Matsya Purāṇa 11

*ऋषय ऊचुः आदित्यवंशमखिलं वद सूत यथाक्रमम् । सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि

*ṛṣaya ūcuḥ ādityavaṃśamakhilaṃ vada sūta yathākramam / somavaṃśaṃ ca tattvajña yathāvadvaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*सूत उवाच विवस्वान्कश्यपात् पूर्वम् अदित्यामभवत् सुतः । तस्य पत्नीत्रयं तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा

*sūta uvāca vivasvānkaśyapāt pūrvam adityāmabhavat sutaḥ / tasya patnītrayaṃ tadvat saṃjñā rājñī prabhā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतम् । प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्

raivatasya sutā rājñī revataṃ suṣuve sutam / prabhā prabhātaṃ suṣuve tvāṣṭrī saṃjñā tathā manum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमश्च यमुना चैव यमलौ तु बभूवतुः । ततस्तेजोमयं रूपम् असहन्ती विवस्वतः

yamaśca yamunā caiva yamalau tu babhūvatuḥ / tatastejomayaṃ rūpam asahantī vivasvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम् । त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी

nārīmutpādayāmāsa svaśarīrādaninditām / tvāṣṭrī svarūparūpeṇa nāmnā chāyeti bhāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरतः संस्थितां दृष्ट्वा संज्ञा तां प्रत्यभाषत । छाये तं भज भर्तारम् अस्मदीयं वरानने

purataḥ saṃsthitāṃ dṛṣṭvā saṃjñā tāṃ pratyabhāṣata / chāye taṃ bhaja bhartāram asmadīyaṃ varānane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय । तथेत्युक्त्वा तु सा देवम् अगमत् क्वापि सुव्रता

apatyāni madīyāni mātṛsnehena pālaya / tathetyuktvā tu sā devam agamat kvāpi suvratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामयामास देवो ऽपि संज्ञेयमिति चादरात् । जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनुरूपिणम्

kāmayāmāsa devo 'pi saṃjñeyamiti cādarāt / janayāmāsa tasyāṃ tu putraṃ ca manurūpiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवर्णत्वाच्च सावर्णिर् मनोर्वैवस्वतस्य च । ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव क्रमेण तु

savarṇatvācca sāvarṇir manorvaivasvatasya ca / tataḥ śaniṃ ca tapatīṃ viṣṭiṃ caiva krameṇa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः । छाया स्वपुत्रे ऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा

chāyāyāṃ janayāmāsa saṃjñeyamiti bhāskaraḥ / chāyā svaputre 'bhyadhikaṃ snehaṃ cakre manau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वो मनुस्तु चक्षाम न यमः क्रोधमूर्छितः । संतर्जयामास तदा पादमुद्यम्य दक्षिणम्

pūrvo manustu cakṣāma na yamaḥ krodhamūrchitaḥ / saṃtarjayāmāsa tadā pādamudyamya dakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमिसंयुतः । पादो ऽयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः

śaśāpa ca yamaṃ chāyā sakṣataḥ kṛmisaṃyutaḥ / pādo 'yameko bhavitā pūyaśoṇitavisravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेदयामास पितुर् यमः शापादमर्षितः । निष्कारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया

nivedayāmāsa pitur yamaḥ śāpādamarṣitaḥ / niṣkāraṇamahaṃ śapto mātrā deva sakopayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालभावान्मया किंचिद् उद्यतश् चरणः सकृत् । मनुना वार्यमाणापि मम शापम् अदाद् विभो

bālabhāvānmayā kiṃcid udyataś caraṇaḥ sakṛt / manunā vāryamāṇāpi mama śāpam adād vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायो न माता सास्माकं शापेनाहं यतो हतः । देवो ऽप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते

prāyo na mātā sāsmākaṃ śāpenāhaṃ yato hataḥ / devo 'pyāha yamaṃ bhūyaḥ kiṃ karomi mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मौर्ख्यात्कस्य न दुःखं स्याद् अथवा कर्मसंततिः । अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जन्तुषु

