Library·Matsya Purāṇa·144
*सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः । तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
*sūta uvāca ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ / tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या । परिवृत्ते युगे तस्मिंस् ततः सा वै प्रणश्यति
dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā / parivṛtte yuge tasmiṃs tataḥ sā vai praṇaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रवर्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः । लोभो धृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानाम् अविनिश्चयः
tataḥ pravartite tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ / lobho dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānām aviniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणां तु विपर्ययः । यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पो ऽक्षमा बलम्
pradhvaṃsaścaiva varṇānāṃ karmaṇāṃ tu viparyayaḥ / yātrā vadhaḥ paro daṇḍo māno darpo 'kṣamā balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः । आद्ये कृते नाधर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः
tathā rajastamo bhūyaḥ pravṛtte dvāpare punaḥ / ādye kṛte nādharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः । वर्णानां द्वापरे धर्माः संकीर्यन्ते तथाश्रमाः
dvāpare vyākulo bhūtvā praṇaśyati kalau punaḥ / varṇānāṃ dvāpare dharmāḥ saṃkīryante tathāśramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिञ्श्रुतिस्मृतौ । द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते
dvaidhamutpadyate caiva yuge tasmiñśrutismṛtau / dvidhā śrutiḥ smṛtiścaiva niścayo nādhigamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिश्चयावगमनाद् धर्मतत्त्वं न विद्यते । धर्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते
aniścayāvagamanād dharmatattvaṃ na vidyate / dharmatattve hyavijñāte matibhedastu jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परं विभिन्नास्ते दृष्टीनां विभ्रमेण तु । अतो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलं त्विदम्
parasparaṃ vibhinnāste dṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa tu / ato dṛṣṭivibhinnaistaiḥ kṛtamatyākulaṃ tvidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः । संक्षेपादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेष्विह
eko vedaścatuṣpādaḥ saṃhṛtya tu punaḥ punaḥ / saṃkṣepādāyuṣaścaiva vyasyate dvāpareṣviha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदश्चैकश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु । ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः
vedaścaikaścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu / ṛṣiputraiḥ punarvedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः । संहृता ऋग्यजुःसाम्नां संहितास्तैर्महर्षिभिः
te tu brāhmaṇavinyāsaiḥ svarakramaviparyayaiḥ / saṃhṛtā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhitāstairmaharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित्क्वचित् । ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च
sāmānyādvaikṛtāccaiva dṛṣṭibhinnaiḥ kvacitkvacit / brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi bhāṣyavidyāstathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित् तान् प्रत्यवस्थिताः । द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः
anye tu prasthitāstānvai kecit tān pratyavasthitāḥ / dvāpareṣu pravartante bhinnārthaistaiḥ svadarśanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकमाध्वर्यवं पूर्वम् आसीद्द्वैधं तु तत्पुनः । सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्
ekamādhvaryavaṃ pūrvam āsīddvaidhaṃ tu tatpunaḥ / sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आध्वर्यवं च प्रस्थानैर् बहुधा व्याकुलीकृतम् । तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः
ādhvaryavaṃ ca prasthānair bahudhā vyākulīkṛtam / tathaivātharvaṇāṃ sāmnāṃ vikalpaiḥ svasya saṃkṣayaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः । द्वापरे संनिवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ
vyākulo dvāpareṣvarthaḥ kriyate bhinnadarśanaiḥ / dvāpare saṃnivṛtte te vedā naśyanti vai kalau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः । अदृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः
teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ / adṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाङ्मनःकर्मभिर्दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः । निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा
vāṅmanaḥkarmabhirduḥkhair nirvedo jāyate tataḥ / nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणायां वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् । दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते
vicāraṇāyāṃ vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam / doṣāṇāṃ darśanāccaiva jñānotpattistu jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां मेधाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवे ऽन्तरे । उत्पस्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः
teṣāṃ medhāvināṃ pūrvaṃ martye svāyambhuve 'ntare / utpasyantīha śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च । अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्
āyurvedavikalpāśca aṅgānāṃ jyotiṣasya ca / arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् । स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक्
prakriyā kalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam / smṛtiśāstraprabhedāśca prasthānāni pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरेष्वभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् । मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति
dvāpareṣvabhivartante matibhedāstathā nṛṇām / manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārttā prasidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरे सर्वभूतानां कालः क्लेशपरः स्मृतः । लोभो ऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
dvāpare sarvabhūtānāṃ kālaḥ kleśaparaḥ smṛtaḥ / lobho 'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा । वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च
vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā / varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmadveṣau tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे परमायुस्तदा नृणाम् । निःशेषे द्वापरे तस्मिंस् तस्य संध्या तु पादतः
pūrṇe varṣasahasre dve paramāyustadā nṛṇām / niḥśeṣe dvāpare tasmiṃs tasya saṃdhyā tu pādataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणहीनास्तु तिष्ठन्ति धर्मस्य द्वापरस्य तु । तथैव संध्या पादेन अंशस्तस्यां प्रतिष्ठितः
guṇahīnāstu tiṣṭhanti dharmasya dvāparasya tu / tathaiva saṃdhyā pādena aṃśastasyāṃ pratiṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरस्य तु पर्याये पुष्यस्य च निबोधत । द्वापरस्यांशशेषे तु प्रतिपत्तिः कलेरथ
dvāparasya tu paryāye puṣyasya ca nibodhata / dvāparasyāṃśaśeṣe tu pratipattiḥ kaleratha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिंसा स्तेयानृतं माया दम्भश्चैव तपस्विनाम् । एते स्वभावाः पुष्यस्य साधयन्ति च ताः प्रजाः
hiṃsā steyānṛtaṃ māyā dambhaścaiva tapasvinām / ete svabhāvāḥ puṣyasya sādhayanti ca tāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष धर्मः स्मृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते । मनसा कर्मणा वाचा वार्त्ताः सिध्यन्ति वा न वा
eṣa dharmaḥ smṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate / manasā karmaṇā vācā vārttāḥ sidhyanti vā na vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलिः प्रमारको रोगः सततं चापि क्षुद्भयम् । अनावृष्टिभयं चैव देशानां च विपर्ययः
kaliḥ pramārako rogaḥ satataṃ cāpi kṣudbhayam / anāvṛṣṭibhayaṃ caiva deśānāṃ ca viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न प्रमाणे स्थितिर्ह्यस्ति पुष्ये घोरे युगे कलौ । गर्भस्थो म्रियते कश्चिद् यौवनस्थस्तथा परः
na pramāṇe sthitirhyasti puṣye ghore yuge kalau / garbhastho mriyate kaścid yauvanasthastathā paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थाविर्ये मध्यकौमारे म्रियन्ते च कलौ प्रजाः । अल्पतेजोबलाः पापा महाकोपा ह्यधार्मिकाः
sthāvirye madhyakaumāre mriyante ca kalau prajāḥ / alpatejobalāḥ pāpā mahākopā hyadhārmikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनृतव्रतलुब्धाश्च पुष्ये चैव प्रजाः स्थिताः । दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः
anṛtavratalubdhāśca puṣye caiva prajāḥ sthitāḥ / duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम् । हिंसा मानस्तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूयाक्षमाधृतिः
viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam / hiṃsā mānastatherṣyā ca krodho 'sūyākṣamādhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्ये भवन्ति जन्तूनां लोभो मोहश्च सर्वशः । संक्षोभो जायते ऽत्यर्थं कलिमासाद्य वै युगम्
