Nīlakaṇṭha: Mātaṅgalīlā (the play of elephants) 8

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषान् । पिशाचोरगसत्त्वांश्च लक्षयेत् स्वस्वलक्षणैः

devadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣān | piśācoragasattvāṃśca lakṣayet svasvalakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः कान्तिमान् कुमुदचन्दनसप्तपर्ण- नारङ्गपद्मचतुरङ्गुलतुल्यगन्धः । पुल्लाननः कलभकौतुकवानजस्रं मान्योऽन्यपुष्टनिनदः स तु देवसत्त्वः

yaḥ kāntimān kumudacandanasaptaparṇa- nāraṅgapadmacaturaṅgulatulyagandhaḥ | pullānanaḥ kalabhakautukavānajasraṃ mānyo'nyapuṣṭaninadaḥ sa tu devasattvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निन्द्योद्यतो युद्धरतोऽतिमात्रं क्षुद्रस्वभावो न मनाग् दयालुः । स सिन्दुवारागुरुमत्स्यगन्धी हन्ता करी दानवसत्त्व एषः

nindyodyato yuddharato'timātraṃ kṣudrasvabhāvo na manāg dayāluḥ | sa sinduvārāgurumatsyagandhī hantā karī dānavasattva eṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वमाहुरतिमुक्तकयूथिकाब्ज- पुन्नागनागहरिचन्दनतुल्यगन्धम् । गानप्रियं शुभगतिं शुभदन्तनेत्र- कुम्भोत्तमाङ्गकरपुष्करमल्पबिन्दुम्

gandharvamāhuratimuktakayūthikābja- punnāganāgaharicandanatulyagandham | gānapriyaṃ śubhagatiṃ śubhadantanetra- kumbhottamāṅgakarapuṣkaramalpabindum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचिरक्षान्तशीलश्च सुभगः प्रियदर्शनः । तेजस्वी हृष्टकर्णश्च यक्षसत्त्वो मतङ्गजः

śucirakṣāntaśīlaśca subhagaḥ priyadarśanaḥ | tejasvī hṛṣṭakarṇaśca yakṣasattvo mataṅgajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः काकवानरखरोष्ट्रबिलाळमूत्र- विट्पूतिगन्धिरिभहा निशि दारुणश्च । इष्टाम्लमांसरुधिरोऽविनयी कृतघ्नः सत्त्वेन राक्षस इति प्रतिकूलकारी

yaḥ kākavānarakharoṣṭrabilāl̤amūtra- viṭpūtigandhiribhahā niśi dāruṇaśca | iṣṭāmlamāṃsarudhiro'vinayī kṛtaghnaḥ sattvena rākṣasa iti pratikūlakārī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यप्रियः कुणपलोहसमानगन्धो भ्रान्तो निशासु विचरन् घनानिस्वनश्च । पर्वस्वतीव परिकुप्यति यश्च मूढ- स्तं सूरयो गजमुशन्ति पिशाचसत्त्वम्

śūnyapriyaḥ kuṇapalohasamānagandho bhrānto niśāsu vicaran ghanānisvanaśca | parvasvatīva parikupyati yaśca mūḍha- staṃ sūrayo gajamuśanti piśācasattvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मत्स्यशैवलफणिज्जककर्दमानां गन्धैः सुरापिशितयोरपि तुल्यगन्धः । त्रस्तो भवेज्जलदशब्दमपि प्रशृण्वन् क्रुद्धो निशासु जलपांसुरतो भुजङ्गः

yo matsyaśaivalaphaṇijjakakardamānāṃ gandhaiḥ surāpiśitayorapi tulyagandhaḥ | trasto bhavejjaladaśabdamapi praśṛṇvan kruddho niśāsu jalapāṃsurato bhujaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रः शुचिर्मधुपयःपरमान्नसर्पि- श्रुतप्रसूनसमगन्धसुगन्धिताङ्गः । सामप्रियः सकलनागहितश्च शान्तः स्नानप्रियः शुभमतिर्गदितो मुनीन्द्रैः

vipraḥ śucirmadhupayaḥparamānnasarpi- śrutaprasūnasamagandhasugandhitāṅgaḥ | sāmapriyaḥ sakalanāgahitaśca śāntaḥ snānapriyaḥ śubhamatirgadito munīndraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चन्दनाज्यहरितालमनःशिलानां गन्धेन तुल्य इह गुग्गुलुकस्य चापि । सन्नाह्यकर्मकुशलो युधि निर्भयश्च स क्षत्रियो विविधशस्त्रनिपातशूरः

yaścandanājyaharitālamanaḥśilānāṃ gandhena tulya iha guggulukasya cāpi | sannāhyakarmakuśalo yudhi nirbhayaśca sa kṣatriyo vividhaśastranipātaśūraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धूकशालितिलकैतकमालतीनां गन्धेन यश्च समलङ्कृततालुजिह्वः । क्लेशक्षमः पिशितभुक् प्रियसान्त्वनश्च क्रुद्धोऽपि तूर्णमुपशाम्यति वैश्यजातिः

bandhūkaśālitilakaitakamālatīnāṃ gandhena yaśca samalaṅkṛtatālujihvaḥ | kleśakṣamaḥ piśitabhuk priyasāntvanaśca kruddho'pi tūrṇamupaśāmyati vaiśyajātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छिष्टहृष्टः सहसैव भीरुः शुक्ताम्लबस्तास्थिकुलीरगन्धः । क्रोधी च भेद्यः कृपणः कृतघ्नः सत्त्वेन शूद्रः स गजाधमश्च