maurkhyātkasya na duḥkhaṃ syād athavā karmasaṃtatiḥ / anivāryā bhavasyāpi kā kathānyeṣu jantuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृकवाकुर्मया दत्तो यः कृमीन्भक्षयिष्यति । क्लेदं च रुधिरं चैव वत्सायम् अपनेष्यति

kṛkavākurmayā datto yaḥ kṛmīnbhakṣayiṣyati / kledaṃ ca rudhiraṃ caiva vatsāyam apaneṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्तस्तपस्तेपे यमस्तीव्रं महायशाः । गोकर्णतीर्थे वैराग्यात् फलपत्त्रानिलाशनः

evamuktastapastepe yamastīvraṃ mahāyaśāḥ / gokarṇatīrthe vairāgyāt phalapattrānilāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् । वरं प्रादान्महादेवः संतुष्टः शूलभृत्तदा

ārādhayanmahādevaṃ yāvadvarṣāyutāyutam / varaṃ prādānmahādevaḥ saṃtuṣṭaḥ śūlabhṛttadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोके नृपालयम् । धर्माधर्मात्मकस्यापि जगतस्तु परीक्षणम्

vavre sa lokapālatvaṃ pitṛloke nṛpālayam / dharmādharmātmakasyāpi jagatastu parīkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स लोकपालत्वम् अगमच्छूलपाणिनः । पितॄणां चाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ

evaṃ sa lokapālatvam agamacchūlapāṇinaḥ / pitṝṇāṃ cādhipatyaṃ ca dharmādharmasya cānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितम् । त्वष्टुः समीपमगमद् आचचक्षे च रोषवान्

vivasvānatha tajjñātvā saṃjñāyāḥ karmaceṣṭitam / tvaṣṭuḥ samīpamagamad ācacakṣe ca roṣavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमुवाच ततस्त्वष्टा सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमाः । तवासहन्ती भगवन् महस्तीव्रं तमोनुदम्

tamuvāca tatastvaṣṭā sāntvapūrvaṃ dvijottamāḥ / tavāsahantī bhagavan mahastīvraṃ tamonudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वडबारूपम् आस्थाय मत्सकाशम् इहागता । निवारिता मया सा नु त्वया चैव दिवाकर

vaḍabārūpam āsthāya matsakāśam ihāgatā / nivāritā mayā sā nu tvayā caiva divākara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् अविज्ञाततया मत्सकाशम् इहागता । तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न त्वमर्हसि

yasmād avijñātatayā matsakāśam ihāgatā / tasmānmadīyaṃ bhavanaṃ praveṣṭuṃ na tvamarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्ता जगामाथ मरुदेशमनिन्दिता । वडबारूपम् आस्थाय भूतले सम्प्रतिष्ठिता

evamuktā jagāmātha marudeśamaninditā / vaḍabārūpam āsthāya bhūtale sampratiṣṭhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् । अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर

tasmātprasādaṃ kuru me yadyanugrahabhāgaham / apaneṣyāmi te tejo yantre kṛtvā divākara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो । तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम्

rūpaṃ tava kariṣyāmi lokānandakaraṃ prabho / tathetyuktaḥ sa raviṇā bhramau kṛtvā divākaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक्चकार तत्तेजश् चक्रं विष्णोर् अकल्पयत् । त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम्

pṛthakcakāra tattejaś cakraṃ viṣṇor akalpayat / triśūlaṃ cāpi rudrasya vajramindrasya cādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैत्यदानवसंहर्तुः सहस्रकिरणात्मकम् । रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्

daityadānavasaṃhartuḥ sahasrakiraṇātmakam / rūpaṃ cāpratimaṃ cakre tvaṣṭā padbhyāmṛte mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः । अर्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित्कारयेत् क्वचित्

na śaśākātha taddraṣṭuṃ pādarūpaṃ raveḥ punaḥ / arcāsvapi tataḥ pādau na kaścitkārayet kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दिताम् । कुष्ठरोगमवाप्नोति लोके ऽस्मिन्दुःखसंयुतः

yaḥ karoti sa pāpiṣṭhāṃ gatimāpnoti ninditām / kuṣṭharogamavāpnoti loke 'sminduḥkhasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच्च धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च । न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः

