Nīlakaṇṭha: Mātaṅgalīlā (the play of elephants) 12

नागाध्यक्षोऽस्तु धीमान् नरपतिसदृशो धार्मिकः स्वामिभक्तः शुद्धः सत्यप्रतिज्ञो व्यसनविरहितः संयताक्षो विनीतः । उत्साही दृष्टकर्मा प्रियवचनरतः सद्गुरोरात्तशास्त्रो दक्षो धीरः शरण्यो गदहरणचणो निर्भयः सर्ववेत्ता

nāgādhyakṣo'stu dhīmān narapatisadṛśo dhārmikaḥ svāmibhaktaḥ śuddhaḥ satyapratijño vyasanavirahitaḥ saṃyatākṣo vinītaḥ | utsāhī dṛṣṭakarmā priyavacanarataḥ sadgurorāttaśāstro dakṣo dhīraḥ śaraṇyo gadaharaṇacaṇo nirbhayaḥ sarvavettā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षाप्रक्रमदक्षमङ्कुशगदासञ्चारणप्रक्रिया- भेदज्ञं बलदेशकालनिपुणं दानक्रियादक्षिणम् । आरोहेष्ववरोहणेषु कुशलं शान्तं वयोमर्मणां ज्ञातारं मुनयो वदन्ति नृपतेराधोरणं दन्तिनाम्

śikṣāprakramadakṣamaṅkuśagadāsañcāraṇaprakriyā- bhedajñaṃ baladeśakālanipuṇaṃ dānakriyādakṣiṇam | āroheṣvavarohaṇeṣu kuśalaṃ śāntaṃ vayomarmaṇāṃ jñātāraṃ munayo vadanti nṛpaterādhoraṇaṃ dantinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेखावानपि युक्तिमांश्च बलवान् यन्ता त्रिधेत्यग्रिमो नागस्यैव तु वर्ततेऽनुगुणमत्रात्मेभयोर्मध्यमः । पाश्चात्यो निजबुद्धिशक्तिविभवेनैवेति ते हस्तिपाः कल्प्याश्चोत्तममध्यमाधमतया वर्ज्योऽत्र तेष्वन्तिमः

rekhāvānapi yuktimāṃśca balavān yantā tridhetyagrimo nāgasyaiva tu vartate'nuguṇamatrātmebhayormadhyamaḥ | pāścātyo nijabuddhiśaktivibhavenaiveti te hastipāḥ kalpyāścottamamadhyamādhamatayā varjyo'tra teṣvantimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोहेष्ववरोहणेषु करिणां स्कन्धासनेष्वासनैः पाश्चात्येऽपि च चोदनासु वचसा पादाङ्कुशाभ्यामपि । वीथीमण्डलयानधावनविधौ व्यावर्तने धारणे प्रत्यर्थिद्विपयोधनेऽपि कुशलो यन्ता द्विषां दुर्जयः

āroheṣvavarohaṇeṣu kariṇāṃ skandhāsaneṣvāsanaiḥ pāścātye'pi ca codanāsu vacasā pādāṅkuśābhyāmapi | vīthīmaṇḍalayānadhāvanavidhau vyāvartane dhāraṇe pratyarthidvipayodhane'pi kuśalo yantā dviṣāṃ durjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशे कुर्वन् व्यालानकलितमदानाशु मदयन् वितन्वन् मातङ्गान् जवनरहितानात्तरभसान् । निरीहानाहन्तुं विदधदधिकं घातनिपुणान् गजारोहे दक्षः क्षितिपतिजनानामभिमतः

vaśe kurvan vyālānakalitamadānāśu madayan vitanvan mātaṅgān javanarahitānāttarabhasān | nirīhānāhantuṃ vidadhadadhikaṃ ghātanipuṇān gajārohe dakṣaḥ kṣitipatijanānāmabhimataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातङ्गास्त्रिविधास्त्रयः प्रणिधयस्तिस्रो गतिप्रक्रिया- स्त्रीणि प्रस्फुटमासनानि पुरतः पञ्चैव पश्चादपि । षड्भेदाङ्कुशचारणा गतिगता भेदाः पुनः पञ्चधा स्यादारोहणमष्टधा दशविधः प्रोक्तोऽवतारक्रमः

