Library·Matsya Purāṇa·143
*ऋषय ऊचुः कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम् । पूर्वे स्वायम्भुवे सर्गे यथावत्प्रब्रवीहि नः
*ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam / pūrve svāyambhuve sarge yathāvatprabravīhi naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्धं कृतयुगेन हि । कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārdhaṃ kṛtayugena hi / kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने । प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां ग्रामेषु च पुरेषु च
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane / pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ grāmeṣu ca pureṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानं कृत्वा मन्त्रैश्च तैः पुनः । संहितास्तु सुसंहृत्य कथं यज्ञः प्रवर्तितः । एतच्छ्रुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां तत्प्रचोदितम्
varṇāśramapratiṣṭhānaṃ kṛtvā mantraiśca taiḥ punaḥ / saṃhitāstu susaṃhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravartitaḥ / etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ tatpracoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*सूत उवाच मन्त्रान्वै योजयित्वा तु इहामुत्र च कर्मसु । तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्प्रभुः
*sūta uvāca mantrānvai yojayitvā tu ihāmutra ca karmasu / tathā viśvabhugindrastu yajñaṃ prāvartayatprabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवतैः सह संहृत्य सर्वसाधनसंवृतः । तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
daivataiḥ saha saṃhṛtya sarvasādhanasaṃvṛtaḥ / tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञकर्मण्यवर्तन्त कर्मण्यग्रे तथर्त्विजः । हूयमाने देवहोत्रे अग्नौ बहुविधं हविः
yajñakarmaṇyavartanta karmaṇyagre tathartvijaḥ / hūyamāne devahotre agnau bahuvidhaṃ haviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रतीतेषु देवेषु सामगेषु च सुस्वरम् । परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्युपुरुषेषु च
sampratīteṣu deveṣu sāmageṣu ca susvaram / parikrānteṣu laghuṣu adhvaryupuruṣeṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलब्धेषु च मध्ये तु तथा पशुगणेषु वै । आहूतेषु च देवेषु यज्ञभुक्षु ततस्तदा
ālabdheṣu ca madhye tu tathā paśugaṇeṣu vai / āhūteṣu ca deveṣu yajñabhukṣu tatastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभागभुजस्तु ते । तान्यजन्ति तदा देवाः कल्यादिषु भवन्ति ये
ya indriyātmakā devā yajñabhāgabhujastu te / tānyajanti tadā devāḥ kalyādiṣu bhavanti ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्वर्युप्रैषकाले तु व्युत्थिता ऋषयस्तथा । महर्षयश्च तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा । विश्वभुजं ते त्वपृच्छन् कथं यज्ञविधिस्तव
adhvaryupraiṣakāle tu vyutthitā ṛṣayastathā / maharṣayaśca tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā / viśvabhujaṃ te tvapṛcchan kathaṃ yajñavidhistava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मो बलवानेष हिंसा धर्मेप्सया तव । नवः पशुविधिस्त्विष्टस् तव यज्ञे सुरोत्तम
adharmo balavāneṣa hiṃsā dharmepsayā tava / navaḥ paśuvidhistviṣṭas tava yajñe surottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया । नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते । आगमेन भवान्धर्मं प्रकरोतु यदीच्छति
adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā / nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate / āgamena bhavāndharmaṃ prakarotu yadīcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यसनेन तु । यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिमोषितैः
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyasanena tu / yajñabījaiḥ suraśreṣṭha trivargaparimoṣitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष यज्ञो महानिन्द्रः स्वयम्भुविहितः पुरा । एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः
eṣa yajño mahānindraḥ svayambhuvihitaḥ purā / evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ / ukto na pratijagrāha mānamohasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां विवादः सुमहाञ् जज्ञे इन्द्रमहर्षीणाम् । जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते
teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe indramaharṣīṇām / jaṅgamaiḥ sthāvaraiḥ kena yaṣṭavyamiti cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तु खिन्ना विवादेन शक्त्या युक्ता महर्षयः । संधाय सममिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम्
te tu khinnā vivādena śaktyā yuktā maharṣayaḥ / saṃdhāya samamindreṇa papracchuḥ khacaraṃ vasum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*ऋषय ऊचुः महाप्राज्ञ त्वया दृष्टः कथं यज्ञविधिर्नृप । औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नस्तुद प्रभो
*ṛṣaya ūcuḥ mahāprājña tvayā dṛṣṭaḥ kathaṃ yajñavidhirnṛpa / auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ nastuda prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*सूत उवाच श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम् अविचार्य बलाबलम् । वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
*sūta uvāca śrutvā vākyaṃ vasusteṣām avicārya balābalam / vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोपनीतैर्यष्टव्यम् इति होवाच पार्थिवः । यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैर् अथ मूलफलैरपि
