Library·Matsya Purāṇa·139
*सूत उवाच तारकाख्ये हते युद्धे उत्सार्य प्रमथान्मयः । उवाच दानवान्भूयो भूयः स तु भयावृतान्
*sūta uvāca tārakākhye hate yuddhe utsārya pramathānmayaḥ / uvāca dānavānbhūyo bhūyaḥ sa tu bhayāvṛtān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भो ऽसुरेन्द्राधुना सर्वे निबोधध्वं प्रभाषितम् । यत्कर्तव्यं मया चैव युष्माभिश्च महाबलैः
bho 'surendrādhunā sarve nibodhadhvaṃ prabhāṣitam / yatkartavyaṃ mayā caiva yuṣmābhiśca mahābalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्यं समेष्यते काले चन्द्रश्चन्द्रनिभाननाः । यदैकं त्रिपुरं सर्वं क्षणमेकं भविष्यति
puṣyaṃ sameṣyate kāle candraścandranibhānanāḥ / yadaikaṃ tripuraṃ sarvaṃ kṣaṇamekaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरुध्वं निर्भयाः काले कोकिलाशंसितेन च । स कालः पुष्ययोगस्य पुरस्य च मया कृतः
kurudhvaṃ nirbhayāḥ kāle kokilāśaṃsitena ca / sa kālaḥ puṣyayogasya purasya ca mayā kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काले तस्मिन्पुरे यस्तु संभावयति संहतिम् । स एनं कारयेच्चूर्णं बलिनैकैषुणा सुरः
kāle tasminpure yastu saṃbhāvayati saṃhatim / sa enaṃ kārayeccūrṇaṃ balinaikaiṣuṇā suraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वः प्राणो बलं यच्च या च वो वैरितासुराः । तत्कृत्वा हृदये चैव पालयध्वमिदं पुरम्
yo vaḥ prāṇo balaṃ yacca yā ca vo vairitāsurāḥ / tatkṛtvā hṛdaye caiva pālayadhvamidaṃ puram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महेश्वररथं ह्येकं सर्वप्राणेन भीषणम् । विमुखीकुरुतात्यर्थं यथा नोत्सृजते शरम्
maheśvararathaṃ hyekaṃ sarvaprāṇena bhīṣaṇam / vimukhīkurutātyarthaṃ yathā notsṛjate śaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत एवं कृते ऽस्माभिस् त्रिपुरस्यापि रक्षणे । प्रतीक्षिष्यन्ति विवशाः पुष्ययोगं दिवौकसः
tata evaṃ kṛte 'smābhis tripurasyāpi rakṣaṇe / pratīkṣiṣyanti vivaśāḥ puṣyayogaṃ divaukasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निशम्य तन्मयस्यैवं दानवास्त्रिपुरालयाः । मुहुः सिंहरुतं कृत्वा मयमूचुर्यमोपमाः
niśamya tanmayasyaivaṃ dānavāstripurālayāḥ / muhuḥ siṃharutaṃ kṛtvā mayamūcuryamopamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयत्नेन वयं सर्वे कुर्मस्तव प्रभाषितम् । तथा कुर्मो यथा रुद्रो न मोक्ष्यति पुरे शरम्
prayatnena vayaṃ sarve kurmastava prabhāṣitam / tathā kurmo yathā rudro na mokṣyati pure śaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य यास्यामः संग्रामं तद्रुद्रस्य जिघांसवः । कथयन्ति दितेः पुत्रा हृष्टा भिन्नतनूरुहाः
adya yāsyāmaḥ saṃgrāmaṃ tadrudrasya jighāṃsavaḥ / kathayanti diteḥ putrā hṛṣṭā bhinnatanūruhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पं स्थास्यति वा खस्थं त्रिपुरं शाश्वतं ध्रुवम् । अदानवं वा भविता नारायणपदत्रयम्
kalpaṃ sthāsyati vā khasthaṃ tripuraṃ śāśvataṃ dhruvam / adānavaṃ vā bhavitā nārāyaṇapadatrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयं न धर्मं हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यसि नो भवान् । अदैवतम् अदैत्यं वा लोकं द्रक्ष्यन्ति मानवाः
vayaṃ na dharmaṃ hāsyāmo yasminyokṣyasi no bhavān / adaivatam adaityaṃ vā lokaṃ drakṣyanti mānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संमन्त्र्य हृष्टास्ते पुरान्तर्विबुधारयः । प्रदोषे मुदिता भूत्वा चेरुर्मन्मथचारताम्