tasmācca dharmakāmārthī citreṣvāyataneṣu ca / na kvacitkārayetpādau devadevasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकम् अमराधिपः । कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः

tataḥ sa bhagavāngatvā bhūrlokam amarādhipaḥ / kāmayāmāsa kāmārto mukha eva divākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वरूपेण महता तेजसा च समावृतः । संज्ञा च मनसा क्षोभम् अगमद्भयविह्वला

aśvarūpeṇa mahatā tejasā ca samāvṛtaḥ / saṃjñā ca manasā kṣobham agamadbhayavihvalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परो ऽयमिति शङ्कया । तद्रेतसस् ततो जाताव् अश्विनाव् इति निश्चितम्

nāsāpuṭābhyāmutsṛṣṭaṃ paro 'yamiti śaṅkayā / tadretasas tato jātāv aśvināv iti niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दस्रौ सुतत्वात् संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः । ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषम् अगमत् परम्

dasrau sutatvāt saṃjātau nāsatyau nāsikāgrataḥ / jñātvā cirācca taṃ devaṃ saṃtoṣam agamat param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानेनागमत्स्वर्गं पत्या सह मुदान्विता । सावर्णो ऽपि मनुर् मेराव् अद्याप्यास्ते तपोधनः । शनिस्तपोबलादाप ग्रहसाम्यं ततः पुनः

vimānenāgamatsvargaṃ patyā saha mudānvitā / sāvarṇo 'pi manur merāv adyāpyāste tapodhanaḥ / śanistapobalādāpa grahasāmyaṃ tataḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः । विष्टिर्घोरात्मिका तद्वत् कालत्वेन व्यवस्थिता

yamunā tapatī caiva punarnadyau babhūvatuḥ / viṣṭirghorātmikā tadvat kālatvena vyavasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोर् वैवस्वतस्यासन् दश पुत्रा महाबलाः । इलस् तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्यां समजायत

manor vaivasvatasyāsan daśa putrā mahābalāḥ / ilas tu prathamasteṣāṃ putreṣṭyāṃ samajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च । नरिष्यन्तः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलाः । पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः

ikṣvākuḥ kuśanābhaśca ariṣṭo dhṛṣṭa eva ca / nariṣyantaḥ karūṣaśca śaryātiśca mahābalāḥ / pṛṣadhraścātha nābhāgaḥ sarve te divyamānuṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिषिच्य मनुः पुत्रम् इलं ज्येष्ठं स धार्मिकः । जगाम तपसे भूयः स महेन्द्रवनालयम्

abhiṣicya manuḥ putram ilaṃ jyeṣṭhaṃ sa dhārmikaḥ / jagāma tapase bhūyaḥ sa mahendravanālayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दिग्जयसिद्ध्यर्थम् इलः प्रायान्महीम् इमाम् । भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः सम्प्रधर्षयन्

atha digjayasiddhyartham ilaḥ prāyānmahīm imām / bhramandvīpāni sarvāṇi kṣmābhṛtaḥ sampradharṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगामोपवनं शम्भोर् अश्वाकृष्टः प्रतापवान् । कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्

jagāmopavanaṃ śambhor aśvākṛṣṭaḥ pratāpavān / kalpadrumalatākīrṇaṃ nāmnā śaravaṇaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोमार्धशेखरः । उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः

ramate yatra deveśaḥ śambhuḥ somārdhaśekharaḥ / umayā samayastatra purā śaravaṇe kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंनाम सत्त्वं यत्किंचिद् आगमिष्यति ते वने । स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमण्डले

puṃnāma sattvaṃ yatkiṃcid āgamiṣyati te vane / strītvameṣyati tatsarvaṃ daśayojanamaṇḍale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणे पुरा । स्त्रीत्वमाप विशन्न् एव वडबात्वं हयस्तदा

ajñātasamayo rājā ilaḥ śaravaṇe purā / strītvamāpa viśann eva vaḍabātvaṃ hayastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषत्वं हृतं सर्वं स्त्रीरूपे विस्मितो नृपः । इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी

puruṣatvaṃ hṛtaṃ sarvaṃ strīrūpe vismito nṛpaḥ / ileti sābhavannārī pīnonnataghanastanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्त्रायतेक्षणा । पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा

unnataśroṇijaghanā padmapattrāyatekṣaṇā / pūrṇenduvadanā tanvī vilāsollāsitekṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा । तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी

mūlonnatāyatabhujā nīlakuñcitamūrdhajā / tanulomā sudaśanā mṛdugambhīrabhāṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी । कार्मुकभ्रूयुगोपेता तनुताम्रनखाङ्कुरा

