Matsya Purāṇa 106

*युधिष्ठिर उवाच यथा यथा प्रयागस्य माहात्म्यं कथ्यते त्वया । तथा तथा प्रमुच्ये ऽहं सर्वपापैर्न संशयः

*yudhiṣṭhira uvāca yathā yathā prayāgasya māhātmyaṃ kathyate tvayā / tathā tathā pramucye 'haṃ sarvapāpairna saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन्केन विधिना गन्तव्यं धर्मनिश्चयैः । प्रयागे यो विधिः प्रोक्तस् तन्मे ब्रूहि महामुने

bhagavankena vidhinā gantavyaṃ dharmaniścayaiḥ / prayāge yo vidhiḥ proktas tanme brūhi mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते राजंस् तीर्थयात्राविधिक्रमम् । आर्षेण विधिनानेन यथादृष्टं यथाश्रुतम्

*mārkaṇḍeya uvāca kathayiṣyāmi te rājaṃs tīrthayātrāvidhikramam / ārṣeṇa vidhinānena yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयागतीर्थयात्रार्थी यः प्रयाति नरः क्वचित् । बलीवर्दसमारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्

prayāgatīrthayātrārthī yaḥ prayāti naraḥ kvacit / balīvardasamārūḍhaḥ śṛṇu tasyāpi yatphalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरके वसते घोरे गवां क्रोष्टा हि दारुणे । सलिलं न च गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः

narake vasate ghore gavāṃ kroṣṭā hi dāruṇe / salilaṃ na ca gṛhṇanti pitarastasya dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत्तथा । यथात्मना तथा सर्वं दानं विप्रेषु दापयेत्

yastu putrāṃstathā bālān snāpayet pāyayettathā / yathātmanā tathā sarvaṃ dānaṃ vipreṣu dāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्यलोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्सर्वं तस्माद्यानं विवर्जयेत्

aiśvaryalobhamohādvā gacchedyānena yo naraḥ / niṣphalaṃ tasya tatsarvaṃ tasmādyānaṃ vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति । आर्षेणैव विवाहेन यथाविभवसम्भवम्

gaṅgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati / ārṣeṇaiva vivāhena yathāvibhavasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा । उत्तरान्स कुरून्गत्वा मोदते कालमक्षयम् । पुत्रान्दारांश्च लभते धार्मिकान्रूपसंयुतान्

na sa paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā / uttarānsa kurūngatvā modate kālamakṣayam / putrāndārāṃśca labhate dhārmikānrūpasaṃyutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दानं प्रकर्तव्यं यथाविभवसम्भवम् । तेन तीर्थफलं चैव वर्धते नात्र संशयः । स्वर्गे तिष्ठति राजेन्द्र यावदाभूतसंप्लवम्

tatra dānaṃ prakartavyaṃ yathāvibhavasambhavam / tena tīrthaphalaṃ caiva vardhate nātra saṃśayaḥ / svarge tiṣṭhati rājendra yāvadābhūtasaṃplavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वटमूलं समासाद्य यस्तु प्राणान्विमुञ्चति । सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति

vaṭamūlaṃ samāsādya yastu prāṇānvimuñcati / sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ते द्वादशादित्यास् तपन्ति रुद्रसंश्रिताः । निर्दहन्ति जगत्सर्वं वटमूलं न दह्यते

tatra te dvādaśādityās tapanti rudrasaṃśritāḥ / nirdahanti jagatsarvaṃ vaṭamūlaṃ na dahyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टचन्द्रार्कभुवनं यदा चैकार्णवं जगत् । स्थीयते तत्र वै विष्णुर् यजमानः पुनः पुनः

naṣṭacandrārkabhuvanaṃ yadā caikārṇavaṃ jagat / sthīyate tatra vai viṣṇur yajamānaḥ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदानवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । सदा सेवन्ति तत्तीर्थं गङ्गायमुनसंगमम्

devadānavagandharvā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ / sadā sevanti tattīrthaṃ gaṅgāyamunasaṃgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागं संस्तुवंश्च यत् । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः

tato gaccheta rājendra prayāgaṃ saṃstuvaṃśca yat / yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः । सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः

lokapālāśca sādhyāśca pitaro lokasaṃmatāḥ / sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयः परे । तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्च खेचराश्च ये

aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā brahmarṣayaḥ pare / tathā nāgāḥ suparṇāśca siddhāśca khecarāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सागराः सरितः शैला नागा विद्याधराश्च ये । हरिश्च भगवनास्ते प्रजापतिपुरःसरः

sāgarāḥ saritaḥ śailā nāgā vidyādharāśca ye / hariśca bhagavanāste prajāpatipuraḥsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत

gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam / prayāgaṃ rājaśārdūla triṣu lokeṣu viśrutam / tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते

śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi / mṛttikālambhanādvāpi naraḥ pāpātpramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे शंसितव्रतः । तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame śaṃsitavrataḥ / tulyaṃ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न देववचनात्तात न लोकवचनात्तथा । मतिर् उत्क्रमणीया ते प्रयागगमनं प्रति

na devavacanāttāta na lokavacanāttathā / matir utkramaṇīyā te prayāgagamanaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथा पराः । तेषां सांनिध्यमत्रैव ततस्तु कुरुनन्दन

daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathā parāḥ / teṣāṃ sāṃnidhyamatraiva tatastu kurunandana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या गतिर् योगयुक्तस्य सत्यस्थस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे

yā gatir yogayuktasya satyasthasya manīṣiṇaḥ / sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिंस् तत्र तत्र युधिष्ठिर । ये प्रयागं न सम्प्राप्तास् त्रिषु लोकेषु वञ्चिताः

na te jīvanti loke 'smiṃs tatra tatra yudhiṣṭhira / ye prayāgaṃ na samprāptās triṣu lokeṣu vañcitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दृष्ट्वा तु तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

evaṃ dṛṣṭvā tu tattīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam / mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṅka iva rāhuṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्बलाश्वतरौ नागौ विपुले यमुनातटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

kambalāśvatarau nāgau vipule yamunātaṭe / tatra snātvā ca pītvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र गत्वा च संस्थानं महादेवस्य विश्रुतम् । नरस्तारयते सर्वान् दश पूर्वान्दशापरान्

tatra gatvā ca saṃsthānaṃ mahādevasya viśrutam / narastārayate sarvān daśa pūrvāndaśāparān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् । स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

kṛtvābhiṣekaṃ tu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet / svargalokamavāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास् त्रिषु लोकेषु भारत । कूपं चैव तु सामुद्रं प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्

pūrvapārśve tu gaṅgāyās triṣu lokeṣu bhārata / kūpaṃ caiva tu sāmudraṃ pratiṣṭhānaṃ ca viśrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचारी जितक्रोधस् त्रिरात्रं यदि तिष्ठति । सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

brahmacārī jitakrodhas trirātraṃ yadi tiṣṭhati / sarvapāpaviśuddhātmā so 'śvamedhaphalaṃ labhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरेण प्रतिष्ठानाद् भागीरथ्यास्तु पूर्वतः । हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

uttareṇa pratiṣṭhānād bhāgīrathyāstu pūrvataḥ / haṃsaprapatanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वमेधफलं तस्मिन् स्नानमात्रेण भारत । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते

aśvamedhaphalaṃ tasmin snānamātreṇa bhārata / yāvaccandraśca sūryaśca tāvatsvarge mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उर्वशीरमणे पुण्ये विपुले हंसपाण्डुरे । परित्यजति यः प्राणाञ् शृणु तस्यापि यत्फलम्

urvaśīramaṇe puṇye vipule haṃsapāṇḍure / parityajati yaḥ prāṇāñ śṛṇu tasyāpi yatphalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । सेव्यते पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca / sevyate pitṛbhiḥ sārdhaṃ svargaloke narādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उर्वशीं तु सदा पश्येत् स्वर्गलोके नरोत्तम । पूज्यते सततं पुत्र ऋषिगन्धर्वकिंनरैः

urvaśīṃ tu sadā paśyet svargaloke narottama / pūjyate satataṃ putra ṛṣigandharvakiṃnaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः । उर्वशीसदृशीनां तु कन्यानां लभते शतम्

