Library·Matsya Purāṇa·124
*सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् । सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु
*sūta uvāca ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sūryacandramasorgatim / sūryācandramasāvetau bhrājantau yāvadeva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः । विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
saptadvīpasamudrāṇāṃ dvīpānāṃ bhāti vistaraḥ / vistarārdhaṃ pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः । पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
paryāsaparimāṇaṃ ca candrādityau prakāśataḥ / paryāsapārimāṇyāttu budhaistulyaṃ divaḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात् सूर्यो यात्यविलम्बतः । अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः
trīṃllokānprati sāmānyāt sūryo yātyavilambataḥ / acirāttu prakāśena avanāttu raviḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः । महितत्वान्महच्छब्दो ह्य् अस्मिन्नर्थे निगद्यते
bhūyo bhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ / mahitatvānmahacchabdo hy asminnarthe nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम् । मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत
asya bhāratavarṣasya viṣkambhāttulyavistṛtam / maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु । विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहो ऽत्र मण्डले
navayojanasāhasro vistāro maṇḍalasya tu / vistārāttriguṇaścāpi pariṇāho 'tra maṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी । अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī / ataḥ pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु । इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalasya tu / ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः । अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह
tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmprataṃ cābhimānibhiḥ / abhimānino hyatītā ye tulyāste sāmprataistviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च । तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर् वक्ष्यामि वसुधातलम्
devādevair atītāstu rūpairnāmabhireva ca / tasmādvai sāmpratairdevair vakṣyāmi vasudhātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः । शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
divyasya saṃniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ / śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम् । मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता
tasyāścārdhapramāṇaṃ ca meroścaivottarottaram / merormadhye pratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शतसहस्राणाम् एकोननवतिं पुनः । पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः
tathā śatasahasrāṇām ekonanavatiṃ punaḥ / pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyardhasya vistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत । तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात् संख्यातास्तु चतुर्दिशम्
pṛthivyā vistaraṃ kṛtyaṃ yojanaistaṃ nibodhata / tisraḥ koṭyastu vistārāt saṃkhyātāstu caturdiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते । सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः
tathā śatasahasrāṇām ekonāśītir ucyate / saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāḥ sa tu vistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम् । गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
vistāraṃ triguṇaṃ caiva pṛthivyantaramaṇḍalam / gaṇitaṃ yojanānāṃ tu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः । इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम्
tathā śatasahasrāṇāṃ saptatriṃśādhikāstu tāḥ / ityetadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantaramaṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम् । पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम्
tārakāsaṃniveśasya divi yāvattu maṇḍalam / paryāptasaṃniveśasya bhūmestāvattu maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् । मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि
paryāsaparimāṇaṃ ca bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam / meroḥ prācyāṃ diśāyāṃ tu mānasottaramūrdhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता । दक्षिणेन पुनर्मेरोर् मानसस्य तु पृष्ठतः
vastvekasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā / dakṣiṇena punarmeror mānasasya tu pṛṣṭhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे । प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर् मानसस्य तु मूर्धनि
vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure / pratīcyāṃ tu punarmeror mānasasya tu mūrdhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः । दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि
suṣā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ / diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrdhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी । मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्
tulyā mahendrapuryāpi somasyāpi vibhāvarī / mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturdiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च । लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca / lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिस्तत्र निबोधत । दक्षिणोपक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