śyāmagaureṇa varṇena haṃsavāraṇagāminī / kārmukabhrūyugopetā tanutāmranakhāṅkurā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी । को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह

bhramantī ca vane tasmiṃś cintayāmāsa bhāminī / ko me pitāthavā bhrātā kā me mātā bhavediha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले । चिन्तयन्तीति ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना

kasya bharturahaṃ dattā kiyadvatsyāmi bhūtale / cintayantīti dadṛśe somaputreṇa sāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इला रूपसमाक्षिप्त-मनसा वरवर्णिनी । बुधस्तदाप्तये यत्नम् अकरोत्कामपीडितः

ilā rūpasamākṣipta-manasā varavarṇinī / budhastadāptaye yatnam akarotkāmapīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टाकारवान्दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः । वेणुदण्डकृतानेक-पवित्रकगणत्रिकः

viśiṣṭākāravāndaṇḍī sakamaṇḍalupustakaḥ / veṇudaṇḍakṛtāneka-pavitrakagaṇatrikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विजरूपः शिखी ब्रह्मा निगदन्कर्णकुण्डलः । बटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः

dvijarūpaḥ śikhī brahmā nigadankarṇakuṇḍalaḥ / baṭubhiścānvito yuktaiḥ samitpuṣpakuśodakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलान्विषन् वने तस्मिन् नाजुहाव स तामिलाम् । बहिर् वनस्यान्तरितः किल पादपमण्डले

kilānviṣan vane tasmin nājuhāva sa tāmilām / bahir vanasyāntaritaḥ kila pādapamaṇḍale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससंभ्रममकस्मात्तां सोपालम्भमिवावदत् । त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम

sasaṃbhramamakasmāttāṃ sopālambhamivāvadat / tyaktvāgnihotraśuśrūṣāṃ kva gatā mandirānmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं विहारवेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम् । एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना

iyaṃ vihāravelā te hy atikrāmati sāmpratam / ehyehi pṛthusuśroṇi saṃbhrāntā kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते । कृत्वोपलेपनं पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम

iyaṃ sāyantanī velā vihārasyeha vartate / kṛtvopalepanaṃ puṣpair alaṃkuru gṛhaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा त्व् अब्रवीद् विरमृताहं सर्वमेतत्तपोधन । आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ

sā tv abravīd viramṛtāhaṃ sarvametattapodhana / ātmānaṃ tvāṃ ca bhartāraṃ kulaṃ ca vada me 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधः प्रोवाच तां तन्वीम् इला त्वं वरवर्णिनी । अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः

budhaḥ provāca tāṃ tanvīm ilā tvaṃ varavarṇinī / ahaṃ ca kāmuko nāma bahuvidyo budhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः । इति सा तस्य वचनात् प्रविष्टा बुधमन्दिरम्

tejasvinaḥ kule jātaḥ pitā me brāhmaṇādhipaḥ / iti sā tasya vacanāt praviṣṭā budhamandiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नस्तम्भसमायुक्तं दिव्यमायाविनिर्मितम् । इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता

ratnastambhasamāyuktaṃ divyamāyāvinirmitam / ilā kṛtārthamātmānaṃ mene tadbhavanasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो वृत्तमहो रूपम् अहो धनमहो कुलम् । मम चास्य च मे भर्तुर् अहो लावण्यम् उत्तमम्

aho vṛttamaho rūpam aho dhanamaho kulam / mama cāsya ca me bhartur aho lāvaṇyam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेमे च सा तेन समम् अतिकालमिला ततः । सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा

reme ca sā tena samam atikālamilā tataḥ / sarvabhogamaye gehe yathendrabhavane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.