Library·Matsya Purāṇa·123
*सूत उवाच गोमेदकं प्रवक्ष्यामि षष्ठं द्वीपं तपोधनाः । सुरोदकसमुद्रस्तु गोमेदेन समावृतः
*sūta uvāca gomedakaṃ pravakṣyāmi ṣaṣṭhaṃ dvīpaṃ tapodhanāḥ / surodakasamudrastu gomedena samāvṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः । तस्मिन्द्वीपे तु विज्ञेयौ पर्वतौ द्वौ समाहितौ
śālmalasya tu vistārād dviguṇastasya vistaraḥ / tasmindvīpe tu vijñeyau parvatau dvau samāhitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमः सुमना नाम जात्यञ्जनमयो गिरिः । द्वितीयः कुमुदो नाम सर्वौषधिसमन्वितः
prathamaḥ sumanā nāma jātyañjanamayo giriḥ / dvitīyaḥ kumudo nāma sarvauṣadhisamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शातकौम्भमयः श्रीमान् विज्ञेयः सुमहाचितः । समुद्रेक्षुरसोदेन वृतो गोमेदकश्च सः
śātakaumbhamayaḥ śrīmān vijñeyaḥ sumahācitaḥ / samudrekṣurasodena vṛto gomedakaśca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठेन तु समुद्रेण सुरोदाद्द्विगुणेन च । धातकीकुमुदश्चैव हव्यपुत्रौ सुविस्तृतौ
ṣaṣṭhena tu samudreṇa surodāddviguṇena ca / dhātakīkumudaścaiva havyaputrau suvistṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौमनं प्रथमं वर्षं धातकीखण्डमुच्यते । धातकिनः स्मृतं तद्वै प्रथमं प्रथमस्य तु
saumanaṃ prathamaṃ varṣaṃ dhātakīkhaṇḍamucyate / dhātakinaḥ smṛtaṃ tadvai prathamaṃ prathamasya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोमेदं यत्स्मृतं वर्षं नाम्ना सर्वसुखं तु तत् । कुमुदस्य द्वितीयस्य द्वितीयं कुमुदं ततः
gomedaṃ yatsmṛtaṃ varṣaṃ nāmnā sarvasukhaṃ tu tat / kumudasya dvitīyasya dvitīyaṃ kumudaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतौ द्वौ पर्वतौ वृत्तौ शेषौ सर्वसमुच्छ्रितौ । पूर्वेण तस्य द्वीपस्य सुमनाः पर्वतः स्थितः
etau dvau parvatau vṛttau śeṣau sarvasamucchritau / pūrveṇa tasya dvīpasya sumanāḥ parvataḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्पश्चिमायतैः पादैर् आसमुद्रादिति स्थितः । पश्चार्धे कुमुदस्तस्य एवमेव स्थितस्तु वै
prākpaścimāyataiḥ pādair āsamudrāditi sthitaḥ / paścārdhe kumudastasya evameva sthitastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतैः पर्वतपादैस्तु स देशो वै द्विधाकृतः । दक्षिणार्धं तु द्वीपस्य धातकीखण्डमुच्यते
etaiḥ parvatapādaistu sa deśo vai dvidhākṛtaḥ / dakṣiṇārdhaṃ tu dvīpasya dhātakīkhaṇḍamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमुदं तूत्तरे तस्य द्वितीयं वर्षमुत्तमम् । एतौ जनपदौ द्वौ तु गोमेदस्य तु विस्तृतौ
kumudaṃ tūttare tasya dvitīyaṃ varṣamuttamam / etau janapadau dvau tu gomedasya tu vistṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमं द्वीपमुत्तमम् । समुद्रेक्षुरसं चैव गोमेदाद्द्विगुणं हि सः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saptamaṃ dvīpamuttamam / samudrekṣurasaṃ caiva gomedāddviguṇaṃ hi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवृत्य तिष्ठति द्वीपः पुष्करः पुष्करैर्वृतः । पुष्करेण वृतः श्रीमांश् चित्रसानुमहागिरिः
āvṛtya tiṣṭhati dvīpaḥ puṣkaraḥ puṣkarairvṛtaḥ / puṣkareṇa vṛtaḥ śrīmāṃś citrasānumahāgiriḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटैश्चित्रैर्मणिमयैः शिलाजालसमुद्भवैः । द्वीपस्यैव तु पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान्
kūṭaiścitrairmaṇimayaiḥ śilājālasamudbhavaiḥ / dvīpasyaiva tu pūrvārdhe citrasānuḥ sthito mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः सप्तविंशतिः । ऊर्ध्वं स वै चतुर्विंशद्-योजनानां महाबलः
parimaṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ saptaviṃśatiḥ / ūrdhvaṃ sa vai caturviṃśad-yojanānāṃ mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वीपार्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः । स्थितो वेलासमीपे तु पूर्वचन्द्र इवोदितः
