaṇḍeya uvāca ityuktastena vipreṇa bhūpālo vismitastadā / sasmāra taṃ mahāvīryaṃ satyasandhaṃ niśācaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम् । किं करोमीति सो ऽप्याह प्रणिपत्य महामुने
smṛtastena tadā sadyaḥ samupetya narādhipam / kiṃ karomīti so 'pyāha praṇipatya mahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते । गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ
tatastena narendreṇa vistareṇa nivedite / gatvā pātālamādāya rājapatnīmupāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम् । उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता
ānītā cātihārdena sā dadarśa tadā patim / uvāca ca prasīdeti bhūyobhūyo mudānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम् । प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयो ऽप्येवं ब्रवीषि किम्
tataḥ sa rājā rabhasā pariṣvajyāha māninīm / priye ! prasanna evāhaṃ bhūyo 'pyevaṃ bravīṣi kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पत्न्युवाच यदि प्रिसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः । तदेतदभियाचे त्वां तत् कुरुष्व ममार्हणम्
patnyuvāca yadi prisādapravaṇaṃ narendra ! mayi te manaḥ / tadetadabhiyāce tvāṃ tat kuruṣva mamārhaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजोवाच निः शङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् । तदलभ्यं न ते भीरु ! तवायत्तो ऽस्मि नान्यथा
rājovāca niḥ śaṅkaṃ brūhi matto yadbhavātyā kiñcidīpsitam / tadalabhyaṃ na te bhīru ! tavāyatto 'smi nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पत्न्युवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम । मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागता
patnyuvāca madarthaṃ tena nāgena sutā śaptā sakhī mama / mūkā bhaviṣyasītyāha sā ca mūkatvamāgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् । वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम
tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti cedbhavān / vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया । तन्मूकतापनोदाय स च तं प्राह पार्थिवम्
mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa rājā taṃ vipramāhāsmin kīdṛśī kriyā / tanmūkatāpanodāya sa ca taṃ prāha pārthivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव । पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात्
brāhmaṇa uvāca bhūpa ! sārasvatīmiṣṭiṃ karomi vacanāttava / patnī taveyamānṛṇyaṃ yātu tadvākpravartanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः
mārkaṇḍeya uvāca iṣṭiṃ sārasvatīṃ cakre tadarthaṃ sa dvijottamaḥ / sārasvatāni sūktāni jajāpa ca samāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले । उपकारः सखीभर्त्रा कृतो ऽयमतिदुष्करः
tataḥ pravṛttavākyāntāṃ gargaḥ prāha rasātale / upakāraḥ sakhībhartrā kṛto 'yamatiduṣkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् । ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा
itthaṃ jñānaṃ samāsādya nandā śīghragatiḥ puram / tato rājñīṃ pariṣvajya svasakhīmuragātmajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः । उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा
tañca saṃstūya bhūpālaṃ kalyāṇoktyā punaḥ punaḥ / uvāca madhuraṃ nāgī kṛtāsanaparigrahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना । तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत्
upakāraḥ kṛto vīra ! bhavatā yo mamādhunā / tenāsmyākṛṣṭahṛdayā yadbravīmi śṛṇuṣva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप । तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति
tava putro mahāvīryo bhaviṣyati narādhipa / tasmāpratihataṃ cakramasyāṃ bhuvi bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः । मन्वन्तरेश्वरो धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः
sarvārthaśāstratattvajño dharmānuṣṭhānatatparaḥ / manvantareśvaro dhīmān ! bhaviṣyati sa vai manuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः । सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने
mārkaṇḍeya uvāca iti datvā varaṃ tasmai nāgarājasutā tataḥ / sakhīṃ tāṃ saṃpariṣvajya pātālamagamanmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः । जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा
tatra tasya tayā sārdhaṃ ramataḥ pṛthivīpateḥ / jagāma kālaḥ sumahān prajāḥ pālayatastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः
tataḥ sa tasyāntanayo jajñe rājño mahātmanaḥ / paurṇamāsyāṃ yathā kāntaścandraḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च
tasmin jāte mudaṃ prāpuḥ prajāḥ sarvā mahātmani / devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः
tasya dṛṣṭvā vapuḥ kāntaṃ bhaviṣyaṃ śīlameva ca / auttamaśceti munayo nāma cakruḥ samāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातो ऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमो ऽयं भविष्यति
jāto 'yamuttame vaṃśe tatra kāle tathottame / uttamāvayavastena auttamo 'yaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्कण्डेय उवाच उत्तमस्य सुतः सो ऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम
mārkaṇḍeya uvāca uttamasya sutaḥ so 'tha nāmnā khyātastathauttamaḥ / manurāsīttatprabhāvo bhāgure śrūyatāṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च । नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति
uttamākhyānamakhilaṃ janma caivottamasya ca / nityaṃ śṛṇoti vidveṣaṃ sa kadācinna gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतो ऽपि वा
iṣṭairdāraistathā putrairbandhubhirvā kadācana / viyogo nāsya bhavitā śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः
tasya manvantaraṃ brahman ! vadato me niśāmaya / śrūyatāṃ tatra yaścendro ye ca devāstatharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.