puṣye bhavanti jantūnāṃ lobho mohaśca sarvaśaḥ / saṃkṣobho jāyate 'tyarthaṃ kalimāsādya vai yugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाधीयते तथा वेदान् न यजन्ते द्विजातयः । उत्सीदन्ति तथा चैव वैश्यैः सार्धं तु क्षत्रियाः
nādhīyate tathā vedān na yajante dvijātayaḥ / utsīdanti tathā caiva vaiśyaiḥ sārdhaṃ tu kṣatriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूद्राणां मन्त्रयोनिस्तु सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह । भवतीह कलौ तस्मिञ् छयनासनभोजनैः
śūdrāṇāṃ mantrayonistu sambandho brāhmaṇaiḥ saha / bhavatīha kalau tasmiñ chayanāsanabhojanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाषण्डानां प्रवृत्तयः । काषायिणश्च निष्कच्छास् तथा कापालिनश्च ह
rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pāṣaṇḍānāṃ pravṛttayaḥ / kāṣāyiṇaśca niṣkacchās tathā kāpālinaśca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये चान्ये देवव्रतिनस् तथा ये धर्मदूषकाः । दिव्यवृत्ताश्च ये केचिद् वृत्त्यर्थं श्रुतिलिङ्गिनः
ye cānye devavratinas tathā ye dharmadūṣakāḥ / divyavṛttāśca ye kecid vṛttyarthaṃ śrutiliṅginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधाश्च ये केचिद् भवन्तीह कलौ युगे । अधीयते तदा वेदाञ् छूद्रा धर्मार्थकोविदाः
evaṃvidhāśca ye kecid bhavantīha kalau yuge / adhīyate tadā vedāñ chūdrā dharmārthakovidāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजन्ते ह्यश्वमेधैस्तु राजानः शूद्रयोनयः । स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
yajante hyaśvamedhaistu rājānaḥ śūdrayonayaḥ / strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः । दुःखप्रचुरताल्पायुर् देशोत्सादः सरोगता
upahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ / duḥkhapracuratālpāyur deśotsādaḥ sarogatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्माभिनिवेशित्वं तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् । भ्रूणहत्या प्रजानां न तथा ह्येवं प्रवर्तते
adharmābhiniveśitvaṃ tamovṛttaṃ kalau smṛtam / bhrūṇahatyā prajānāṃ na tathā hyevaṃ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादायुर्बलं रूपं प्रहीयन्ते कलौ युगे । दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं नृणाम्
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ prahīyante kalau yuge / duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूत्वा च न भवन्तीह वेदाः कलियुगे ऽखिलाः । उत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलं धर्महेतवः
bhūtvā ca na bhavantīha vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ / utsīdante tathā yajñāḥ kevalaṃ dharmahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा कलियुगावस्था संध्यांशौ तु निबोधत । युगे युगे तु हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांश्च सिद्धयः
eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśau tu nibodhata / yuge yuge tu hīyante trīṃstrīnpādāṃśca siddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगस्वभावाः संध्यासु अवतिष्ठन्ति पादतः । संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादेनैवावतस्थिरे
yugasvabhāvāḥ saṃdhyāsu avatiṣṭhanti pādataḥ / saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādenaivāvatasthire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके । तेषामधर्मिणां शास्ता भृगूणां च कुले स्थितः
evaṃ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike / teṣāmadharmiṇāṃ śāstā bhṛgūṇāṃ ca kule sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोत्रेण वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते । कलिसंध्यांशभागेषु मनोः स्वायम्भुवे ऽन्तरे
gotreṇa vai candramaso nāmnā pramatirucyate / kalisaṃdhyāṃśabhāgeṣu manoḥ svāyambhuve 'ntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समास्त्रिंशत्तु सम्पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् । अश्वकर्मा स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्
samāstriṃśattu sampūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām / aśvakarmā sa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः । स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्सर्वान् निजघ्निवान्
pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānsarvān nijaghnivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हत्वा सर्वशश्चैव राजानः शूद्रयोनयः । पाषण्डान्स सदा सर्वान् निःशेषानकरोत्प्रभुः