yathopanītairyaṣṭavyam iti hovāca pārthivaḥ / yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyair atha mūlaphalairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमः । तथैते भाविता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
hiṃsā svabhāvo yajñasya iti me darśanāgamaḥ / tathaite bhāvitā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घेण तपसा युक्तैस् तारकादिनिदर्शिभिः । तत्प्रमाणं मया चोक्तं तस्माच्छमितुम् अर्हथ
dīrgheṇa tapasā yuktais tārakādinidarśibhiḥ / tatpramāṇaṃ mayā coktaṃ tasmācchamitum arhatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि प्रमाणं स्वान्येव मन्त्रवाक्याणि वो द्विजाः । तथा प्रवर्ततां यज्ञो ह्य् अन्यथा मानृतं वचः
yadi pramāṇaṃ svānyeva mantravākyāṇi vo dvijāḥ / tathā pravartatāṃ yajño hy anyathā mānṛtaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृतोत्तरास्ते तु युज्यात्मानं ततो धिया । अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा
evaṃ kṛtottarāste tu yujyātmānaṃ tato dhiyā / avaśyambhāvinaṃ dṛṣṭvā tamadho hyaśapaṃstadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् । ऊर्ध्वचारी नृपो भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
ityuktamātro nṛpatiḥ praviveśa rasātalam / ūrdhvacārī nṛpo bhūtvā rasātalacaro 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसुधातलचारी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् । धर्माणां संशयछेत्ता राजा वसुरधोगतः
vasudhātalacārī tu tena vākyena so 'bhavat / dharmāṇāṃ saṃśayachettā rājā vasuradhogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः । बहुधारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः
tasmānna vācyo hyekena bahujñenāpi saṃśayaḥ / bahudhārasya dharmasya sūkṣmā duranugā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यो हि केनचित् । देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम्
tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyo hi kenacit / devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्न हिंसा यज्ञे स्याद् यदुक्तमृषिभिः पुरा । ऋषिकोटिसहस्राणि स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः
tasmānna hiṃsā yajñe syād yaduktamṛṣibhiḥ purā / ṛṣikoṭisahasrāṇi svaistapobhirdivaṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्न हिंसायज्ञं च प्रशंसन्ति महर्षयः । उञ्छं मूलं फलं शाकम् उदपात्रं तपोधनाः
tasmānna hiṃsāyajñaṃ ca praśaṃsanti maharṣayaḥ / uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः । अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया शमः
etaddattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ / adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā śamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचर्यं तपः शौचम् अनुक्रोशं क्षमा धृतिः । सनातनस्य धर्मस्य मूलमेव दुरासदम्
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucam anukrośaṃ kṣamā dhṛtiḥ / sanātanasya dharmasya mūlameva durāsadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस् तपश्च समतात्मकम् । यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः
dravyamantrātmako yajñas tapaśca samatātmakam / yajñaiśca devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणः कर्मसंन्यासाद् वैराग्यात्प्रकृतेर्लयम् । ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः
brahmaṇaḥ karmasaṃnyāsād vairāgyātprakṛterlayam / jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत्प्रवर्तने । ऋषीणां देवतानां च पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे
evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsītpravartane / ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pūrve svāyambhuve 'ntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वा हृतं धर्मं बलेन तु । वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागतम्
tataste ṛṣayo dṛṣṭvā hṛtaṃ dharmaṃ balena tu / vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतेषु ऋषिसंघेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः । श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो नृपाः
gateṣu ṛṣisaṃgheṣu devā yajñamavāpnuyuḥ / śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo nṛpāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः । सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्राजसस्तथा
priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ / sudhāmā virajāścaiva śaṅkhapādrājasastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपाः । एते चान्ये च बहवस् ते तपोभिर्दिवं गताः
prācīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpāḥ / ete cānye ca bahavas te tapobhirdivaṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजर्षयो महात्मानो येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता । तस्माद्विशिष्यते यज्ञात् तपः सर्वैस्तु कारणैः
rājarṣayo mahātmāno yeṣāṃ kīrtiḥ pratiṣṭhitā / tasmādviśiṣyate yajñāt tapaḥ sarvaistu kāraṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा । तस्मान्नाप्नोति तद्यज्ञात् तपोमूलमिदं स्मृतम्
brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā / tasmānnāpnoti tadyajñāt tapomūlamidaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञप्रवर्तनं ह्येवम् आसीत्स्वायम्भुवे ऽन्तरे । तदाप्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सार्धं प्रवर्तितः
yajñapravartanaṃ hyevam āsītsvāyambhuve 'ntare / tadāprabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ sārdhaṃ pravartitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.