dvīpārdhasya parikṣiptaḥ paścime mānaso giriḥ / sthito velāsamīpe tu pūrvacandra ivoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः । तस्य पुत्रो महावीतः पश्चिमार्धस्य रक्षिता
yojanānāṃ sahasrāṇi sārdhaṃ pañcāśaducchritaḥ / tasya putro mahāvītaḥ paścimārdhasya rakṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वार्धे पर्वतस्यापि द्विधा देशस्तु स स्मृतः । स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः
pūrvārdhe parvatasyāpi dvidhā deśastu sa smṛtaḥ / svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव गोमेदाद्द्विगुणेन तु । त्रिंशद्वर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः
vistārānmaṇḍalāccaiva gomedāddviguṇena tu / triṃśadvarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत्स्वाभाविकं स्मृतम् । आरोग्यं सुखबाहुल्यं मानसीं सिद्धिमास्थिताः
viparyayo na teṣvasti etatsvābhāvikaṃ smṛtam / ārogyaṃ sukhabāhulyaṃ mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखमायुश्च रूपं च त्रिषु द्वीपेषु सर्वशः । अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते वीर्यरूपतः
sukhamāyuśca rūpaṃ ca triṣu dvīpeṣu sarvaśaḥ / adhamottamau na teṣvāstāṃ tulyāste vīryarūpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत्र वध्यवधकौ नेर्ष्यासूया भयं तथा । न लोभो न च दम्भो वा न च द्वेषः परिग्रहः
na tatra vadhyavadhakau nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā / na lobho na ca dambho vā na ca dveṣaḥ parigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यानृते न तेष्वास्तां धर्माधर्मौ तथैव च । वर्णाश्रमाणां वार्त्ता च पाशुपाल्यं वणिक्कृषिः
satyānṛte na teṣvāstāṃ dharmādharmau tathaiva ca / varṇāśramāṇāṃ vārttā ca pāśupālyaṃ vaṇikkṛṣiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयीविद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा दण्ड एव च । न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं च न विद्यते
trayīvidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā daṇḍa eva ca / na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ ca na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्भिदान्युदकानि स्युर् गिरिप्रस्रवणानि च । तुल्योत्तरकुरूणां तु कालस्तत्र तु सर्वदा
udbhidānyudakāni syur giriprasravaṇāni ca / tulyottarakurūṇāṃ tu kālastatra tu sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतः सुखकालो ऽसौ जराक्लेशविवर्जितः । सर्गस्तु धातकीखण्डे महावीते तथैव च
sarvataḥ sukhakālo 'sau jarākleśavivarjitaḥ / sargastu dhātakīkhaṇḍe mahāvīte tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तत्समस्तु वै
evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ / dvīpasyānantaro yastu samudrastatsamastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम् । अपां चैव समुद्रेकात् समुद्र इति संज्ञितः
evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparam / apāṃ caiva samudrekāt samudra iti saṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषद्वसन्त्यो वर्षेषु प्रजा यत्र चतुर्विधाः । ऋषिरत्येव रमणे वर्षन्त्वेतेन तेषु वै
ṛṣadvasantyo varṣeṣu prajā yatra caturvidhāḥ / ṛṣiratyeva ramaṇe varṣantvetena teṣu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदयतीन्दौ पूर्वे तु समुद्रः पूर्यते सदा । प्रक्षीयमाने बहुले क्षीयते ऽस्तमिते च वै
udayatīndau pūrve tu samudraḥ pūryate sadā / prakṣīyamāne bahule kṣīyate 'stamite ca vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपूर्यमाणो ह्युदधिर् आत्मनैवाभिपूर्यते । ततो वै क्षीयमाणे तु स्वात्मन्येव ह्य् अपां क्षयः
āpūryamāṇo hyudadhir ātmanaivābhipūryate / tato vai kṣīyamāṇe tu svātmanyeva hy apāṃ kṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदयात्पयसां योगात् पुष्पन्त्य् आपो यथा स्वयम् । तथा स तु समुद्रो ऽपि वर्धते शशिनोदये