mātaṅgāstrividhāstrayaḥ praṇidhayastisro gatiprakriyā- strīṇi prasphuṭamāsanāni purataḥ pañcaiva paścādapi | ṣaḍbhedāṅkuśacāraṇā gatigatā bhedāḥ punaḥ pañcadhā syādārohaṇamaṣṭadhā daśavidhaḥ prokto'vatārakramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्रमन्दमृगभेदतस्त्रिधा जातिरत्र करिणां पुरोदिता । वक्ष्यते प्रणिधिपूर्वकं गतिप्रक्रियादिरधुना यथाक्रमम्

bhadramandamṛgabhedatastridhā jātiratra kariṇāṃ puroditā | vakṣyate praṇidhipūrvakaṃ gatiprakriyādiradhunā yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्पादाङ्कुशचोदना प्रणिधिरित्युक्ता यतश्चाह तं त्रेधा तत्र तु वाक्प्रचोदनविधिस्तेषां तु यश्चान्तिमः । तं विद्यादुपलालनं हि भयकोपादेरसिद्धै तथा स्यात् प्रज्ञापनमन्यदत्र तु तृतीयं विद्धि सन्तर्जनम्

vākpādāṅkuśacodanā praṇidhirityuktā yataścāha taṃ tredhā tatra tu vākpracodanavidhisteṣāṃ tu yaścāntimaḥ | taṃ vidyādupalālanaṃ hi bhayakopāderasiddhai tathā syāt prajñāpanamanyadatra tu tṛtīyaṃ viddhi santarjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मोपक्रमिकैश्च संस्कृतपदैः संशिक्षयेत् प्राकृतै- स्तत्तद्देशजभाषया च कलभं ज्ञातुं च कर्माणि तु । हुङ्कारद्वयमासितुं ग्रहणकर्मण्याशु तं गृह्ण गृ- ह्णेत्येवं प्रवदेदुपर्युपरि चैवं तत्करोत्क्षेपणे

karmopakramikaiśca saṃskṛtapadaiḥ saṃśikṣayet prākṛtai- stattaddeśajabhāṣayā ca kalabhaṃ jñātuṃ ca karmāṇi tu | huṅkāradvayamāsituṃ grahaṇakarmaṇyāśu taṃ gṛhṇa gṛ- hṇetyevaṃ pravadeduparyupari caivaṃ tatkarotkṣepaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठ तिष्ठेति च स्थातुमेह्येह्यागमने तथा । गच्छ गच्छेति गमने बोधयेदेवमादिभिः

tiṣṭha tiṣṭheti ca sthātumehyehyāgamane tathā | gaccha gaccheti gamane bodhayedevamādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादौ ग्रैवेयके प्रोस्य च दृढनिहिताङ्गुष्ठपार्ष्णिप्रहारै- रूरुभ्यां गाढमाबध्य च सुदृढमतिः स्थाणुवत् संस्थितः सन् । हस्तेनादाय यन्ता सृणिमथ सुदृढं दक्षिणेनान्यहस्ते- नैवं तोत्रं च वेत्रादिकमवहितधीः प्रेरयेच्चारु नागम्

pādau graiveyake prosya ca dṛḍhanihitāṅguṣṭhapārṣṇiprahārai- rūrubhyāṃ gāḍhamābadhya ca sudṛḍhamatiḥ sthāṇuvat saṃsthitaḥ san | hastenādāya yantā sṛṇimatha sudṛḍhaṃ dakṣiṇenānyahaste- naivaṃ totraṃ ca vetrādikamavahitadhīḥ prerayeccāru nāgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठाभ्यां पुरः प्रेरितुमथ सुदृढं पीडयेदुन्नतास्यं कर्तुं तावुन्नतौ तावपि वदनमधो नेतुमप्यानतौ च । वामाङ्गुष्ठेन विध्येत् करिणमथ नयन् दक्षिणं पार्श्वमन्ये- नान्यं चाकर्षणार्थं गजमथ मतिमान् पार्ष्णियुग्मेन गाढम्

aṅguṣṭhābhyāṃ puraḥ preritumatha sudṛḍhaṃ pīḍayedunnatāsyaṃ kartuṃ tāvunnatau tāvapi vadanamadho netumapyānatau ca | vāmāṅguṣṭhena vidhyet kariṇamatha nayan dakṣiṇaṃ pārśvamanye- nānyaṃ cākarṣaṇārthaṃ gajamatha matimān pārṣṇiyugmena gāḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतयस्तु त्रिधा मन्दशीघ्रधावनभेदतः । प्राक्पश्चादवृत्ततिर्यग्व्यावर्तनैः पञ्चधा तथा