kāṣṭhāgatasya sūryasya gatistatra nibodhata / dakṣiṇopakrame sūryaḥ kṣipteṣuriva sarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति । मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati / madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवस्वते संयमने उद्यन्सूर्यः प्रदृश्यते । सुषायामर्धरात्रस्तु विभावर्यास्तम् एति च
vaivasvate saṃyamane udyansūryaḥ pradṛśyate / suṣāyāmardharātrastu vibhāvaryāstam eti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा । सुषायामथ वारुण्याम् उत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviryadā / suṣāyāmatha vāruṇyām uttiṣṭhansa tu dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभावर्यामर्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेव च । सुषायामथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविर्यदा
vibhāvaryāmardharātraṃ māhendryāmastameva ca / suṣāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne tu raviryadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभावर्यां सोमपुर्याम् उत्तिष्ठति विभावसुः । महेन्द्रस्यामरावत्याम् उद्गच्छति दिवाकरः
vibhāvaryāṃ somapuryām uttiṣṭhati vibhāvasuḥ / mahendrasyāmarāvatyām udgacchati divākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च । स शीघ्रमेव पर्येति भानुरालातचक्रवत्
ardharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca / sa śīghrameva paryeti bhānurālātacakravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमन्वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः । एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणान्तेषु सर्पति
bhramanvai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ / evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇānteṣu sarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदयास्तमये वासाव् उत्तिष्ठति पुनः पुनः । पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः
udayāstamaye vāsāv uttiṣṭhati punaḥ punaḥ / pūrvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतत्येकं तु मध्याह्ने भाभिरेव च रश्मिभिः । उदितो वर्धमानाभिर् मध्याह्ने तपते रविः
patatyekaṃ tu madhyāhne bhābhireva ca raśmibhiḥ / udito vardhamānābhir madhyāhne tapate raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिरस्तं स गच्छति । उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे तु वै
ataḥ paraṃ hrasantībhir gobhirastaṃ sa gacchati / udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यादृक्पुरस्तात्तपति यादृक्पृष्ठे तु पार्श्वयोः । यत्रोदयस्तु दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः
yādṛkpurastāttapati yādṛkpṛṣṭhe tu pārśvayoḥ / yatrodayastu dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते । सर्वेषामुत्तरे मेरुर् लोकालोकस्य दक्षिणे
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate / sarveṣāmuttare merur lokālokasya dakṣiṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदूरभावादर्कस्य भूमेरेषा गतस्य च । श्रयन्ते रश्मयो यस्मात् तेन रात्रौ न दृश्यते
vidūrabhāvādarkasya bhūmereṣā gatasya ca / śrayante raśmayo yasmāt tena rātrau na dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं शतसहस्रांशुः स्थितस्तत्र प्रदृश्यते । एवं पुष्करमध्ये तु यदा भवति भास्करः
ūrdhvaṃ śatasahasrāṃśuḥ sthitastatra pradṛśyate / evaṃ puṣkaramadhye tu yadā bhavati bhāskaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिंशद्भागं च मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति । योजनानां सहस्रस्य इमां संख्यां निबोधत
triṃśadbhāgaṃ ca medinyā muhūrtena sa gacchati / yojanānāṃ sahasrasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णं शतसहस्राणाम् एकत्रिंशच्च सा स्मृता । पञ्चाशच्च सहस्राणि तथान्यान्यधिकानि च
pūrṇaṃ śatasahasrāṇām ekatriṃśacca sā smṛtā / pañcāśacca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते । एतेन क्रमयोगेण यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
mauhūrtikī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate / etena kramayogeṇa yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिगच्छति सूर्यो ऽसौ मासं काष्ठामुदग्दिनात् । मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
parigacchati sūryo 'sau māsaṃ kāṣṭhāmudagdināt / madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसोत्तरमेरोस्तु अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम् । सर्वतो दक्षिणस्यां तु काष्ठायां तन्निबोधत
mānasottaramerostu antaraṃ triguṇaṃ smṛtam / sarvato dakṣiṇasyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ tannibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् । तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
nava koṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam / tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्रात्पतंगस्य गतिरेषा विधीयते । दक्षिणादिङ्निवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
ahorātrātpataṃgasya gatireṣā vidhīyate / dakṣiṇādiṅnivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्-तरतो ऽपि दिशं चरन् । मण्डलं विषुवच्चापि योजनैस्तन्निबोधत
kṣīrodasya samudrasyot-tarato 'pi diśaṃ caran / maṇḍalaṃ viṣuvaccāpi yojanaistannibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रः कोट्यस्तु सम्पूर्णा विषुवस्यापि मण्डलम् । तथा शतसहस्राणि विंशत्येकाधिकानि तु