udayātpayasāṃ yogāt puṣpanty āpo yathā svayam / tathā sa tu samudro 'pi vardhate śaśinodaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यूनानतिरिक्तात्मा वर्धन्त्यापो ह्रसन्ति च । उदये ऽस्तमये चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
anyūnānatiriktātmā vardhantyāpo hrasanti ca / udaye 'stamaye cendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयवृद्धी समुद्रस्य शशिवृद्धिक्षये तथा । दशोत्तराणि पञ्चाहुर् अङ्गुलानां शतानि च
kṣayavṛddhī samudrasya śaśivṛddhikṣaye tathā / daśottarāṇi pañcāhur aṅgulānāṃ śatāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसु । द्विरापत्वात् स्मृतो द्वीपो दधनाच्चोदधिः स्मृतः
apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ samudrāṇāṃ tu parvasu / dvirāpatvāt smṛto dvīpo dadhanāccodadhiḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निगीर्णत्वाच्च गिरयः पर्वबन्धाच्च पर्वताः । शाकद्वीपे तु वै शाकः पर्वतस्तेन चोच्यते
nigīrṇatvācca girayaḥ parvabandhācca parvatāḥ / śākadvīpe tu vai śākaḥ parvatastena cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य तु । क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चस् तस्य नाम्ना निगद्यते
kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya tu / krauñcadvīpe giriḥ krauñcas tasya nāmnā nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते स महाद्रुमः । गोमेदके तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते
śālmaliḥ śālmaladvīpe pūjyate sa mahādrumaḥ / gomedake tu gomedaḥ parvatastena cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे पद्मवत्तेन स स्मृतः । पूज्यते स महादेवैर् ब्रह्मांशो ऽव्यक्तसम्भवः
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe padmavattena sa smṛtaḥ / pūjyate sa mahādevair brahmāṃśo 'vyaktasambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्स वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र देवा उपासन्ते त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः
tasminsa vasati brahmā sādhyaiḥ sārdhaṃ prajāpatiḥ / tatra devā upāsante trayastriṃśanmaharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र पूज्यते देवो देवैर्महर्षिसत्तमैः । जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च
sa tatra pūjyate devo devairmaharṣisattamaiḥ / jambūdvīpātpravartante ratnāni vividhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमशस्तु वै । आर्जवाद्ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kramaśastu vai / ārjavādbrahmacaryeṇa satyena ca damena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः । द्वीपेषु तेषु सर्वेषु यथोक्तं वर्षकेषु च
ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ / dvīpeṣu teṣu sarveṣu yathoktaṃ varṣakeṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपायन्ते प्रजास्तत्र सर्वैः सहजपण्डितैः । भोजनं चाप्रयत्नेन सदा स्वयमुपस्थितम्
gopāyante prajāstatra sarvaiḥ sahajapaṇḍitaiḥ / bhojanaṃ cāprayatnena sadā svayamupasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्रसं तन्महावीर्यं तत्र ते भुञ्जते जनाः । परेण पुष्करस्याथ आवृत्यावस्थितो महान्
ṣaḍrasaṃ tanmahāvīryaṃ tatra te bhuñjate janāḥ / pareṇa puṣkarasyātha āvṛtyāvasthito mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वादूदकसमुद्रस्तु स समन्ताद् अवेष्टयत् । स्वादूदकस्य परितः शैलस्तु परिमण्डलः
svādūdakasamudrastu sa samantād aveṣṭayat / svādūdakasya paritaḥ śailastu parimaṇḍalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते । आलोकस्तत्र चार्वाक्च निरालोकस्ततः परम्
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate / ālokastatra cārvākca nirālokastataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकविस्तारमात्रं तु पृथिव्यर्धं तु बाह्यतः । प्रतिच्छिन्नं समन्तात्तु उदकेनावृतं महत्
lokavistāramātraṃ tu pṛthivyardhaṃ tu bāhyataḥ / praticchinnaṃ samantāttu udakenāvṛtaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमेर्दशगुणाश्चापः समन्तात्पालयन्ति गाम् । अद्भ्यो दशगुणश्चाग्निः सर्वतो धारयत्य् अपः