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ / urvaśīsadṛśīnāṃ tu kanyānāṃ labhate śatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्ये नारीसहस्राणां बहूनां च पतिर्भवेत् । दशग्रामसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिपः

madhye nārīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ ca patirbhavet / daśagrāmasahasrāṇāṃ bhoktā bhavati bhūmipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तो ऽसौ प्रतिबुध्यते । भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस् तत्तीर्थं भजते पुनः

kāñcīnūpuraśabdena supto 'sau pratibudhyate / bhuktvā tu vipulān bhogāṃs tattīrthaṃ bhajate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः संयतेन्द्रियः । एकं कालं तु भुञ्जानो मासं भूमिपतिर्भवेत्

śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ saṃyatendriyaḥ / ekaṃ kālaṃ tu bhuñjāno māsaṃ bhūmipatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णालंकृतानां तु नारीणां लभते शतम् । पृथिव्याम् आसमुद्रायां महाभूमिपतिर्भवेत्

suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu nārīṇāṃ labhate śatam / pṛthivyām āsamudrāyāṃ mahābhūmipatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति नित्यशः । भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस् तत्तीर्थं लभते पुनः

dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati nityaśaḥ / bhuktvā tu vipulānbhogāṃs tattīrthaṃ labhate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । उपवासी शुचिः संध्यां ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

atha saṃdhyāvaṭe ramye brahmacārī jitendriyaḥ / upavāsī śuciḥ saṃdhyāṃ brahmalokamavāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोटितीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् । कोटिवर्षसहस्राणां स्वर्गलोके महीयते

koṭitīrthaṃ samāsādya yastu prāṇānparityajet / koṭivarṣasahasrāṇāṃ svargaloke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः । सुवर्णमणिमुक्ताढ्य-कुले जायेत रूपवान्

tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ / suvarṇamaṇimuktāḍhya-kule jāyeta rūpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण तु । दशाश्वमेधकं नाम तीर्थं तत्रापरं भवेत्

tato bhogavatīṃ gatvā vāsukeruttareṇa tu / daśāśvamedhakaṃ nāma tīrthaṃ tatrāparaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृताभिषेकस्तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् । धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः

kṛtābhiṣekastu naraḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet / dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं सत्यवादिषु । अहिंसायां तु यो धर्मो गमनादेव तत्फलम्

caturvedeṣu yatpuṇyaṃ yatpuṇyaṃ satyavādiṣu / ahiṃsāyāṃ tu yo dharmo gamanādeva tatphalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्र यत्रावगाह्यते । कुरुक्षेत्राद्दशगुणा यत्र विन्ध्येन संगता

kurukṣetrasamā gaṅgā yatra yatrāvagāhyate / kurukṣetrāddaśaguṇā yatra vindhyena saṃgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्था तपोधना । सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

yatra gaṅgā mahābhāgā bahutīrthā tapodhanā / siddhakṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः । दिवि तारयते देवांस् तेन त्रिपथगा स्मृता

kṣitau tārayate martyān nāgāṃstārayate 'pyadhaḥ / divi tārayate devāṃs tena tripathagā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति हि शरीरिणः । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

yāvadasthīni gaṅgāyāṃ tiṣṭhanti hi śarīriṇaḥ / tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् । तीर्थानां तु परं तीर्थं नदीनां तु महानदी । मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि

tataḥ svargātparibhraṣṭo jambūdvīpapatirbhavet / tīrthānāṃ tu paraṃ tīrthaṃ nadīnāṃ tu mahānadī / mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā / gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव भूतानां पापोपहतचेतसाम् । गतिम् अन्विष्यमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ pāpopahatacetasām / gatim anviṣyamāṇānāṃ nāsti gaṅgāsamā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् । महेश्वरशिरोभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा

pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam / maheśvaraśirobhraṣṭā sarvapāpaharā śubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृते तु नैमिषं क्षेत्रं त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा विशिष्यते

kṛte tu naimiṣaṃ kṣetraṃ tretāyāṃ puṣkaraṃ param / dvāpare tu kurukṣetraṃ kalau gaṅgā viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागं तु विशेषतः । नान्यत्कलियुगे घोरे भेषजं नृप विद्यते

gaṅgāmeva niṣeveta prayāgaṃ tu viśeṣataḥ / nānyatkaliyuge ghore bheṣajaṃ nṛpa vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.