tisraḥ koṭyastu sampūrṇā viṣuvasyāpi maṇḍalam / tathā śatasahasrāṇi viṃśatyekādhikāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रावणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् । गोमेदस्य परद्वीपे उत्तरां च दिशं चरन्
śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet / gomedasya paradvīpe uttarāṃ ca diśaṃ caran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरायाः प्रमाणं तु काष्ठाया मण्डलस्य तु । दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विन्द्याद् यथाक्रमम्
uttarāyāḥ pramāṇaṃ tu kāṣṭhāyā maṇḍalasya tu / dakṣiṇottaramadhyāni tāni vindyād yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानं जरद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तमम् । वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः
sthānaṃ jaradgavaṃ madhye tathairāvatamuttamam / vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागवीथ्युत्तरा वीथी ह्य् अजवीथिस् तु दक्षिणा । उभे आषाढमूलं तु अजवीथ्यादयस् त्रयः
nāgavīthyuttarā vīthī hy ajavīthis tu dakṣiṇā / ubhe āṣāḍhamūlaṃ tu ajavīthyādayas trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजित्पूर्वतः स्वातिं नागवीथ्युत्तरास् त्रयः । अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्यस् त्रयः स्मृताः
abhijitpūrvataḥ svātiṃ nāgavīthyuttarās trayaḥ / aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthyas trayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथिर् इति स्मृता । पुष्याश्लेषा पुनर्वस्वोर् वीथी चैरावती स्मृता
rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthir iti smṛtā / puṣyāśleṣā punarvasvor vīthī cairāvatī smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते । पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी भवेत्
tisrastu vīthayo hyetā uttaro mārga ucyate / pūrvottarā ca phalgunyau maghā caivārṣabhī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता । श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम्
pūrvottaraproṣṭhapadau govīthī revatī smṛtā / śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca vāruṇaṃ ca jaradgavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतास्तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते । हस्तश्चित्रा तथा स्वाती ह्य् अजवीथिरिति स्मृता
etāstu vīthayas tisro madhyamo mārga ucyate / hastaścitrā tathā svātī hy ajavīthiriti smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्येष्ठा विशाखा मैत्रं च मृगवीथी तथोच्यते । मूलं पूर्वोत्तराषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत्
jyeṣṭhā viśākhā maitraṃ ca mṛgavīthī tathocyate / mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe vīthī vaiśvānarī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे पुनः । काष्ठयोरन्तरं चैतद् वक्ष्यते योजनैः पुनः
smṛtāstisrastu vīthyastā mārge vai dakṣiṇe punaḥ / kāṣṭhayorantaraṃ caitad vakṣyate yojanaiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच्छतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु वै स्मृतम् । शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
etacchatasahasrāṇām ekatriṃśattu vai smṛtam / śatāni trīṇi cānyāni trayastriṃśattathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठयोरन्तरं ह्येतद् योजनानां प्रकीर्तितम् । काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अयने दक्षिणोत्तरे
kāṣṭhayorantaraṃ hyetad yojanānāṃ prakīrtitam / kāṣṭhayorlekhayoścaiva ayane dakṣiṇottare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत । एकैकमन्तरं तद्वद् युक्तान्येतानि सप्तभिः
te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanaistu nibodhata / ekaikamantaraṃ tadvad yuktānyetāni saptabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रेणातिरिक्ता च ततो ऽन्या पञ्चविंशतिः । लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोश्चरन्
sahasreṇātiriktā ca tato 'nyā pañcaviṃśatiḥ / lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे । बाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्यमण्डलम्
abhyantaraṃ sa paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe / bāhyato dakṣiṇenaiva satataṃ sūryamaṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरन्नसावुदीच्यां च ह्य् अशीत्या मण्डलाञ्छतम् । अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु
carannasāvudīcyāṃ ca hy aśītyā maṇḍalāñchatam / abhyantaraṃ sa paryeti kramate maṇḍalāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनानां निबोधत । योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ तथा स्मृतम्
pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānāṃ nibodhata / yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tathā smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकान्यष्टपञ्चाशद् योजनानि तु वै पुनः । विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते
adhikānyaṣṭapañcāśad yojanāni tu vai punaḥ / viṣkambho maṇḍalasyaiva tiryaksa tu vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहस्तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं क्रमात् । कुलालचक्रपर्यन्तो यथा चन्द्रो रविस्तथा
ahastu carate nābheḥ sūryo vai maṇḍalaṃ kramāt / kulālacakraparyanto yathā candro ravistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणे चक्रवत्सूर्यस् तथा शीघ्रं निवर्तते । तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