sa hatvā sarvaśaścaiva rājānaḥ śūdrayonayaḥ / pāṣaṇḍānsa sadā sarvān niḥśeṣānakarotprabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधार्मिकाश्च ये केचित् तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः । उदीच्यान्मध्यदेशांश्च पार्वतीयांस्तथैव च
adhārmikāśca ye kecit tānsarvānhanti sarvaśaḥ / udīcyānmadhyadeśāṃśca pārvatīyāṃstathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठापरान्तिकान् । तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhāparāntikān / tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यवनाञ्छकान् । तुषारान्बर्बराञ्छ्वेतान् हलिकान्दरदान्खसान्
gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyavanāñchakān / tuṣārānbarbarāñchvetān halikāndaradānkhasān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लम्पकान् आन्ध्रकांश्चापि चोरजातींस्तथैव च । प्रवृत्तचक्रो बलवाञ् छूद्राणामन्तकृद्बभौ
lampakān āndhrakāṃścāpi corajātīṃstathaiva ca / pravṛttacakro balavāñ chūdrāṇāmantakṛdbabhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्राव्य सर्वभूतानि चचार वसुधामिमाम् । मानवस्य तु वंशे तु नृदेवस्येह जज्ञिवान्
vidrāvya sarvabhūtāni cacāra vasudhāmimām / mānavasya tu vaṃśe tu nṛdevasyeha jajñivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वजन्मनि विष्णुश्च प्रमतिर्नाम वीर्यवान् । सुतः स वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः
pūrvajanmani viṣṇuśca pramatirnāma vīryavān / sutaḥ sa vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिं समाः । निजघ्ने सर्वभूतानि मानुषाण्येव सर्वशः
dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatiṃ samāḥ / nijaghne sarvabhūtāni mānuṣāṇyeva sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा बीजावशिष्टां तां पृथ्वीं क्रूरेण कर्मणा । परस्परनिमित्तेन कालेनाकस्मिकेन च
kṛtvā bījāvaśiṣṭāṃ tāṃ pṛthvīṃ krūreṇa karmaṇā / parasparanimittena kālenākasmikena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्थिता सहसा या तु सेना प्रमतिना सह । गङ्गायमुनयोर्मध्ये सिद्धिं प्राप्ता समाधिना
saṃsthitā sahasā yā tu senā pramatinā saha / gaṅgāyamunayormadhye siddhiṃ prāptā samādhinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तेषु प्रनष्टेषु संध्यांशे कूरकर्मसु । उत्साद्य पार्थिवान्सर्वांस् तेष्वतीतेषु वै तदा
tatasteṣu pranaṣṭeṣu saṃdhyāṃśe kūrakarmasu / utsādya pārthivānsarvāṃs teṣvatīteṣu vai tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संध्यांशके काले सम्प्राप्ते च युगान्तिके । स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित् क्वचित्
tataḥ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte ca yugāntike / sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacit kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाप्रदानास् तदा ते वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः । उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रलुम्पन्ति परस्परम्
svāpradānās tadā te vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ / upahiṃsanti cānyonyaṃ pralumpanti parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अराजके युगांशे तु संक्षये समुपस्थिते । प्रजास्ता वै तदा सर्वाः परस्परभयार्दिताः
arājake yugāṃśe tu saṃkṣaye samupasthite / prajāstā vai tadā sarvāḥ parasparabhayārditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याकुलास्ताः परावृत्तास् त्यक्त्वा देवं गृहाणि तु । स्वान्स्वान्प्राणानवेक्षन्तो निष्कारुण्यात् सुदुःखिताः
vyākulāstāḥ parāvṛttās tyaktvā devaṃ gṛhāṇi tu / svānsvānprāṇānavekṣanto niṣkāruṇyāt suduḥkhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टे श्रौतस्मृते धर्मे कामक्रोधवशानुगाः । निर्मर्यादा निरानन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः
naṣṭe śrautasmṛte dharme kāmakrodhavaśānugāḥ / nirmaryādā nirānandā niḥsnehā nirapatrapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः । हित्वा दारांश्च पुत्रांश्च विषादव्याकुलप्रजाः
naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśakāḥ / hitvā dārāṃśca putrāṃśca viṣādavyākulaprajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनावृष्टिहतास्ते वै वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः । आश्रयन्ति स्म प्रत्यन्तान् हित्वा जनपदान्स्वकान्
anāvṛṣṭihatāste vai vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ / āśrayanti sma pratyantān hitvā janapadānsvakān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरितः सागरानूपान् सेवन्ते पर्वतानपि । चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