ucchiṣṭahṛṣṭaḥ sahasaiva bhīruḥ śuktāmlabastāsthikulīragandhaḥ | krodhī ca bhedyaḥ kṛpaṇaḥ kṛtaghnaḥ sattvena śūdraḥ sa gajādhamaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वासघातकः क्रूरो गमने कुटिलक्रमः । न भुङ्क्ते समदोऽत्यर्थं सर्पसत्त्वः करी मतः

viśvāsaghātakaḥ krūro gamane kuṭilakramaḥ | na bhuṅkte samado'tyarthaṃ sarpasattvaḥ karī mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवक्षत्रियगन्धर्वविप्रसत्त्वास्तु सात्त्विकाः । राजसौ वैश्यशूद्रौ तु तामसाश्च तथापरे

devakṣatriyagandharvaviprasattvāstu sāttvikāḥ | rājasau vaiśyaśūdrau tu tāmasāśca tathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागानां हरिपीतकालधवला वर्णाश्चतुर्धा क्रमाद् रक्तात् पित्तयुताद् बलाससहिताद्रक्ताच्च पित्तात् कफात् । सञ्जाताः खलु बर्हहेमजलदज्योत्स्नासमास्तेष्वसौ कालस्त्वेक इहावनौ भवति ते शेषास्त्रयः स्वःस्थले

nāgānāṃ haripītakāladhavalā varṇāścaturdhā kramād raktāt pittayutād balāsasahitādraktācca pittāt kaphāt | sañjātāḥ khalu barhahemajaladajyotsnāsamāsteṣvasau kālastveka ihāvanau bhavati te śeṣāstrayaḥ svaḥsthale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छाया पञ्चविधा यथा दिनमणिं कादम्बिनी छादयेद् देहस्थं द्विरदस्य लक्ष्म च तथा सा भूतभेदाद् भवेत् । आद्या नीरधराकृतिर्धरणिजा नैका सुवर्णाग्निजा तिस्रः पूज्यतमा इमारतदितरे रूक्षे परं निन्दिते

chāyā pañcavidhā yathā dinamaṇiṃ kādambinī chādayed dehasthaṃ dviradasya lakṣma ca tathā sā bhūtabhedād bhavet | ādyā nīradharākṛtirdharaṇijā naikā suvarṇāgnijā tisraḥ pūjyatamā imārataditare rūkṣe paraṃ nindite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वोरगयक्षसत्त्वकरिणः सान्नाहिकाः क्षत्रियः सान्नाह्ये तु विशेषतो द्विजसुरा यागादिकर्मादिषु । योज्याः कर्मसु वैश्यजातिरखिलेष्वन्ये च युद्धे वधे भाण्डादेर्वहने च चौरहनने व्याघ्रादिविध्वंसने

gandharvoragayakṣasattvakariṇaḥ sānnāhikāḥ kṣatriyaḥ sānnāhye tu viśeṣato dvijasurā yāgādikarmādiṣu | yojyāḥ karmasu vaiśyajātirakhileṣvanye ca yuddhe vadhe bhāṇḍādervahane ca caurahanane vyāghrādividhvaṃsane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यर्थोत्तानगम्भीरान्वर्थप्रत्यर्थकर्कशैः । सिद्धेनापि च नागानां वेदनं सप्तधा विदुः

atyarthottānagambhīrānvarthapratyarthakarkaśaiḥ | siddhenāpi ca nāgānāṃ vedanaṃ saptadhā viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राजनाङ्कुशदण्डेभ्यो दूरादुद्विजते हि यः । स्पृष्टो वा व्यथतेऽत्यर्थं स गजोऽत्यर्थवेदनः

prājanāṅkuśadaṇḍebhyo dūrādudvijate hi yaḥ | spṛṣṭo vā vyathate'tyarthaṃ sa gajo'tyarthavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वचः संसर्गमात्रेण रोम्णां स्पर्शेन वा पुनः । तीक्ष्णतोत्राङ्कुशन्यासं वेत्ति सोत्तानवेदनः

tvacaḥ saṃsargamātreṇa romṇāṃ sparśena vā punaḥ | tīkṣṇatotrāṅkuśanyāsaṃ vetti sottānavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वग्भेदाच्छोणितस्रावादामांसव्यथनादपि । यो न वेत्त्यङ्कुशाघातं स वै गम्भीरवेदनः

tvagbhedācchoṇitasrāvādāmāṃsavyathanādapi | yo na vettyaṅkuśāghātaṃ sa vai gambhīravedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतयाते वेदयते न बिभेति न मुह्यति । यो गजस्तं विजानीयात् प्राज्ञस्त्वन्वर्थवेदनम्

yatayāte vedayate na bibheti na muhyati | yo gajastaṃ vijānīyāt prājñastvanvarthavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येति यश्चोद्यमानो गृहीतश्च न गच्छति । प्रतिलोमयते संज्ञां यः स प्रत्यर्थवेदनः

pratyeti yaścodyamāno gṛhītaśca na gacchati | pratilomayate saṃjñāṃ yaḥ sa pratyarthavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असङ्कल्पमसंवेदं प्रतिलोमयते च यः । यो दोषं भजतेऽत्यर्थं स स्यात् कर्कशवेदनः

asaṅkalpamasaṃvedaṃ pratilomayate ca yaḥ | yo doṣaṃ bhajate'tyarthaṃ sa syāt karkaśavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः श्लक्ष्णः सर्वभावेषु विशुद्धश्चोत्तमोत्तमः । तं सिद्धवेदनं प्राहुर्मातङ्गं मुनिपुङ्गवाः

yaḥ ślakṣṇaḥ sarvabhāveṣu viśuddhaścottamottamaḥ | taṃ siddhavedanaṃ prāhurmātaṅgaṃ munipuṅgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.