dakṣiṇe cakravatsūryas tathā śīghraṃ nivartate / tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने । त्रयोदशार्धमृक्षाणां मध्ये चरति मण्डलम्
sūryo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane / trayodaśārdhamṛkṣāṇāṃ madhye carati maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् । कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति
muhūrtaistāni ṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran / kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदग्याने तथा सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिं सो ऽल्पां प्रसर्पति
udagyāne tathā sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ / tasmāddīrgheṇa kālena bhūmiṃ so 'lpāṃ prasarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यो ऽष्टादशभिरह्नो मुहूर्तैरुदगायने । त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः । मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन्
sūryo 'ṣṭādaśabhirahno muhūrtairudagāyane / trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ / muhūrtaistāni ṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः । मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो भ्रमते ऽसौ ध्रुवस्तथा
tato mandataraṃ tābhyāṃ cakraṃ tu bhramate punaḥ / mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate 'sau dhruvastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तैस्त्रिंशता तावद् अहोरात्रं भुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
muhūrtaistriṃśatā tāvad ahorātraṃ bhuvo bhraman / ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरक्रमणे ऽर्कस्य दिवा मन्दगतिः स्मृता । तस्यैव तु पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः
uttarakramaṇe 'rkasya divā mandagatiḥ smṛtā / tasyaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणप्रक्रमे वापि दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य वै नक्तं मन्दा चापि विधीयते
dakṣiṇaprakrame vāpi divā śīghraṃ vidhīyate / gatiḥ sūryasya vai naktaṃ mandā cāpi vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं गतिविशेषेण विभजन्रात्र्यहानि तु । अजवीथ्यां दक्षिणायां लोकालोकस्य चोत्तरम्
evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajanrātryahāni tu / ajavīthyāṃ dakṣiṇāyāṃ lokālokasya cottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकसंतानतो ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः । व्युष्टिर्यावत्प्रभा सौरी पुष्करात्सम्प्रवर्तते
lokasaṃtānato hyeṣa vaiśvānarapathādbahiḥ / vyuṣṭiryāvatprabhā saurī puṣkarātsampravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वेभ्यो बाह्यतस् तावल् लोकालोकश्च पर्वतः । योजनानां सहस्राणि दशोर्ध्वं चोच्छ्रितो गिरिः
pārśvebhyo bāhyatas tāval lokālokaśca parvataḥ / yojanānāṃ sahasrāṇi daśordhvaṃ cocchrito giriḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च पर्वतः परिमण्डलः । नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
prakāśaścāprakāśaśca parvataḥ parimaṇḍalaḥ / nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यन्तरे प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः । एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
abhyantare prakāśante lokālokasya vai gireḥ / etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोक आलोकने धातुर् निरालोकस्त्वलोकता । लोकालोकौ तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन्
loka ālokane dhātur nirālokastvalokatā / lokālokau tu saṃdhatte yasmātsūryaḥ paribhraman
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्संध्येति तामाहुर् उषाव्युष्टैर्यथान्तरम् । उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर् व्युष्टिश्चापि अहः स्मृतम्
tasmātsaṃdhyeti tāmāhur uṣāvyuṣṭairyathāntaram / uṣā rātriḥ smṛtā viprair vyuṣṭiścāpi ahaḥ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिंशत्कलो मुहूर्तस्तु अहस्ते दश पञ्च च । ह्रासो वृद्धिरहर्भागैर् दिवसानां यथा तु वै
triṃśatkalo muhūrtastu ahaste daśa pañca ca / hrāso vṛddhiraharbhāgair divasānāṃ yathā tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संध्यामुहूर्तमात्रायां ह्रासवृद्धी तु ते ऋते । लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तागते तु वै
saṃdhyāmuhūrtamātrāyāṃ hrāsavṛddhī tu te ṛte / lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrtāgate tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागांश्चाहुश्च पञ्च च । तस्मात्प्रातर्गतात्कालान् मुहूर्ताः संगवस् त्रयः
prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgāṃścāhuśca pañca ca / tasmātprātargatātkālān muhūrtāḥ saṃgavas trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालादनन्तरम् । तस्मान्मध्यंदिनात्कालाद् अपराह्ण इति स्मृतः
madhyāhnastrimuhūrtastu tasmātkālādanantaram / tasmānmadhyaṃdinātkālād aparāhṇa iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रय एव मुहूर्तास्तु काल एष स्मृतो बुधैः । अपराह्णव्यतीताच्च कालः सायं स उच्यते
traya eva muhūrtāstu kāla eṣa smṛto budhaiḥ / aparāhṇavyatītācca kālaḥ sāyaṃ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश पञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्तास् त्रय एव च । दशपञ्चमुहूर्तं वै अहस्तु विषुवे स्मृतम्
daśa pañca muhūrtāhno muhūrtās traya eva ca / daśapañcamuhūrtaṃ vai ahastu viṣuve smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्धत्यतो ह्रसत्येव अयने दक्षिणोत्तरे । अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते अहः
