Matsya Purāṇa 125

एवं श्रुत्वा कथां दिव्याम् अब्रुवंल्लौमहर्षणिम् । सूर्याचन्द्रमसोश् चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

evaṃ śrutvā kathāṃ divyām abruvaṃllaumaharṣaṇim / sūryācandramasoś cāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*ऋषय ऊचुः भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतींषि रविमण्डले । अव्यूहेनैव सर्वाणि तथा चासंकरेण वा

*ṛṣaya ūcuḥ bhramanti kathametāni jyotīṃṣi ravimaṇḍale / avyūhenaiva sarvāṇi tathā cāsaṃkareṇa vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् । एतद्वेदितुम् इच्छामस् ततो निगद सत्तम

kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayam / etadveditum icchāmas tato nigada sattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद् ब्रुवतो मे निबोधत । प्रत्यक्षमपि दृश्यं तत् संमोहयति वै प्रजाः

*sūta uvāca bhūtasaṃmohanaṃ hyetad bruvato me nibodhata / pratyakṣamapi dṛśyaṃ tat saṃmohayati vai prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽसौ चतुर्दशर्क्षेषु शिशुमारो व्यवस्थितः । उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

yo 'sau caturdaśarkṣeṣu śiśumāro vyavasthitaḥ / uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैष भ्रमन्भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । भ्रमन्तमनुसर्पन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

saiṣa bhramanbhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha / bhramantamanusarpanti nakṣatrāṇi ca cakravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवस्य मनसा यो वै भ्रमते ज्योतिषां गणः । वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धः प्रसर्पति

dhruvasya manasā yo vai bhramate jyotiṣāṃ gaṇaḥ / vātānīkamayair bandhair dhruve baddhaḥ prasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां भेदश्च योगश्च तथा कालस्य निश्चयः । अस्तोदयास्तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे

teṣāṃ bhedaśca yogaśca tathā kālasya niścayaḥ / astodayāstathotpātā ayane dakṣiṇottare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषुवद्ग्रहवर्णश्च सर्वमेतद्ध्रुवेरितम् । जीमूता नाम ते मेघा यदेभ्यो जीवसम्भवः

viṣuvadgrahavarṇaśca sarvametaddhruveritam / jīmūtā nāma te meghā yadebhyo jīvasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीय आवहन्वायुर् मेघास्ते त्वभिसंश्रिताः । इतो योजनमात्राच्च अध्यर्धविकृता अपि

dvitīya āvahanvāyur meghāste tvabhisaṃśritāḥ / ito yojanamātrācca adhyardhavikṛtā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासारः प्रकीर्तितः । पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः

vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrtitaḥ / puṣkarāvartakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्रेण पक्षाश्छिन्ना वै पर्वतानां महौजसा । कामगानां समृद्धानां भूतानां नाशमिच्छताम्

śakreṇa pakṣāśchinnā vai parvatānāṃ mahaujasā / kāmagānāṃ samṛddhānāṃ bhūtānāṃ nāśamicchatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्करा नाम ते पक्षा बृहन्तस्तोयधारिणः । पुष्करावर्तका नाम कारणेनेह शब्दिताः

puṣkarā nāma te pakṣā bṛhantastoyadhāriṇaḥ / puṣkarāvartakā nāma kāraṇeneha śabditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वराश्च ते । कल्पान्तवृष्टिकर्तारः कल्पान्ताग्नेर् नियामकाः

nānārūpadharāścaiva mahāghorasvarāśca te / kalpāntavṛṣṭikartāraḥ kalpāntāgner niyāmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाय्वाधारा वहन्ते वै सामृताः कल्पसाधकाः । यान्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतान्यभवंस्तदा

vāyvādhārā vahante vai sāmṛtāḥ kalpasādhakāḥ / yānyasyāṇḍasya bhinnasya prākṛtānyabhavaṃstadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् ब्रह्मा समुत्पन्नश् चतुर्वक्त्रः स्वयं प्रभुः । तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः

yasmin brahmā samutpannaś caturvaktraḥ svayaṃ prabhuḥ / tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषाम् अविशेषतः । तेषां श्रेष्ठश्च पर्जन्यश् चत्वारश्चैव दिग्गजाः