iti saṃmantrya hṛṣṭāste purāntarvibudhārayaḥ / pradoṣe muditā bhūtvā cerurmanmathacāratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहुर्मुक्तोदयो भ्रान्त उदयाग्रं महामणिः । तमांस्युत्सार्य भगवांश् चन्द्रो जृम्भति सो ऽम्बरम्
muhurmuktodayo bhrānta udayāgraṃ mahāmaṇiḥ / tamāṃsyutsārya bhagavāṃś candro jṛmbhati so 'mbaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमुदालंकृते हंसो यथा सरसि विस्तृते । सिंहो यथा चोपविष्टो वैडूर्यशिखरे महान्
kumudālaṃkṛte haṃso yathā sarasi vistṛte / siṃho yathā copaviṣṭo vaiḍūryaśikhare mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णोर्यथा च विस्तीर्णे हारश्चोरसि संस्थितः । तथावगाढे नभसि चन्द्रो ऽत्रिनयनोद्भवः । भ्राजते भ्राजयंल् लोकान् सृजञ्ज्योत्स्नारसं बलात्
viṣṇoryathā ca vistīrṇe hāraścorasi saṃsthitaḥ / tathāvagāḍhe nabhasi candro 'trinayanodbhavaḥ / bhrājate bhrājayaṃl lokān sṛjañjyotsnārasaṃ balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतांशावुदिते चन्द्रे ज्योत्स्नापूर्णे पुरे ऽसुराः । प्रदोषे ललितं चक्रुर् गृहमात्मानमेव च
śītāṃśāvudite candre jyotsnāpūrṇe pure 'surāḥ / pradoṣe lalitaṃ cakrur gṛhamātmānameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथ्यासु राजमार्गेषु प्रासादेषु गृहेषु च । दीपाश्चम्पकपुष्पाभा नाल्पस्नेहप्रदीपिताः
rathyāsu rājamārgeṣu prāsādeṣu gṛheṣu ca / dīpāścampakapuṣpābhā nālpasnehapradīpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा मठेषु ते दीपाः स्नेहपूर्णाः प्रदीपिताः । गृहाणि वसुमन्त्येषां सर्वरत्नमयानि च । ज्वलतो ऽदीपयन्दीपांश् चन्द्रोदय इव ग्रहाः
tadā maṭheṣu te dīpāḥ snehapūrṇāḥ pradīpitāḥ / gṛhāṇi vasumantyeṣāṃ sarvaratnamayāni ca / jvalato 'dīpayandīpāṃś candrodaya iva grahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्द्रांशुभिर्भासमानम् अन्तर्दीपैः सुदीपितम् । उपद्रवैः कुलमिव पीयते त्रिपुरे तमः
candrāṃśubhirbhāsamānam antardīpaiḥ sudīpitam / upadravaiḥ kulamiva pīyate tripure tamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्पुरे वै तरुणप्रदोषे चन्द्राट्टहासे तरुणप्रदोषे । रत्यर्थिनो वै दनुजा गृहेषु सहाङ्गनाभिः सुचिरं विरेमुः
tasminpure vai taruṇapradoṣe candrāṭṭahāse taruṇapradoṣe / ratyarthino vai danujā gṛheṣu sahāṅganābhiḥ suciraṃ viremuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनोदिता ये तु वृषध्वजस्य पञ्चेषवस्ते मकरध्वजेन । तत्रासुरेष्वासुरपुंगवेषु स्वाङ्गाङ्गनाः स्वेदयुता बभूवुः
vinoditā ye tu vṛṣadhvajasya pañceṣavaste makaradhvajena / tatrāsureṣvāsurapuṃgaveṣu svāṅgāṅganāḥ svedayutā babhūvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलप्रलापेषु च दानवीनां वीणाप्रलापेषु च मूर्छितेषु । मत्तप्रलापेषु च कोकिलानां सचापबाणो मदनो ममन्थ
kalapralāpeṣu ca dānavīnāṃ vīṇāpralāpeṣu ca mūrchiteṣu / mattapralāpeṣu ca kokilānāṃ sacāpabāṇo madano mamantha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमांसि नैशानि द्रुतं निहत्य ज्योत्स्नावितानेन जगद्वितत्य । खे रोहिणीं तां च प्रियां समेत्य चन्द्रः प्रभाभिः कुरुते ऽधिराज्यम्
tamāṃsi naiśāni drutaṃ nihatya jyotsnāvitānena jagadvitatya / khe rohiṇīṃ tāṃ ca priyāṃ sametya candraḥ prabhābhiḥ kurute 'dhirājyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थित्वैव कान्तस्य तु पादमूले काचिद्वरस्त्री स्वकपोलमूले । विशेषकं चारुतरं करोति तेनाननं स्वं समलंकरोति