vardhatyato hrasatyeva ayane dakṣiṇottare / ahastu grasate rātriṃ rātristu grasate ahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरद्वसन्तयोर्मध्यं विषुवं तु विधीयते । आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकाच्चालोक उच्यते
śaradvasantayormadhyaṃ viṣuvaṃ tu vidhīyate / ālokāntaḥ smṛto loko lokāccāloka ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः । चत्वारस्ते महात्मानस् तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम्
lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ / catvāraste mahātmānas tiṣṭhantyābhūtasaṃplavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुधामा चैव वैराजः कर्दमश्च प्रजापतिः । हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च सः
sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaśca prajāpatiḥ / hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः । लोकपालाः स्थितास्त्वेते लोकालोके चतुर्दिशम्
nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ / lokapālāḥ sthitāstvete lokāloke caturdiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरं यदगस्त्यस्य शृङ्गं देवर्षिसेवितम् । पितृयानः स्मृतः पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः
uttaraṃ yadagastyasya śṛṅgaṃ devarṣisevitam / pitṛyānaḥ smṛtaḥ panthā vaiśvānarapathādbahiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रासते प्रजाकामा ऋषयो ये ऽग्निहोत्रिणः । लोकस्य संतानकराः पितृयाने पथि स्थिताः
tatrāsate prajākāmā ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ / lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyāne pathi sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतारम्भकृतं कर्म आशिषश्च विशां पते । प्रारभन्ते लोककामास् तेषां पन्थाः स दक्षिणः
bhūtārambhakṛtaṃ karma āśiṣaśca viśāṃ pate / prārabhante lokakāmās teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे । संतप्ततपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च
calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yuge yuge / saṃtaptatapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु ते । पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्विह
jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛheṣu te / paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमावर्तमानास्ते वर्तन्त्याभूतसंप्लवम् । अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणां गृहमेधिनाम्
evamāvartamānāste vartantyābhūtasaṃplavam / aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gṛhamedhinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवितुर्दक्षिणं मार्गम् आश्रित्याभूतसंप्लवम् । क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे
saviturdakṣiṇaṃ mārgam āśrityābhūtasaṃplavam / kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकसंव्यवहारार्थं भूतारम्भकृतेन च । इच्छाद्वेषरताच्चैव मैथुनोपगमाच्च वै
lokasaṃvyavahārārthaṃ bhūtārambhakṛtena ca / icchādveṣaratāccaiva maithunopagamācca vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च । इत्येतैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानीह भेजिरे
tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca / ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāḥ śmaśānānīha bhejire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजौषणिः सप्तर्षयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे । संततिं ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युर्जितस्तु तैः
prajauṣaṇiḥ saptarṣayo dvāpareṣviha jajñire / saṃtatiṃ te jugupsante tasmānmṛtyurjitastu taiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टाशीतिसहस्राणि तेषामप्यूर्ध्वरेतसाम् । उदक्पन्था न पर्यन्तम् आश्रित्याभूतसंप्लवम्
aṣṭāśītisahasrāṇi teṣāmapyūrdhvaretasām / udakpanthā na paryantam āśrityābhūtasaṃplavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते संप्रयोगाल्लोकस्य मिथुनस्य च वर्जनात् । ईर्ष्याद्वेषनिवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात्
te saṃprayogāllokasya mithunasya ca varjanāt / īrṣyādveṣanivṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्यकामसंयोग-शब्दादेर् दोषदर्शनात् । इत्येतैः कारणैः शुद्धैस् ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे
tato 'nyakāmasaṃyoga-śabdāder doṣadarśanāt / ityetaiḥ kāraṇaiḥ śuddhais te 'mṛtatvaṃ hi bhejire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभूतसम्प्लवस्थानाम् अमृतत्वं विभाव्यते । त्रैलोक्यस्थितिकालो हि न पुनर्मारगामिणाम्
ābhūtasamplavasthānām amṛtatvaṃ vibhāvyate / trailokyasthitikālo hi na punarmāragāmiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रूणहत्याश्वमेधादि-पापपुण्यनिभैः परम् । आभूतसम्प्लवान्ते तु क्षीयन्ते चोर्ध्वरेतसः
bhrūṇahatyāśvamedhādi-pāpapuṇyanibhaiḥ param / ābhūtasamplavānte tu kṣīyante cordhvaretasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्रानुसंस्थितः । एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्
ūrdhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatrānusaṃsthitaḥ / etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् । धर्मे ध्रुवस्य तिष्ठन्ति ये तु लोकस्य काङ्क्षिणः
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam / dharme dhruvasya tiṣṭhanti ye tu lokasya kāṅkṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.