bhūmerdaśaguṇāścāpaḥ samantātpālayanti gām / adbhyo daśaguṇaścāgniḥ sarvato dhārayaty apaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेर्दशगुणो वायुर् धारयञ्ज्योतिरास्थितः । तिर्यक्च मण्डलो वायुर् भूतान्यावेष्ट्य धारयन्
agnerdaśaguṇo vāyur dhārayañjyotirāsthitaḥ / tiryakca maṇḍalo vāyur bhūtānyāveṣṭya dhārayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशाधिकं तथाकाशं वायोर्भूतान्यधारयत् । भूतादिर्धारयन्व्योम तस्माद्दशगुणस्तु वै
daśādhikaṃ tathākāśaṃ vāyorbhūtānyadhārayat / bhūtādirdhārayanvyoma tasmāddaśaguṇastu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतादितो दशगुणं महद्भूतान्यधारयत् । महत्तत्त्वं ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते
bhūtādito daśaguṇaṃ mahadbhūtānyadhārayat / mahattattvaṃ hyanantena avyaktena tu dhāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणाम् । पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्
ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṇām / pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् । एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम्
parasparādhikāścaiva praviṣṭāśca parasparam / evaṃ parasparotpannā dhāryante ca parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्प्रविष्टास्ते ऽन्योन्यं तस्मात्ते स्थिरतां गताः । आसंस्ते ह्यविशेषाश्च विशेषा अन्यवेशनात्
yasmātpraviṣṭāste 'nyonyaṃ tasmātte sthiratāṃ gatāḥ / āsaṃste hyaviśeṣāśca viśeṣā anyaveśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथ्व्यादयस्तु वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्तु तत्र ते । भूतेभ्यः परतस् तेभ्यो ह्य् अलोकः सर्वतः स्मृतः
pṛthvyādayastu vāyvantāḥ paricchinnāstu tatra te / bhūtebhyaḥ paratas tebhyo hy alokaḥ sarvataḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ह्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः । पात्रे महति पात्राणि यथा ह्यन्तर्गतानि च
tathā hyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ / pātre mahati pātrāṇi yathā hyantargatāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् । तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गतागताः
bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt / tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतान्येतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्याधिकानि च । यावदेतानि तत्त्वानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
kṛtānyetāni tattvāni anyonyasyādhikāni ca / yāvadetāni tattvāni tāvadutpattirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतेषु वै । प्रत्याख्यायेह भूतानि कार्योत्पत्तिर् न विद्यते
jantūnāmiha saṃskāro bhūteṣvantargateṣu vai / pratyākhyāyeha bhūtāni kāryotpattir na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु वै । ते कारणात्मकाश्चैव स्युर्भेदा महदादयः
tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryātmakāstu vai / te kāraṇātmakāścaiva syurbhedā mahadādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवं संनिवेशो ऽयं पृथ्व्याक्रान्तस्तु भागशः । सप्तद्वीपसमुद्राणां याथातथ्येन वै मया
ityevaṃ saṃniveśo 'yaṃ pṛthvyākrāntastu bhāgaśaḥ / saptadvīpasamudrāṇāṃ yāthātathyena vai mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि । विश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिनः
vistārānmaṇḍalāccaiva prasaṃkhyānena caiva hi / viśvarūpaṃ pradhānasya parimāṇaikadeśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावत्संनिवेशस्तु मया सम्यक्प्रकाशितः । एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव
etāvatsaṃniveśastu mayā samyakprakāśitaḥ / etāvadeva śrotavyaṃ saṃniveśasya pārthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.