saritaḥ sāgarānūpān sevante parvatānapi / cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः । एवं कष्टमनुप्राप्ता ह्य् अल्पशेषाः प्रजास्ततः
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ / evaṃ kaṣṭamanuprāptā hy alpaśeṣāḥ prajāstataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्तवश्च क्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् । संश्रयन्ति च देशांस्तांश् चक्रवत्परिवर्तनाः
jantavaśca kṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman / saṃśrayanti ca deśāṃstāṃś cakravatparivartanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रजास्तु ताः सर्वा मांसाहारा भवन्ति हि । मृगान्वराहान्वृषभान् ये चान्ये वनचारिणः
tataḥ prajāstu tāḥ sarvā māṃsāhārā bhavanti hi / mṛgānvarāhānvṛṣabhān ye cānye vanacāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्ष्यांश्चैवाप्यभक्ष्यांश्च सर्वांस्तान्भक्षयन्ति ताः । समुद्रं संश्रिता यास्तु नदीश्चैव प्रजास्तु ताः
bhakṣyāṃścaivāpyabhakṣyāṃśca sarvāṃstānbhakṣayanti tāḥ / samudraṃ saṃśritā yāstu nadīścaiva prajāstu tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽपि मत्स्यान्हरन्तीह आहारार्थं च सर्वशः । अभक्ष्याहारदोषेण एकवर्णगताः प्रजाः
te 'pi matsyānharantīha āhārārthaṃ ca sarvaśaḥ / abhakṣyāhāradoṣeṇa ekavarṇagatāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कृतयुगे पूर्वम् एकवर्णमभूत्किल । तथा कलियुगस्यान्ते शूद्रीभूताः प्रजास्तथा
yathā kṛtayuge pūrvam ekavarṇamabhūtkila / tathā kaliyugasyānte śūdrībhūtāḥ prajāstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वर्षशतं पूर्णं दिव्यं तेषां न्यवर्तत । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि मानुषाणि तु तानि वै
evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ divyaṃ teṣāṃ nyavartata / ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi mānuṣāṇi tu tāni vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दीर्घेण कालेन पक्षिणः पशवस्तथा । मत्स्याश्चैव हताः सर्वैः क्षुधाविष्टैश्च सर्वशः
atha dīrgheṇa kālena pakṣiṇaḥ paśavastathā / matsyāścaiva hatāḥ sarvaiḥ kṣudhāviṣṭaiśca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःशेषेष्वथ सर्वेषु मत्स्यपक्षिपशुष्वथ । संध्यांशे प्रतिपन्ने तु निःशेषास्तु तदा कृताः
niḥśeṣeṣvatha sarveṣu matsyapakṣipaśuṣvatha / saṃdhyāṃśe pratipanne tu niḥśeṣāstu tadā kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रजास्तु सम्भूय कन्दमूलमथो ऽखनन् । फलमूलाशनाः सर्वे अनिकेतास्तथैव च
tataḥ prajāstu sambhūya kandamūlamatho 'khanan / phalamūlāśanāḥ sarve aniketāstathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वल्कलान्यथ वासांसि अधःशय्याश्च सर्वशः । परिग्रहो न तेष्वस्ति धनशुद्धिमवाप्नुयुः
valkalānyatha vāsāṃsi adhaḥśayyāśca sarvaśaḥ / parigraho na teṣvasti dhanaśuddhimavāpnuyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं क्षयं गमिष्यन्ति ह्य् अल्पशिष्टाः प्रजास्तदा । तासामल्पावशिष्टानाम् आहारादृद्धिरिष्यते
evaṃ kṣayaṃ gamiṣyanti hy alpaśiṣṭāḥ prajāstadā / tāsāmalpāvaśiṣṭānām āhārādṛddhiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वर्षशतं दिव्यं संध्यांशस्तस्य वर्तते । ततो वर्षशतस्यान्ते अल्पशिष्टाः स्त्रियः सुताः
evaṃ varṣaśataṃ divyaṃ saṃdhyāṃśastasya vartate / tato varṣaśatasyānte alpaśiṣṭāḥ striyaḥ sutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथुनानि तु ताः सर्वा ह्य् अन्योन्यं सम्प्रजज्ञिरे । ततस्तास्तु म्रियन्ते वै पूर्वोत्पन्नाः प्रजास्तु याः
mithunāni tu tāḥ sarvā hy anyonyaṃ samprajajñire / tatastāstu mriyante vai pūrvotpannāḥ prajāstu yāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातमात्रेष्वपत्येषु ततः कृतमवर्तत । यथा स्वर्गे शरीराणि नरके चैव देहिनाम्
jātamātreṣvapatyeṣu tataḥ kṛtamavartata / yathā svarge śarīrāṇi narake caiva dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपभोगसमर्थानि एवं कृतयुगादिषु । एवं कृतस्य संतानः कलेश्चैव क्षयस्तथा
upabhogasamarthāni evaṃ kṛtayugādiṣu / evaṃ kṛtasya saṃtānaḥ kaleścaiva kṣayastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणात्तु निर्वेदः साम्यावस्थात्मना तथा । ततश्चैवात्मसम्बोधः सम्बोधाद्धर्मशीलता
vicāraṇāttu nirvedaḥ sāmyāvasthātmanā tathā / tataścaivātmasambodhaḥ sambodhāddharmaśīlatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलिशिष्टेषु तेष्वेवं जायन्ते पूर्ववत्प्रजाः । भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत
kaliśiṣṭeṣu teṣvevaṃ jāyante pūrvavatprajāḥ / bhāvino 'rthasya ca balāt tataḥ kṛtamavartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह । एते युगस्वभावास्तु मयोक्तास्तु समासतः