sthitvaiva kāntasya tu pādamūle kācidvarastrī svakapolamūle / viśeṣakaṃ cārutaraṃ karoti tenānanaṃ svaṃ samalaṃkaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वाननं मण्डलदर्पणस्थं महाप्रभा मे मुखजेति जप्त्वा । स्मृत्वा वराङ्गी रमणेरितानि तेनैव भावेन रतीमवाप
dṛṣṭvānanaṃ maṇḍaladarpaṇasthaṃ mahāprabhā me mukhajeti japtvā / smṛtvā varāṅgī ramaṇeritāni tenaiva bhāvena ratīmavāpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोमाञ्चितैर्गात्रवरैर्युवभ्यो रतानुरागाद् रमणेन चान्याः । स्वयं द्रुतं यान्ति मदाभिभूताः क्षपा यथा चार्कदिनावसाने
romāñcitairgātravarairyuvabhyo ratānurāgād ramaṇena cānyāḥ / svayaṃ drutaṃ yānti madābhibhūtāḥ kṣapā yathā cārkadināvasāne
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेपीयते चातिरसानुविद्धा विमार्गितान्या च प्रियं प्रसन्ना । काचित्प्रियस्यातिचिरात्प्रसन्ना आसीत्प्रलापेषु च सम्प्रसन्ना
pepīyate cātirasānuviddhā vimārgitānyā ca priyaṃ prasannā / kācitpriyasyāticirātprasannā āsītpralāpeṣu ca samprasannā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोशीर्षयुक्तैर्हरिचन्दनैश्च पङ्काङ्किताक्षी च वरासुरीणाम् । मनोज्ञरूपा रुचिरा बभूवुः पूर्णामृतस्येव सुवर्णकुम्भाः
gośīrṣayuktairharicandanaiśca paṅkāṅkitākṣī ca varāsurīṇām / manojñarūpā rucirā babhūvuḥ pūrṇāmṛtasyeva suvarṇakumbhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षताधरोष्ठा द्रुतदोषरक्ता ललन्ति दैत्या दयितासु रक्ताः । तन्त्रीप्रलापास्त्रिपुरेषु रक्ताः स्त्रीणां प्रलापेषु पुनर्विरक्ताः
kṣatādharoṣṭhā drutadoṣaraktā lalanti daityā dayitāsu raktāḥ / tantrīpralāpāstripureṣu raktāḥ strīṇāṃ pralāpeṣu punarviraktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित्प्रवृत्तं मधुराभिगानं कामस्य बाणैः सुकृतं निधानम् । आपानभूमीषु सुखप्रमेयं गेयं प्रवृत्तं त्वथ साधयन्ति
kvacitpravṛttaṃ madhurābhigānaṃ kāmasya bāṇaiḥ sukṛtaṃ nidhānam / āpānabhūmīṣu sukhaprameyaṃ geyaṃ pravṛttaṃ tvatha sādhayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गेयं प्रवृत्तं त्वथ शोधयन्ति केचित्प्रियां तत्र च साधयन्ति । केचित्प्रियां सम्प्रति बोधयन्ति संबुध्य संबुध्य च रामयन्ति
geyaṃ pravṛttaṃ tvatha śodhayanti kecitpriyāṃ tatra ca sādhayanti / kecitpriyāṃ samprati bodhayanti saṃbudhya saṃbudhya ca rāmayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूतप्रसूनप्रभवः सुबन्धः सूर्ये गते वै त्रिपुरे बभूव । समर्मरो नूपुरमेखलानां शब्दश्च संबाधति कोकिलानाम्
dhūtaprasūnaprabhavaḥ subandhaḥ sūrye gate vai tripure babhūva / samarmaro nūpuramekhalānāṃ śabdaśca saṃbādhati kokilānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियावगूढा दयितोपगूढा काचित्प्ररूढाङ्गरुहापि नारी । सुचारुबाष्पाङ्कुरपल्लवानां नवाम्बुसिक्ता इव भूमिरासीत्
priyāvagūḍhā dayitopagūḍhā kācitprarūḍhāṅgaruhāpi nārī / sucārubāṣpāṅkurapallavānāṃ navāmbusiktā iva bhūmirāsīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशाङ्कपादैरुपशोभितेषु प्रासादवर्येषु वराङ्गनानाम् । माधुर्यभूताभरणा महान्तः स्वना बभूवुर्मदनेषु तुल्याः
śaśāṅkapādairupaśobhiteṣu prāsādavaryeṣu varāṅganānām / mādhuryabhūtābharaṇā mahāntaḥ svanā babhūvurmadaneṣu tulyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पानेन खिन्ना दयितातिवेलं कपोलमाजिघ्रसि किं ममेदम् । आरोह मे श्रोणिमिमां विशालां पीनोन्नतां काञ्चनमेखलाढ्याम्