gatayastu tridhā mandaśīghradhāvanabhedataḥ | prākpaścādavṛttatiryagvyāvartanaiḥ pañcadhā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वंशकन्धरयोर्मध्यं ककुदं स्यात् तदग्रतः । क्रमात् त्रीण्यासनानि स्युर्मुख्यमध्याधमानि हि

vaṃśakandharayormadhyaṃ kakudaṃ syāt tadagrataḥ | kramāt trīṇyāsanāni syurmukhyamadhyādhamāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः प्रसारितः पादस्तदन्यो नतजानुकः । पाश्चात्यमासनं ज्ञेयमेकं जानुगतं बुधैः

ekaḥ prasāritaḥ pādastadanyo natajānukaḥ | pāścātyamāsanaṃ jñeyamekaṃ jānugataṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वंशस्योभयतः प्रसारितपदं जानुद्वयाकुञ्चितं विद्यादानतजानुकासनमिदं तत्तूत्कटेनोत्कटम् । एकं तूत्कटजानुकं तदपरं नम्रं हि कूर्मासनं विद्यात् संहतनम्रजानुयुगलं मण्डूकसंज्ञं हि तत्

vaṃśasyobhayataḥ prasāritapadaṃ jānudvayākuñcitaṃ vidyādānatajānukāsanamidaṃ tattūtkaṭenotkaṭam | ekaṃ tūtkaṭajānukaṃ tadaparaṃ namraṃ hi kūrmāsanaṃ vidyāt saṃhatanamrajānuyugalaṃ maṇḍūkasaṃjñaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागैरुद्धतकायसत्त्वविभवैस्तीक्ष्णप्रतापैर्जगद् व्याप्तं नितरां समीक्ष्य कृपया स्कन्दार्थनाद्ब्रह्मणा । सृष्टः कश्चन पूरुषः स तु रुषा रक्तान्तदृग् दंष्ट्रया भात्युद्यन्मुकुटः कुशाङ्कितकरस्तेनाङ्कुशाख्योऽह्ययम्

nāgairuddhatakāyasattvavibhavaistīkṣṇapratāpairjagad vyāptaṃ nitarāṃ samīkṣya kṛpayā skandārthanādbrahmaṇā | sṛṣṭaḥ kaścana pūruṣaḥ sa tu ruṣā raktāntadṛg daṃṣṭrayā bhātyudyanmukuṭaḥ kuśāṅkitakarastenāṅkuśākhyo'hyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रार्धचन्द्रनखकैतककण्टकाभा- श्चत्वार एव सृणयो विहिता मुनीन्द्रैः । आविश्य तासु पुरुषः स्थितवानयं हि मत्तातिदुष्टगजसंयमनाय नित्यम्

vajrārdhacandranakhakaitakakaṇṭakābhā- ścatvāra eva sṛṇayo vihitā munīndraiḥ | āviśya tāsu puruṣaḥ sthitavānayaṃ hi mattātiduṣṭagajasaṃyamanāya nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विताने च विदुर्ग्रीवानिर्याणे मस्तकेऽपि च । अवग्रहे च जानीयात् षड्विधाङ्कुशचारणा

vitāne ca vidurgrīvāniryāṇe mastake'pi ca | avagrahe ca jānīyāt ṣaḍvidhāṅkuśacāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्राग्गमने पुरो मुखभृजस्तोदो विधेयोऽनया पश्चान्नेतुमिहावकर्षणमथोर्ध्वं नेतुमुत्कर्षणम् । नेतुं चेभमधोऽवपीडनममुं सव्यं तु सव्येतरे भागे तोद इतीतरापि च यथायोगं सृणेश्चारणा

atra prāggamane puro mukhabhṛjastodo vidheyo'nayā paścānnetumihāvakarṣaṇamathordhvaṃ netumutkarṣaṇam | netuṃ cebhamadho'vapīḍanamamuṃ savyaṃ tu savyetare bhāge toda itītarāpi ca yathāyogaṃ sṛṇeścāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत्स्पर्शनपीडनातिहननान्युत्क्षिप्य संपीडनं चोत्क्षिप्य प्रतिकर्षणं च पुनरुत्क्षिप्याधिकं भ्रामणम् । तत्रार्धाङ्गुलमात्रमग्नमुदितं पूर्वं क्रमात् पीडना- र्धार्धार्धाङ्गुलवर्धितं त्विति सृणेस्तोदक्रमो दर्शितः