atītānāgatāni syur yāni manvantareṣviha / ete yugasvabhāvāstu mayoktāstu samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च नमस्कृत्य स्वयम्भुवे । प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
vistareṇānupūrvyācca namaskṛtya svayambhuve / pravṛtte tu tatastasmin punaḥ kṛtayuge tu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पन्नाः कलिशिष्टेषु प्रजाः कार्तयुगास्तथा । तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विहरन्ति च
utpannāḥ kaliśiṣṭeṣu prajāḥ kārtayugāstathā / tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā viharanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सह सप्तर्षिभिर्ये तु तत्र ये च व्यवस्थिताः । ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थे य इह स्मृताः । कार्तयुगभवैः सार्धं निर्विशेषास्तदाभवन्
saha saptarṣibhirye tu tatra ye ca vyavasthitāḥ / brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthe ya iha smṛtāḥ / kārtayugabhavaiḥ sārdhaṃ nirviśeṣāstadābhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीह तेषु च
teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantīha teṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतस्मार्तविधानतः । एवं तेषु क्रियावत्सु प्रवर्तन्तीह वै कृते
varṇāśramācārayutaṃ śrautasmārtavidhānataḥ / evaṃ teṣu kriyāvatsu pravartantīha vai kṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रौतस्मार्तस्थितानां तु धर्मे सप्तर्षिदर्शिते । ते तु धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह कृते युगे
śrautasmārtasthitānāṃ tu dharme saptarṣidarśite / te tu dharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīha kṛte yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयस्तु ते । यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्वेवापरं तृणम्
manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti ṛṣayastu te / yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣvevāparaṃ tṛṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु सम्भवः । एवं युगाद्युगानां वै संतानस्तु परस्परम्
vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu sambhavaḥ / evaṃ yugādyugānāṃ vai saṃtānastu parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवर्तते ह्यविच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः । सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च
pravartate hyavicchedād yāvanmanvantarakṣayaḥ / sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmārthau kāma eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु । इत्येष प्रतिसंधिर्वः कीर्तितस्तु मया द्विजाः
yugeṣvetāni hīyante trayaḥ pādāḥ krameṇa tu / ityeṣa pratisaṃdhirvaḥ kīrtitastu mayā dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्युगाणां सर्वेषाम् एतदेव प्रसाधनम् । एषां चतुर्युगाणां तु गणिता ह्येकसप्ततिः
caturyugāṇāṃ sarveṣām etadeva prasādhanam / eṣāṃ caturyugāṇāṃ tu gaṇitā hyekasaptatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेण परिवृत्तास्ता मनोरन्तरमुच्यते । युगाख्यासु तु सर्वासु भवतीह यदा च यत्
krameṇa parivṛttāstā manorantaramucyate / yugākhyāsu tu sarvāsu bhavatīha yadā ca yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव च तदन्यासु पुनस्तद्वै यथाक्रमम् । सर्गे सर्गे यथा भेदा ह्य् उत्पद्यन्ते तथैव च
tadeva ca tadanyāsu punastadvai yathākramam / sarge sarge yathā bhedā hy utpadyante tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह । आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्षराक्षसी
caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha / āsurī yātudhānī ca paiśācī yakṣarākṣasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः शृणु । यथाकल्पं युगैः सार्धं भवन्ते तुल्यलक्षणाः । इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम्
yuge yuge tadā kāle prajā jāyanti tāḥ śṛṇu / yathākalpaṃ yugaiḥ sārdhaṃ bhavante tulyalakṣaṇāḥ / ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् । क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
manvantarāṇāṃ parivartanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt / kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते युगस्वभावा वः परिक्रान्ता यथाक्रमम् । मन्वन्तराणि यान्यस्मिन् कल्पे वक्ष्यामि तानि च
ete yugasvabhāvā vaḥ parikrāntā yathākramam / manvantarāṇi yānyasmin kalpe vakṣyāmi tāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.