pānena khinnā dayitātivelaṃ kapolamājighrasi kiṃ mamedam / āroha me śroṇimimāṃ viśālāṃ pīnonnatāṃ kāñcanamekhalāḍhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथ्यासु चन्द्रोदयभासितासु सुरेन्द्रमार्गेषु च विस्तृतेषु । दैत्याङ्गना यूथगता विभान्ति तारा यथा चन्द्रमसो दिवान्ते
rathyāsu candrodayabhāsitāsu surendramārgeṣu ca vistṛteṣu / daityāṅganā yūthagatā vibhānti tārā yathā candramaso divānte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अट्टाट्टहासेषु च चामरेषु प्रेङ्खासु चान्या मदलोलभावात् । संदोलयन्ते कलसम्प्रहासाः प्रोवाच काञ्ची गुणसूक्ष्मनादा
aṭṭāṭṭahāseṣu ca cāmareṣu preṅkhāsu cānyā madalolabhāvāt / saṃdolayante kalasamprahāsāḥ provāca kāñcī guṇasūkṣmanādā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्लानमालान्वितसुन्दरीणां पर्याय एषो ऽस्ति च हर्षितानाम् । श्रूयन्ति वाचः कलधौतकल्पा वापीषु चान्ये कलहंसशब्दाः
amlānamālānvitasundarīṇāṃ paryāya eṣo 'sti ca harṣitānām / śrūyanti vācaḥ kaladhautakalpā vāpīṣu cānye kalahaṃsaśabdāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काञ्चीकलापश्च सहाङ्गरागः प्रेङ्खासु तद्रागकृताश्च भावाः । छिन्दन्ति तासामसुराङ्गनानां प्रियालयान् मन्मथमार्गणानाम्
kāñcīkalāpaśca sahāṅgarāgaḥ preṅkhāsu tadrāgakṛtāśca bhāvāḥ / chindanti tāsāmasurāṅganānāṃ priyālayān manmathamārgaṇānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्राम्बरश्चोद्धृतकेशपाशः संदोल्यमानः शुशुभे ऽसुरीणाम् । सुचारुवेशाभरणैरुपेतस् तारागणैर् ज्योतिरिवास चन्द्रः
citrāmbaraścoddhṛtakeśapāśaḥ saṃdolyamānaḥ śuśubhe 'surīṇām / sucāruveśābharaṇairupetas tārāgaṇair jyotirivāsa candraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदोलनाद् उच्छ्वसितैश्छिन्नसूत्रैः काञ्चीभ्रष्टैर्मणिभिर्विप्रकीर्णैः । दोलाभूमिस्तैर्विचित्रा विभाति चन्द्रस्य पार्श्वोपगतैर् विचित्रा
saṃdolanād ucchvasitaiśchinnasūtraiḥ kāñcībhraṣṭairmaṇibhirviprakīrṇaiḥ / dolābhūmistairvicitrā vibhāti candrasya pārśvopagatair vicitrā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सचन्द्रिके सोपवने प्रदोषे रुतेषु वृन्देषु च कोकिलानाम् । शरव्ययं प्राप्य पुरे ऽसुराणां प्रक्षीणबाणो मदनश्चचार
sacandrike sopavane pradoṣe ruteṣu vṛndeṣu ca kokilānām / śaravyayaṃ prāpya pure 'surāṇāṃ prakṣīṇabāṇo madanaścacāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तत्र पुरे ऽमरद्विषाणां सपदि हि पश्चिमकौमुदी तदासीत् ।* रणशिरसि पराभविष्यतां वै भवतुरगैः कृतसंक्षया अरीणाम् ॥ मत्स्प् १३९।४५ ॥* चन्द्रो ऽथ कुन्दकुसुमाकरहारवर्णो ज्योत्स्नावितानरहितो ऽभ्रसमानवर्णः । विछायतां हि समुपेत्य न भाति तद्वद् भाग्यक्षये धनपतिश्च नरो विवर्णः
iti tatra pure 'maradviṣāṇāṃ sapadi hi paścimakaumudī tadāsīt /* raṇaśirasi parābhaviṣyatāṃ vai bhavaturagaiḥ kṛtasaṃkṣayā arīṇām // MatsP 139.45 //* candro 'tha kundakusumākarahāravarṇo jyotsnāvitānarahito 'bhrasamānavarṇaḥ / vichāyatāṃ hi samupetya na bhāti tadvad bhāgyakṣaye dhanapatiśca naro vivarṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्द्रप्रभामरुणसारथिनाभिभूय संतप्तकाञ्चनरथाङ्गसमानबिम्बः । स्थित्वोदयाग्रमुकुटे बहुरेव सूर्यो भात्यम्बरे तिमिरतोयवहां तरिष्यन्
candraprabhāmaruṇasārathinābhibhūya saṃtaptakāñcanarathāṅgasamānabimbaḥ / sthitvodayāgramukuṭe bahureva sūryo bhātyambare timiratoyavahāṃ tariṣyan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.