īṣatsparśanapīḍanātihananānyutkṣipya saṃpīḍanaṃ cotkṣipya pratikarṣaṇaṃ ca punarutkṣipyādhikaṃ bhrāmaṇam | tatrārdhāṅgulamātramagnamuditaṃ pūrvaṃ kramāt pīḍanā- rdhārdhārdhāṅgulavardhitaṃ tviti sṛṇestodakramo darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधूकपुष्पमधुकालवचाश्वगन्धा- बिल्वं पलाण्डुमरिचं च समं सुपिष्ट्वा । गोमूत्रकेण परिलेपितमङ्कुशाग्रे यस्तेन चोदित इभः स वशं प्रयाति

mādhūkapuṣpamadhukālavacāśvagandhā- bilvaṃ palāṇḍumaricaṃ ca samaṃ supiṣṭvā | gomūtrakeṇa parilepitamaṅkuśāgre yastena codita ibhaḥ sa vaśaṃ prayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशातकीक्षारकटुत्रयालसिद्धार्थकारुष्करचूर्णमेतत् । तिक्ताह्वसिन्धूत्थविलङ्गयुक्तं सृणिप्रलिप्तं गजवश्यमाहुः

kośātakīkṣārakaṭutrayālasiddhārthakāruṣkaracūrṇametat | tiktāhvasindhūtthavilaṅgayuktaṃ sṛṇipraliptaṃ gajavaśyamāhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतपदीकृकलासशिरःशिलातुरगपित्तमृगाङ्करुहैः कृतम् । भुजगकञ्चुकवृश्चिकसंयुतैः सृणिषु लेपमनेकपदर्पहृत्

śatapadīkṛkalāsaśiraḥśilāturagapittamṛgāṅkaruhaiḥ kṛtam | bhujagakañcukavṛścikasaṃyutaiḥ sṛṇiṣu lepamanekapadarpahṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वयोरुभयोश्चैव निष्कोशद्वितयेऽपि च । पुच्छमूले गदाघातामिति पञ्चविधं विदुः

pārśvayorubhayoścaiva niṣkośadvitaye'pi ca | pucchamūle gadāghātāmiti pañcavidhaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णद्व्यङ्घ्रिचतुष्कास्यैः संप्लुत्या चैवमष्टधा । गजारोहोऽनुधावद्भिः पृष्ठतः सा तु संप्लुतिः

karṇadvyaṅghricatuṣkāsyaiḥ saṃplutyā caivamaṣṭadhā | gajāroho'nudhāvadbhiḥ pṛṣṭhataḥ sā tu saṃplutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुच्छपादचतुष्कास्यपार्श्वकर्णद्वयैर्गजात् । अवरोहणमित्येवं दशधा कीर्तितं बुधैः

pucchapādacatuṣkāsyapārśvakarṇadvayairgajāt | avarohaṇamityevaṃ daśadhā kīrtitaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं पालकाप्यो मुनिरिभचरितं व्याकरोद्रोमपादा- यानन्दान्दोलितात्मा नृपतिरथ मुनिं पूजयन्नर्घ्यपाद्यैः । अध्यासामास पृथ्वीं चिरतरमभिरक्षोद्यतोऽलं दयावा- नस्तप्रत्यर्थिपृथ्वीपतिरखिलजगद्रक्षणे जागरूकः

ityevaṃ pālakāpyo muniribhacaritaṃ vyākarodromapādā- yānandāndolitātmā nṛpatiratha muniṃ pūjayannarghyapādyaiḥ | adhyāsāmāsa pṛthvīṃ cirataramabhirakṣodyato'laṃ dayāvā- nastapratyarthipṛthvīpatirakhilajagadrakṣaṇe jāgarūkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमेति नाम पद्मस्य विख्यातं पूर्वसूरिभिः । तेनैवाङ्कितपादत्वाद् रोमपाद इति स्मृतः

rometi nāma padmasya vikhyātaṃ pūrvasūribhiḥ | tenaivāṅkitapādatvād romapāda iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पालनाद् गजयूथस्य काप्यो गोत्रेण चेत्यतः । पालकाप्यस्त्वसावेवं दिव्योक्त्याभूत् तदाह्वयः

pālanād gajayūthasya kāpyo gotreṇa cetyataḥ | pālakāpyastvasāvevaṃ divyoktyābhūt tadāhvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीन्द्रोदितमातङ्गशास्त्रागाधार्णवान्मया । अल्पा मातङ्गलीलेति लब्धेयं शोध्यतां बुधैः

munīndroditamātaṅgaśāstrāgādhārṇavānmayā | alpā mātaṅgalīleti labdheyaṃ śodhyatāṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.