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣām aviśeṣataḥ / teṣāṃ śreṣṭhaśca parjanyaś catvāraścaiva diggajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह । कुलमेकं द्विधा भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha / kulamekaṃ dvidhā bhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवम् । तुषारवर्षं वर्षन्ति वृद्धा ह्यन्नविवृद्धये

parjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavam / tuṣāravarṣaṃ varṣanti vṛddhā hyannavivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठः परिवहो नाम वायुस्तेषां परायणः । यौ ऽसौ बिभर्ति भगवान् गङ्गामाकाशगोचराम्

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma vāyusteṣāṃ parāyaṇaḥ / yau 'sau bibharti bhagavān gaṅgāmākāśagocarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यामृतजलां पुण्यां त्रिपथामिति विश्रुताम् । तस्या विस्पन्दितं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः

divyāmṛtajalāṃ puṇyāṃ tripathāmiti viśrutām / tasyā vispanditaṃ toyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीकरान् सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः । दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

śīkarān sampramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ / dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदग्धिमवतः शैलस्य्- -ओत्तरे चैव दक्षिणे । पुण्ड्रं नाम समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये

udagdhimavataḥ śailasy- -ottare caiva dakṣiṇe / puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ samyagvṛṣṭivivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्प्रवर्तते वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् । ततो हिमवतो वायुर् हिमं तत्र समुद्भवम्

tasminpravartate varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam / tato himavato vāyur himaṃ tatra samudbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनयत्यात्मवेगेन सिञ्चयानो महागिरिम् । हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

ānayatyātmavegena siñcayāno mahāgirim / himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इभास्ये च ततः पश्चाद् इदं भूतविवृद्धये । वर्षद्वयं समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये

ibhāsye ca tataḥ paścād idaṃ bhūtavivṛddhaye / varṣadvayaṃ samākhyātaṃ samyagvṛṣṭivivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् । सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrtitam / sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षं घर्मं हिमं रात्रिं संध्ये चैव दिनं तथा । शुभाशुभफलानीह ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते

varṣaṃ gharmaṃ himaṃ rātriṃ saṃdhye caiva dinaṃ tathā / śubhāśubhaphalānīha dhruvātsarvaṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चापः सूर्यो वै गृह्य तिष्ठति । सर्वभूतशरीरेषु त्व् आपो ह्यनुश्रिताश्च याः

dhruveṇādhiṣṭhitāścāpaḥ sūryo vai gṛhya tiṣṭhati / sarvabhūtaśarīreṣu tv āpo hyanuśritāśca yāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दह्यमानेषु तेष्वेव जङ्गमस्थावरेषु च । धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्क्रामन्तीह सर्वशः

dahyamāneṣu teṣveva jaṅgamasthāvareṣu ca / dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkrāmantīha sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् । तेजोभिः सर्वलोकेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam / tejobhiḥ sarvalokebhya ādatte raśmibhirjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्राद्वायुसंयोगाद् वहन्त्यापो गभस्तयः । ततस्त्वृतुवशात्काले परिवर्तन्दिवाकरः

samudrādvāyusaṃyogād vahantyāpo gabhastayaḥ / tatastvṛtuvaśātkāle parivartandivākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियच्छत्यापो मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लैस्तु रश्मिभिः । अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः

niyacchatyāpo meghebhyaḥ śuklāḥ śuklaistu raśmibhiḥ / abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वर्षति षण्मासान् सर्वभूतविवृद्धये । वायुभिः स्तनितं चैव विद्युतस्त्वग्निजाः स्मृताः

tato varṣati ṣaṇmāsān sarvabhūtavivṛddhaye / vāyubhiḥ stanitaṃ caiva vidyutastvagnijāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेहनाच्च मिहेर् धातोर् मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च । न भ्रश्यन्ते ततो ह्यापस् तस्मादभ्रस्य वै स्थितिः । स्रष्टासौ वृष्टिसर्गस्य ध्रुवेणाधिष्ठितो रविः

mehanācca miher dhātor meghatvaṃ vyañjayanti ca / na bhraśyante tato hyāpas tasmādabhrasya vai sthitiḥ / sraṣṭāsau vṛṣṭisargasya dhruveṇādhiṣṭhito raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः । ग्रहन्निवृत्त्या सूर्यात्तु चरते ऋक्षमण्डलम्

dhruveṇādhiṣṭhito vāyur vṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ / grahannivṛttyā sūryāttu carate ṛkṣamaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समधिष्ठितम् । अतः सूर्यरथस्यापि संनिवेशं प्रचक्षते

cārasyānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samadhiṣṭhitam / ataḥ sūryarathasyāpi saṃniveśaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितेन त्वेकचक्रेण पञ्चारेण त्रिणाभिना । हिरण्मयेनाणुना वै अष्टचक्रैकनेमिना । चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पिणा

sthitena tvekacakreṇa pañcāreṇa triṇābhinā / hiraṇmayenāṇunā vai aṣṭacakraikaneminā / cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतयोजनसाहस्रो विस्तारायाम उच्यते । द्विगुणा च रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः

śatayojanasāhasro vistārāyāma ucyate / dviguṇā ca rathopasthād īṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु । असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu / asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तैर् यथाचक्रं समास्थितैः । वारुणस्य रथस्येह लक्षणैः सदृशश्च सः

chandobhirvājirūpaistair yathācakraṃ samāsthitaiḥ / vāruṇasya rathasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनासौ चरति व्योम्नि भास्वाननुदिनं दिवि । अथाङ्गानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य च । संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम्

tenāsau carati vyomni bhāsvānanudinaṃ divi / athāṅgāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ca / saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहर्नाभिस्तु सूर्यस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः । अराः संवत्सरास्तस्य नेम्यः षडृतवः स्मृताः

aharnābhistu sūryasya ekacakrasya vai smṛtaḥ / arāḥ saṃvatsarāstasya nemyaḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रिर्वरूथो धर्मश्च ध्वज ऊर्ध्वं व्यवस्थितः । अक्षकोट्योर्युगान्यस्य आर्तवाहाः कलाः स्मृताः

rātrirvarūtho dharmaśca dhvaja ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ / akṣakoṭyoryugānyasya ārtavāhāḥ kalāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य काष्ठा स्मृता घोणा दन्तपङ्क्तिः क्षणास्तु वै । निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य ईषा चास्य कला स्मृता

tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā dantapaṅktiḥ kṣaṇāstu vai / nimeṣaścānukarṣo 'sya īṣā cāsya kalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ । सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वायुरंहसा

yugākṣakoṭī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau / saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāyuraṃhasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगत्यनुष्टुप्तथैव च । पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव तु सप्तमम्

gāyatrī caiva triṣṭupca jagatyanuṣṭuptathaiva ca / paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇigeva tu saptamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः । सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः

cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ / sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः । एवमर्थवशात्तस्य संनिवेशो रथस्य तु

akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate 'sau dhruveritaḥ / evamarthavaśāttasya saṃniveśo rathasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा संयोगभागेन सिद्धो वै भास्करो रथः । तेनासौ तरणिर्देवो नभसः सर्पते दिवम्

tathā saṃyogabhāgena siddho vai bhāskaro rathaḥ / tenāsau taraṇirdevo nabhasaḥ sarpate divam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु । भ्रमतो भ्रमतो रश्मी तौ चक्रयुगयोस्तु वै

yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya tu / bhramato bhramato raśmī tau cakrayugayostu vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलानि भ्रमन्ते ऽस्य खेचरस्य रथस्य तु । कुलालचक्रभ्रमवन् मण्डलं सर्वतोदिशम्

maṇḍalāni bhramante 'sya khecarasya rathasya tu / kulālacakrabhramavan maṇḍalaṃ sarvatodiśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगाक्षकोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु । संक्रमेते ध्रुवमहो मण्डले सर्वतोदिशम्

yugākṣakoṭī te tasya vātormī syandanasya tu / saṃkramete dhruvamaho maṇḍale sarvatodiśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमतस्तस्य रश्मी ते मण्डले तूत्तरायणे । वर्धेते दक्षिणेष्वत्र भ्रमतो मण्डलानि तु

bhramatastasya raśmī te maṇḍale tūttarāyaṇe / vardhete dakṣiṇeṣvatra bhramato maṇḍalāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगाक्षकोटीसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु । ध्रुवेण प्रगृहीतौ तौ रथौ यौ वनतो रविम्

yugākṣakoṭīsambaddhau dvau raśmī syandanasya tu / dhruveṇa pragṛhītau tau rathau yau vanato ravim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृष्येते यदा ते तु ध्रुवेण समधिष्ठिते । तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ākṛṣyete yadā te tu dhruveṇa samadhiṣṭhite / tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन च

aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran / dhruveṇa mucyamānena punā raśmiyugena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । उद्वेष्टयन्वै वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu / udveṣṭayanvai vegena maṇḍalāni tu gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.